Bi mezinbûna dijminatiya Tirkiyeyê re, divê Somaliland konsulxaneya Tirkiyeyê vekirî bihêle?
Hin kes ditirsin ku konsulxane navendeke îstîxbaratê ye, ku karbidestên tirk jê alîkariya dijberan dikin û yekîtiya Somalilandê lawaz dikin.
Siyad Madey parêzer û analîstekî siyasî ye ku li Nairobiyê rûniştiye û bi zêdetirî bîst û pênc salan ezmûnê di sektorên giştî û taybet de, li Rojhilata Afrîkayê û Qerna Afrîkayê, heye. Berê zêdetirî panzdeh salan di Banka Neteweyî ya Kenyayê de xebitiye.
Serokê Tirkiyeyê Recep Tayyip Erdogan di 22ê Îlona 2026an de, di axaftina xwe ya li Civîna Giştî ya Neteweyên Yekbûyî de, piştgirî da ku kapasîteya ewlehiyê û ya saziyên Somalyayê were xurtkirin, û bi awayekî nerasterast hewldana 35-salî ya Somalilandê ji bo naskirinê red kir.
Di piraniya şeş dehsal û nîvê yên ji yekîtiya 1960an vir ve, Tirkiyeyê eleqeyeke hindik nîşan da ku Somalya bi hev re dimîne an na, û danûstandinên Somalya û Somalilandê ku wê ji 2013an ve mêvandarî kirin, bi beşdariya Serok Hassan Sheikh Mohamud, ji komunîkeyan pê ve tiştekî din dernexistin. Lê belê, çar roj piştî ku Îsraîlê di Kanûna 2025an de Somaliland nas kir, Erdogan li Stenbolê li tenişta Mohamud rawesta û ragihand ku parastina yekîtiya Somalyayê “di her şert û mercî de” ji bo Tirkiyeyê giringiyeke taybet heye.
Balyozxaneya Tirkiyeyê ya li Mogadîşûyê, ku attachêya wê ya parastinê jî tê de ye, dibêje ku xizmetên konsulî yên ji bo Somalilandê bi riya postê Hargeysayê têne pêşkêşkirin, her çend bi berçavgirtina mezinahiya kadroyê li hember hejmara kêm a tirkên li Somalilandê, ev çalakî bi awayekî bawerker dernakeve. Îro tirsa li hundirê Somalilandê ew e ku konsulxaneya Tirkiyeyê navendeke îstîxbaratê ye, ku ajanên tirk jê hewl didin alîkariya dijberan bikin û yekrêziya Somalilandê lawaz bikin.
Ketina Îsraîlê ya Somalilandê û zêdebûna gefên Tirkiyeyê li dijî Îsraîlê, pirsa konsulxaneya Tirkiyeyê hîn lezgîntir dikin. Wezareta Karên Derve ya Îsraîlê Michael Lotem, balyozê berê yê li Kenyayê, wek yekem nûnerê dewleta cihû ya ji bo Somalilandê tayîn kir. Tu delîlên eşkere nîşan nadin ku postê tirk îstîxbaratê berhev dike, lê kadroya wê çend saetan bi erebeyê ji Berberayê dûr rûdinê û raporan ji balyozxaneyekê re dişîne, ya ku hikûmeta wê naskirina Îsraîlê neqanûnî bi nav kir.
Her çend Tirkiye xerabkariyê înkar dike jî, nikaribûye diyar bike ka çima pêwîstiya wê bi konsulxaneyekê li Hargeysayê heye an jî çima wê dixwaze, li gorî dijminatiya Erdogan li hember naskirina Somalilandê an jî tewra xweseriya wê. Tirkiye bi dîplomasiya aborî xwe serbilind dike, lê alîkariya tirk kêm caran bi kêrî Somalilandê tê. Berevajî vê, veberhênanên bazirganî û leşkerî yên Tirkiyeyê li deverên bin kontrola hikûmeta Somalyayê kom bûne. Di Nîsana 2026an de, keştiya sondajê Çağrı Bey di bin parastina sê keştiyên şer ên tirk de gihîşt da ku bîra Curad-1 li peravên başûrê Somalyayê veke. Çarçoveyeke parastinê ya deh-salî, ku di Sibata 2024an de hat îmzekirin, destûr da hêza deryayî ya Tirkiyeyê ku avên Somalyayê biparêze.
