Lîstika dirêjmaweyî ya Çînê li Rojhilata Navîn

Çîn dibe ku di şerê Rojhilata Navîn de lîstikvanekî rasterast nebe, lê hêzeke nerasterast e ku hawîrdora stratejîk a ku pevçûn tê de diqewime diguherîne. Şiyanên îstîxbaratî yên Beijingê, piştgiriya wê ya leşkerî ji Îranê re, hevkariyên stratejîk û hebûna wê ya herêmî ya her ku çû berfireh bûye, gelek rê pêş dixin da ku bêyî ku rasterast bikeve qada şer, bandorê li pevçûnê bike.

Beijing nîşan daye ku tercîha wê ew e ku desthilatdariyeke stratejîk biafirîne, lê di heman demê de ji lêçûn û metirsiyên pevçûna leşkerî ya rasterast dûr bimîne. Wek hêzeke cîhanî ya bilindbûyî ku nêrîna xwe ya stratejîk bi rabirdûya xwe ya hem împaratorî hem jî xurtî hatibû stendin rewa dike, Beijing wêneyê xwe yê navneteweyî giran dibîne û di dema ku berjewendiyên xwe yên stratejîk dişopîne de tesîra navûdengê xwe sînordar dike.

Beijing piştgiriya aborî, teknolojîk û ya bikaranîna duqat ji Îranê re pêşkêş kiriye, ev jî alîkariya Tehranê kiriye ku cezayan kêm bandor bikin û şiyana xwe ya leşkerî-pîşesazî bidomîne. Şîrketên taybet ên Çînî teknolojiyên têkildarî wêneyên satelîtê, çavdêriyê, navîgasyonê û şerê elektronîk peyda kirine. Analîza forensîk nîşan dide ku Îran parçeyên Çînî, di nav de senzor, semîkonduktor, veguherînerên voltajê û motoran, di dronên Îranî de bi kar tîne, û Beijingê jî destûr daye Îranê ku bigihîje pergala xwe ya navîgasyona satelîtî ya BeiDou. Peydakirinên girêdayî Çînê di nav de maddeyên ku di berhemanîna mûşekan de tên bikaranîn jî hebûn, her weha tê gotin ku Îranê pergalên MANPADS ên Çînî daxwaz kiriye, di nav de QW-12 û FN-16.

Delîla herî dawî ji Cîbûtîyê tê. Çînê baregeha xwe ya leşkerî ya tenê ya pejirandî li derveyî welêt li Cîbûtîyê bi awayekî berbiçav nûjen kir. Wêneyên satelîtê nîşan didin ku ji 2024ê ve antênên nû, amûrên ragihandina satelîtî û du kompeksên nû yên ragihandinê hatine danîn. Ev nûjenkirin şiyana Beijingê ya çavdêriyê li herêmê zêde dike û şiyanên wê yên îstîxbarat, çavdêrî û keşfê xurt dike.

Girîng e ku ev tesîsat nêzîkî tengava stratejîk a Bab el-Mandebê ye, ku Deryaya Sor bi Kendava Adenê ve girê dide. Nêzîkbûna wê bi baregehên leşkerî yên amerîkî, fransî, îtalî û japonî re ji Beijingê re cihekê ava dike ku ji wê re çalakiyên li herêmê bişopîne.

Ev yek hê girîngtir dibe, ji ber ku Hûsîyan êrîşên xwe û astengkirina rêya deryayî li herêmê zêde kirine, bi taybetî piştî ku Mokha û Girava Perim desteser kirin. Erebistana Siûdî bi hêrsîna mezintir a Hûsîyan re rû bi rû ye. Bi xerabûna rewşa ewlehiyê li dora Deryaya Sor û her weha bi rûbirûbûna Tengava Hurmuzê bi neasayîtiyê re, girîngiya korîdora deryayî ya firehtir zêde bûye.

Pêwendiya Çînê ya her ku çû berfireh dibe bi Misrê re jî beşek ji vê wêneyê fireh e. Di 1–2ê Îlona 2026ê de, Serokomarê Çînê Xi Jinping cara yekem di deh salan de serdana Misrê kir. Di dema serdanê de, Beijing û Qahîre li ser ku hevkariya stratejîk kûrtir bikin li hev kirin, û Çînê jî li dora Herêma Aborî ya Kanala Suweysê pêwendiya xwe ya aborî berfireh kir. Veberhênana Çînî jixwe bi herêma kanalê ve girêdayî ye, bi sedan şîrketên Çînî jî li wir kar dikin.

Misr cihêkî erdnîgarî yê girîng digire. Kanala Suweysê Deryaya Sor bi Deryaya Navîn ve girê dide û yek ji herî girîngtirîn rêyên bazirganiyê yên cîhanê dimîne. Hebûna aborî ya Çînê ya berfireh bûye li dora kanalê, digel binesaziya wê ya leşkerî û îstîxbaratî li Cîbûtîyê, ji Beijingê re şopeke stratejîk diafirîne ku ji Kendava Adenê û Deryaya Sor heta Kanala Suweysê û Deryaya Navîn dirêj dibe.

Pakistan jî di nav vê avahiyê de bûye alîkar. Ew ji bo Çînê rêyek bejahî ber bi Rojhilata Navîn ve peyda dike, û têkiliya wê ya leşkerî bi Beijingê re ji Çînê re hevkarekî damezrandî yê berevanî-pîşesazî û lojîstîk dide.

Rûsya jî di nav vê wêneya giştî de cih digire. Di dema şerê Ukraynayê de, Moskow ji aliyê aborî û teknolojîk ve her ku çû zêdetir bi Beijingê ve girêdayî bûye. Têkiliya Çînê bi Rûsyayê re kanaleke nerasterast a din dide Beijingê ku ji wê deriyê bandorê li pevçûnê bike.

Encam ev e ku ekosîstemeke fireh heye ku Çîn tê de pêdivî nake ku her şerê bi xwe bixe. Ev şert çêdike ku Çîn bandora xwe zêde bike, bê ku xwe bi heman astê rû bi rûyê metirsiyê bike.

Her çend Beijing gelek caran bi zimanê diyalogê, dîplomasiyê, serweriyê û çareseriya aştiyane diaxive, lê binesaziyekê jî berfireh dike ku li ser bûyerên li ser erdê desthilat daye.

Armanca Çînê ji piştgirîdana Îranê mezintir e. Beijing dixwaze hevsengiya hêzê ji nû ve biavêje û şopa dirêj-dem a Amerîkayê li Rojhilata Navîn kêm bike. Dema ku Dewletên Yekbûyî çavkaniyên leşkerî û dîplomatîk ên berbiçav li ser pevçûnê xerc kirine, Çîn lîstikeke dirêjtir dike, bi bikaranîna neasayîtiya niha ji bo berfirehkirina vebijarkên xwe, û di heman demê de li benda guhertina hevsengiya herêmî dimîne.