Li Siûdiyê guhertina jiyana jinan ma li ser ajotinê asê maye?
Reformên qanûnî hatine kirin, lê reforma sazûmanî, rêbazên îdarî û mekanîzmayên bicihanînê hîn jî divê pêş bikevin.
Radhika Lakshminarayanan lêkolîner û dîroknasek e ku zêdetirî sê dehsalan e bi saziyên pêşeng ên li Kuweyt û Hindistanê re xebitîye. Ew nivîskarê Small States Security Dilemma—Kuwait after 1991 ye.
Jiyana jinan li Erebistana Siûdî di dehsala borî de bi awayekî berbiçav guherîye، wekî encama guhertinên ku ajenda reforman a Mîrê Taca Mihemed bin Salman derxist holê. Van reforman wan baweriyan, ku Siûdiyan berê wekî neguherbar dipejirandin، xistine nav pirsan. Her wiha wan rastiyeke aborî jî nas kir: aboriyeke ku dixwaze xwe ji petrolê derve cihêreng bike، nikare nîvê nifûsa xwe li ser kêleka jiyana giştî bihêle.
Ji ber vê yekê، Saudi Vision 2030 beşdariya jinan ne tenê armancek civakî kir، lê di heman demê de wî wek pêdiviyeke aborî jî dît. Rakirina sînordarkirinên li ser liv û tevger، kar û beşdariya giştî guhertineke wisa anî holê ku، her çend ji aliyê dewletê ve hatibe birêvebirin jî، bi hêsanî nayê bi nav kirin ku tenê nîşanî ye. Jinên Siûdî ketine zanîngeh، cihên kar، karsazî û pîşeyên teknîkî، û di jiyana giştî de her ku diçe di pozîsyonên berçavtir de cih digirin.
Ji aliyê qanûnî ve، jinên Siûdî di sala 2018’an de mafê ajotinê bi dest xistin، û qanûna Siûdî di 2019’an de sînordarkirinên girêdayî serperiştiya mêran sivik kir، û mafên liv û tevger û rêwîtiyê da jinan. Derfeta gihîştina kar berfirehtir bû، parastinên cihê kar baştir bûn، û bernameyên wekî Wusool û Qurrah astengiyên derbarê veguhastin û lênêrînê de çareser kirin. Siyasetên Siûdîkirinê jî teşwîqên bihêztir ji bo kardêrên sektora taybet afirandin ku hemwelatiyên Siûdî، tê de jin jî، bi kar bînin. Van siyasetan mafê qanûnî yê jinan ê xebatê temam kir، û şiyan، binesazî û piştgiriya sazûmanî ya guncaw da wan ji bo bikaranîna wan mafan. Beşdariya jinan di hêza kar de bi awayekî berbiçav zêde bû، ji sedî 22.8 di 2016’an de bo sedî 33.6 di 2025’an de، ku ji armanca sedî 30 ya Saudi Vision 2030 derbas dibe. Ev nîşan dide ku li Erebistana Siûdî، hevgihîştina desthilata siyasî، pêdiviya aborî û siyaseta sazûmanî guhertina civakî-aborî lezandiye.
Lê dîsa jî، her çend beşdariya jinan li Erebistana Siûdî ji tevlîkirina sembolîk wêdetir çûbe jî، rêya ber bi hêzdarkirinê ve hîn dirêj e. Qonaxa yekem a reforman derfeta gihîştinê da jinan، lê divê qonaxa bê li ser îradeyê، hêza aborî، serokatî û biryardanê be. Ji ber ku jinek dikare têkeve bazara kar û dîsa jî bi aborî girêdayî bimîne، pêşvebirineke karê wê jê bê stendin، an jî şiyana wê ya kontrolkirina milkên xwe tune be. Tevî perwerde û şiyanên xwe، dibe ku ew qet negihîje odeya rêveberiyê ya ku tê de biryarên stratejîk bide. Pîvana rastîn a hêzdarkirinê nikare tenê li ser wê bingehê be ka çend jin dixebitin؛ divê ew jî warên ku tê de dixebitin، çiqas qezenc dikin، çi xwedî dikin، çiqas bilind dibin û çiqas hêzê bi kar tînin bigire nav xwe.
Di çarçoveya Women, Business and the Law 2026 ya Banka Cîhanî de، Erebistana Siûdî di çarçoveyên qanûnî de 56.2/100، di çarçoveyên piştgirî de 72.0 û di têgihîştina bicihanînê de 50.7 puan werdigire. Puan di warê mûçeya wekhev de، her wiha di warê dêûbavîtî، kar û lênêrîna zarokan de bilind in. Lê zewac û milk bi her yek 25 puanî hîn jî waran lawaztir in، puana liv û tevgerê 38 û ya karsaziyê 50 e. Ev nîşan dide ku dabeşbûna hêza aborî hîn jî ne wekhev e.