Şerê Îranê korsaniya somalî vejand, û di Tebaxa 2026an de, li gorî wezareta parastinê ya Somalyayê, keştiyên şer ên tirk û hêzên somalî 14 korsan kuştin da ku keştiya barhilgir Latuf azad bikin, ku li gorî çend raporan, çek û alavên ragihandinê yên tirk ji bo baregeha tirk a li Mogadîşûyê dikişandin. Her operasyoneke bi vî rengî hebûna bendereke bingehîn a tirk li avên Somalyayê asayî dike û hêza deryayî ya Tirkiyeyê nêzîktirî Kendava Adenê dike, li avên ku parastina peravê ya Somalilandê lê gerê dike lê ku Somalya bi dehsalan e tu desthilatdariya wê li ser wan nîne. Li ber çavgirtina destdirêjiya Mogadîşûyê li ser asmanê Somalilandê, Somaliland bi heq fikar e ku rêkeftina deryayî ya Tirkiye û Somalyayê armanc dike ku rê li ber gihîştina tevahî ya Somalilandê ya behrê bigire û li şûna wê abloqeyê tengtir bike.
Tevgera Tirkiyeyê li deverên din ên Somalyayê jî xeman zêde dike. Di 3ê Îlona 2026an de, êrîşek li ser xaniyê General Mahad Abdirahman li Doolowê hat kirin, fermandarê berê yê Somali Custodial Corps û kesayetiyeke dijber, ku ew, jina wî û çend sivîl birîndar kirin. Hikûmeta eyaleta Jubalandê Tirkiye sûcdar kir. Mogadîşûyê her rolekê red kir, û Enqereyê tu şîrove nedaye. Xwepêşanderan li Kismayo, Afmadow, Doolow û Dangoroyoya Puntlandê alayên tirk şewitandin. Eger Enqere bixwaze alîkariya Hassan Sheikh Mohamud bike ku kontrola xwe ya li ser eyaletên federal navendî bike, wê demê Hargeysa nikare texmîn bike ku Tirkiye wê xwe ji her pevçûneke pêşerojê ya bi Somalilandê re dûr bigire.
Sedemek heye ku konsulxane bimîne. Ew dikare vîzeyan ji bo somalilandiyên ku li Tirkiyeyê dixwînin, bazirganiyê dikin an jî li dermankirinê digerin, pêvajoyê bike, her çend pêvajoya e-vîzeyê giringiya wê ya konsulî li gorî çend sal berê lawaz kiriye. Derxistina konsulxaneyê wê vegotinekê bide destê Mogadîşûyê ku Somaliland bûye xerîdarê Îsraîlê. Hêza herî mezin a argumana Somalilandê ya ji bo dewletbûnê her dem reftara wê bûye, û dewleteke ku rêzê li normên konsulî digire, wê argumanê çêtir pêşkêş dike ji ya ku deriyan li ber kesan digire. Ev kanal dibe ku ji bo Enqereyê jî giring be, eger Tirkiye hewceyî rêyekê be ku ji helwestên Mogadîşûyê ew tê de avêtiye vekişe.
Peymana Viyanayê ya li ser Têkiliyên Konsulî destûr dide dewleta wergir ku ji bo ewlehiya neteweyî herêman li ber kadroya konsulî bigire û her karbidestekî konsulî bêyî ravekirinê neqebûl ragihîne. Li şûna girtina konsulxaneyê, divê Hargeysa van rêzikan bi kar bîne, bender, balafirgeh û peravên Berberayê li ber personelên konsulî yên biyanî qedexe bike, û daxwaz bike ku Enqere nivîsgeheke somalilandî ya hevber li Tirkiyeyê qebûl bike. Eger Enqere red bike, divê konsulxane bê girtin. Dibe ku Enqere red bike, û divê Hargeysa ji bo wê bersivê amade be. Redkirinek wê rê bide Somalilandê ku konsulxaneyê li ser bingeha hevberiyê bigire.
Divê State Department alîkariya ewlehiyê ya ji Mogadîşûyê re bi lêkolîneke bawerpêkirî ya êrîşa Doolowê ve girê bide û bi riya hevpeymaniyê zextê li Enqereyê bike ku eşkere bike ka dixwaze çi mûşek û rokêtan li Warsheikhê biceribîne. Herwiha divê piştgiriyê bide mafê Hargeysayê ku mercên xebata nûnertiyên biyanî li ser axa xwe diyar bike.