Çareseriya du dewletan li Yemenê, deriyekî pratîk e ne yê îdeolojîk

Civîna 81emîn a Lijneya Giştî ya Neteweyên Yekbûyî di bin dirûşma “Vegerandina Baweriyê, Birêvebirina Veguherînê: Neteweyên Yekbûyî yên ku ji bo hemûyan kar dikin” de dicive. Yemen vê dirûşmê diceribîne. Hefteya borî li New Yorkê, sê dîmen krîzê nîşan dan: yek li hundir, yek li derve û yek li ser ekranê.

Di hundirê salona civînê de, Abdullah al-Alimi Bawazir, endamê Encumena Serokatiyê ya Rêberiyê (Presidential Leadership Council) û serokekî Partiya Islahê ya girêdayî Birayên Misilman, serokatiya şandeya Yemenê kir. Wî banga piştgiriyê li dijî terorîzm û qaçaxçîtiyê kir û daxwaz kir alîkarî were kirin da ku torên ku Hûsiyan fînanse û çekdar dikin bên ziwa kirin. Kêm kes dê bi vê re nerazî bin.

Paradoks di kesê axêver de ye. Al-Alimi Bawazir di Encumena Serokatiyê ya Rêberiyê de nûnertiya Islahê dike, encumeneke ku li Riyadê di Nîsana 2022an de hat ragihandin û di Kanûna Duyem a 2026an de ji aliyê Erebistana Siûdî ve ji nû ve hat sererast kirin, dema ku Riyadê gav avêt da ku Encumena Veguhêz a Başûr bide alîkî. Ku serokekî partiyeke girêdayî Birayên Misilman, ku Washingtonê hin şaxên wê wek rêxistinên terorîst binav kirine, li ser têkoşîna li dijî terorîzmê li cîhanê axaftinê dike, dema ku hêzên başûrî yên ku li dijî Al Qaeda û Hûsiyan şer kirin têdikoşin da ku dengê wan were bihîstin, nîşan dide ka hevkêşeya heyî çiqas şikestî ye.

Çend metreyan dûr, yemeniyên başûrî yên li Dewletên Yekbûyî çalakiyeke rawestanê li dar xistin, serperiştiya Siûdî ya li ser Yemena Başûr şermezar kirin û mafê wê yê diyarkirina çarenûsa xwe û dewletbûnê piştrast kirin. Li hundir, al-Alimi Bawazir girêdana xwe bi yekîtiya Yemenê ve dubare kir, heman yekîtiya ku bi navê wê partiya wî, bi fetweyên olî çekdar, di kuştina başûriyan de beşdar bû, di dema êrîşa Yemena Bakur a sala 1994an a li ser Yemena Başûr de. Çalakiya rawestanê neh mehan piştî wê hat ku balafirên Siûdî li hêzên başûrî xistin dema ku ew li dû torên qaçaxçîtiyê yên terorîst bûn, û di 9ê Kanûna Duyem a 2026an de jî ragihandina Riyadê li dû wê hat ku Encumena Veguhêz a Başûr hilweşand. Ev ragihandin pirs bi dawî nekir; berevajî, pirs ji saziyan ber bi kolanê ve guhast, wek ku girseyên li Aden, Mukalla û niha jî li derveyî Neteweyên Yekbûyî şahidî dikin.

Di roja çalakiya rawestanê de, nûnerê berê yê Amerîkayê ji bo Yemenê Tim Lenderking got ku parçebûna Yemenê li ser du dewletan “mimkun” e, û destnîşan kir ku berê jî wisa bûye. Wî got ku pêşeroja wê divê ji aliyê yemeniyan ve li ser maseya danûstandinan were diyarkirin, ne ku derveyî yemeniyan wê ferz bikin. Wî got ku niha danûstandin dijwar xuya dikin: Hewa leşkerîkirî ye, û Hûsî kapasîteyên xwe ava dikin û ji dubendiyên dijberên xwe sûdê werdigirin.