Reformên qanûnî li cih in، lê divê reforma sazûmanî، rêbazên îdarî û mekanîzmayên bicihanînê pêş bikevin da ku bandoreke rastîn çêbibe. Divê mekanîzmayên gihîştî yên gilî û gazinan، rêbazên îdarî yên şefaf، çareseriyên bibandor û saziyên ku dikarin pêkanînê misoger bikin pê re hebin. Heta ku valahiya di navbera mafên de jure û de facto de neyê tijî kirin، jin dê bê pêşketineke rastîn ber bi hêzdarkirinê ve bimînin.
Ekosîstema karsaziya jinan a nûderketî ya Erebistana Siûdî nêrîneke optîmîst pêşkêş dike. Jin her ku diçe di bazirganiya elektronîkî، geştyarî، teknolojî، şêwirmendî، xurek û mêvandariyê de berçavtir dibin، ji ber fînansekirin، perwerde û bernameyên karsaziyê yên bi piştgiriya dewletê yên berbiçav. Lê pirsgirêka siyasetê ya bê ew e ku jinên karsaz ji pargîdaniyên biçûk û mîkro ber bi karsaziyên sermayeyê-giran، bi teknolojiyê ve girêdayî û mezinbar ve bên bijandin. Ew ê pêdiviya bi gihîştineke hêsantir a krediyê û sermayeya rîskê، parastineke bihêztir a mafên karsazî û milkiyetê، derfetên girêbestdayînê، torên mentoriyê، gihîştina bazarê û mekanîzmayên ku rê didin fîrmayên xwedî-jin mezin bibin، hebe. Di hawîrdoreke pargîdanî de ku hîn jî ji aliyê avahî û hişmendiyê ve bi giranî bavsalarî ye، jin hîn jî xwe ji biryardana asta bilind dûrxistî dibînin.
Wekî din، her çend siyasetên netewekirinê bandoreke erênî li hemwelatiyên Siûdî، tê de jin jî، kiribin، bazara kar a welat hîn jî parçekirî ye. Ji ber vê yekê، berjewendiyên ku piştgiriyê didin bazara kar a neteweyî bi awayekî xweber nagihîjin jinên koçber، ku bi giranî di sektorên xizmetguzariyê yên kêmmûçe، karê malê، tenduristî û pîşeyên girêdayî lênêrîna zarokan de kom bûne. Siyaseteke bazara kar a veguherîner nikare li ser dabeşbûna hemwelatî/nehemwelatî bisekine؛ divê ew şert û mercên ku hêza kar a jinan a berfirehtir tê de dixebite jî çareser bike، tê de mûçe، parastinên cihê kar، liv û tevger û gihîştina çareseriyên qanûnî.
Perwerde paradoksek din pêşkêş dike. Jinên Siûdî xwenda ne، bi nûnertiyeke bihêz di perwerdeya bilind de û beşdariyeke berbiçav di zanist، teknolojî، endezyarî، bijîşkî، karsazî û hiqûqê de. Lê dîsa jî bidestxistina perwerdeyê bi awayekî xweber nabe kar û qezenca bilindtir، ne jî pêşketin ber bi serokatiya li serê pargîdaniyê ve misoger dike. Ji ber vê yekê، ji bo şikandina banê camê، divê qonaxa bê ya reforman li Erebistana Siûdî avahiyên pêşketinê biguherîne.
Mafê ajotinê bû sembola herî bihêz a guhertineke berfirehtir ji bo jinên Siûdî، ji ber ku liv û tevger nûnertiya xweseriyê، gihîştina karî û beşdariya jiyana giştî dike. Lê ew asteng ji mêj ve hatiye derbaskirin. Jinên ciwan ên Siûdî yên îro li zanîngeh، cihên kar û karsaziyan hêviyên wan ji yên dayik û dapîrên wan cuda ne. Ew bi dîjîtalî girêdayî ne، ji aliyê pîşeyî ve bi armanc in، û bi normên perwerde û cihê kar ên cîhanî re rûbirû bûne. Ji bo wan، gihîştin ne xala dawî ye؛ ew tenê destpêk e.
Sektora taybet a Erebistana Siûdî divê xwe bigihîne vê asta. Jin nikarin wekî sûdwergirên bernameyeke tevlîkirinê ya bi serokatiya hikûmetê bimînin. Divê ew wekî aktorên bingehîn bên nasîn، yên ku sermayeya wan a mirovî ji bo aboriya piştî-petrolê ya Erebistana Siûdî neçar e. Pîvana rastîn a serkeftina wan di dawiyê de ew ê be ka jinên Siûdî dikarin ji ajotin، xebat û beşdariyê zêdetir tiştekî bikin. Ma ew dikarin xwedî bibin? Ma ew dikarin serokatiyê bikin? Ma ew dikarin sermayeyê kontrol bikin? Ma ew dikarin stratejiya pargîdanî û siyaseta giştî biafirînin? Û ma ew dikarin hêzê bi kar bînin، ne ku tenê li ser pozîsyonên ku ji bo wan hatine afirandin rûnin?