Axaftina fermî yekîtiyê wek rewşa xwezayî ya Yemenê dinirxîne. Dîrok tiştekî din dibêje. Di seranserê sedsala bîstan de, Bakur û Başûr cuda hatin birêvebirin, û ji 1967an heta 1990î, ew du dewletên serwer bûn, her yek bi kursiya xwe ya Neteweyên Yekbûyî. Yekîtiya 22ê Gulana 1990î peymanek di navbera du dewletan de bû. Şerê 1994an hevkarî bi zorê kir dagirkirin.

Tu yek ji van giraniya Erebistana Siûdî an berjewendiya wê ya di ewlehiya sînoran de înkar nake. Lê deh salên serperiştiya Siûdî biryara xwe derxistiye holê. Li Bakur, Hûsî ji serhildaneke herêmî bûn hêzeke herêmî ya ku Deryaya Sor û Bab el-Mandeb dixe bin gefê. Li Başûr, derxistina hêzên Encumena Veguhêz a Başûr, yên ku li dijî Hûsiyan û Al Qaeda şer kiribûn, bi awayekî pratîkî meydan ji Islahê re vekir. Hesabê Riyadê hem ewlehiya Siûdî û hem jî barkêşiya navneteweyî dixe xeterê.

Eger pêşeroj biryareke yemenî be, wek ku Lenderking got, divê ew di nav yemeniyan bi xwe de were dayîn, ne ku ji aliyê desthilatdarên Siûdî yên li Riyadê ve were ferz kirin. Ji bo ku ev pêk were, divê Washington pêşî pêvajoya siyasî bi rêya Quartetê ya navneteweyî bi rê ve bibe, bi Riyad û Ebû Dabî her duyan wek garantor û hevkar. Dewletên Yekbûyî nikarin berjewendiya xwe ya li Bab el-Mandebê bispêrin kesên din, û ew xwedî cihekî taybet e ku kom bike û garantî bide, ne ku pêşeroja Yemenê binivîse. Nebûna Amerîkayê valahiyek e ku hem Hûsî û hem jî Îran tijî dikin.

Ya duyem, divê diyalog ji bin çavdêriya Siûdî derkeve, ne ji ber dijminatiya bi Riyadê re, lê ji ber ku aliyekî ku bi awayekî leşkerî tevlî bûye nikare di heman demê de hakem jî be. Dibe ku danûstandin tê de Hûsî jî hebin, ne ji bo meşrûkirina wan, lê ji bo girêdana wan bi rêkeftinên sînor û ewlehiyê ve di bin çavdêriya navneteweyî de.

Ya sêyem, divê encama du dewletan wek derketineke pratîkî were nêzîkkirin, ne wek yekê îdeolojîk: sînorên 1990î wek bingeha danûstandinê, rêkeftinên parvekirina çavkaniyan, garantî ji bo azadiya keştîvaniyê, û têkiliyên cîranatî di navbera du dewletên serwer de ku sînorên Erebistana Siûdî bi peymanê ewle dikin, ne bi serperiştiyê.

Lijneya Giştî ya Neteweyên Yekbûyî vegerandina baweriyê dixwaze. Li Yemenê, bawerî ne bi axaftinekê ji bo encumeneke ku li Riyadê çêbû û li gorî dilê piştgirê xwe ji nû ve hat sererast kirin tê avakirin, ne jî bi redkirina daxwazên başûriyan bi navê yekîtiyeke vala. Heta ku biryar vegere destê wan kesên ku xwediyê wê ne, û Washington ew berpirsiyariya ku berjewendiyên wê bi xwe ferz dikin hilgire ser milê xwe, Hûsî dimînin aliyê tenê yê ku biser dikeve, ji ber ku armancên wan zelal in û siyaseteke li ser hevahengiyê heye, her çiqas ew siyaset çewt û aramiyê xera bike jî.