Gotara kevn a Erîtreyayê ya li ser Behra Sor li Rojhilata Navîn a nû rastî rastiyeke din tê

Di hevpeyvînekê de ku di 12ê Îlona 2026an de bi medyaya Middle East Eye re, ku ji aliyê Qeterê ve tê piştgirîkirin, Wezîrê Karên Derve yê Erîtreyayê Osman Saleh hişyarî da li ser nêzîkbûneke nû ya di navbera Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî, Îsraîl û Etiyopyayê de li Qerna Afrîkayê. Lê belê têkiliyên van dewletan, hem di koka xwe de hem jî di motîvasyonên xwe de, ji wê çarçoveyê ku ew tîne ziman cihêtir in.

Formulasyona Saleh argumantek tîne bîrê ku berî sê dehsalan di dema têkoşîna Erîtreyayê ya serxwebûnê de hatibû bikaranîn: ku têkiliya Etiyopyayê bi Îsraîlê re beşek ji pêşbaziyeke berfirehtir a Ereb-Îsraîlî li ser Behra Sor bû. Di nav wê çarçoveyê de, neteweperwerên Erîtreyî Erîtreya li hikûmetên Ereban ne tenê wekî têkoşîneke veqetandinê ya li dijî desthilatdariya Etiyopyayê, lê her weha wekî dozekê ku serkeftina wê dikare berjewendiyên herêmî yên berfirehtir bi cih bîne, pêşkêş kirin. Mentiqa siyasî eşkere bû: Etiyopya di nav hebûneke stratejîk a berfirehtir a Îsraîlî û Rojavayî de li Behra Sor cih digire, lê serxwebûna Erîtreyayê wê bibûya beşek ji têkoşîneke herêmî ya li dijî wê hebûnê.

Ew çarçove di salên 1960 û 1970î de gelek xurt bû. Îsraîlê hem bi rejîma împaratorî re hem jî, ji bo çend salan, bi rejîma leşkerî ya marksîst-lenînîst a Etiyopyayê re têkiliyeke ewlehiyê domand, û hem perwerdeya leşkerî hem jî alîkariya li dijî serhildanan pêşkêş kir da ku alîkariya Etiyopyayê bike di şerê wê yê li dijî serhildanan li Ogaden û Erîtrê de. Di heman demê de, dewlet û rêxistinên Ereban piştgiriya siyasî, aborî û leşkerî dan serhildêrên Erîtreyî.

Girêdana di navbera Etiyopya, Îsraîl û nakokiya Ereb-Îsraîlî ya berfirehtir de jixwe di nirxandinên wê demê yên li ser serhildana Erîtrê de xuya dibû. Bo nimûne, Nirxandineke Îstîxbarata Neteweyî ya Amerîkayê ya Gulana 1970î bi navê The Situation in Eritrea ragihand ku weşanên Eniya Rizgariya Erîtreyayê ji Şamê her ku diçe nakokiyê bi lensên eşkere yên dijî-emperyalîst û dijî-Siyonîst nîşan didan, û Dewletên Yekbûyî bi “Îsraîla Siyonîst û Etiyopyaya feodal” ve girê didan. Nirxandinê her weha destnîşan kir ku xirabbûna têkiliyên Etiyopyayê bi dewletên misilman ên herêmê re nîşana aloziyên berfirehtir bû ku ji nakokiya Ereb-Îsraîlî derdiketin.

Girîngiya belgeyê ne tenê di pênasekirina propagandaya Eniya Rizgariya Erîtreyayê/Eniya Gelê Erîtreyayê ya Rizgarîxwaz de ye, lê di têgihiştina vê yekê de ye ku serhildana Erîtrê di nav pêşbaziyeke jeopolîtîk a berfirehtir de dihat bicihkirin, ku Etiyopya, Îsraîl, dewletên Ereb û Behra Sor di nav xwe de digirt. Argumana Saleh a îroyîn dişibe vî awayê kevn ê navneteweyîkirina doza Erîtreyayê.

Lêbelê Rojhilata Navîn a îroyîn ji ya ku rejîma Erîtrê behs dike cihêtir e. Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî, mîna gelek dewletên din ên Ereban, têkiliyên dîplomatîk bi Îsraîlê re hene û piştre hevkariyeke berfireh a dualî bi Îsraîlê re pêş xistiye.

Etiyopya jî, ji aliyê xwe ve, hesabên xwe yên stratejîk dike û têkiliyeke pir dirêjtir bi Îsraîlê re heye. Bi rastî jî, têkiliya Etiyopyayê bi Îsraîlê re ji rêzika herêmî ya îroyîn kevntir e û ji guhertinên di sîstema siyasî û arasteya siyaseta derve ya Etiyopyayê de sax derketiye. Berdewamiya dîrokî her şirovekirina têkiliyên niha wekî delîla projeyeke nû ya Îsraîlî-Etiyopî ya li dijî her dewletekê, çi li Qerna Afrîkayê çi li Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê, dijwar dike.

Çarçoveya Saleh bi veguherîna Etiyopyayê bi xwe re li hev nayê. Etiyopya êdî ne ew monarşiya împaratorî ya Xiristiyan e ku di salên 1960î de li hember veqetandinxwaziya Erîtreyayê rawesta bû, ne jî rejîma sosyalîst a Dergê ya salên 1970 û 1980î ye, ku arasteya wê ya îdeolojîk û têkiliya wê ya guherbar bi Îsraîlê re li pey pêşbaziyên jeopolîtîk ên Şerê Sar û nakokiya Ereb-Îsraîlî diçû. Etiyopyaya îroyîn komareke ye ku siyaseteke derve ya pragmatîktir, danûstendinî û pirarasteyî dimeşîne, ku tê de têkiliyên bi Rojhilata Navîn û dewletên Ereb ên Kendavê re her ku diçe berjewendiyên hevbeş ên di warên bazirganî, veberhênan, binesaziyê, ewlehiya xwarinê û ewlehiyê de parve dikin. Ji bo dewletên Ereb ên Kendavê, Etiyopya niha ji cihekî stratejîk li milê rojavayî yê Behra Sor zêdetir e. Nifûsa wê ya mezin û bazara wê ya xerîdaran, potansiyela çandiniyê, hewcedariyên binesaziyê û girîngiya wê ya aborî ya mezinbûyî, wê bi serê xwe dikin hevkarekî girîng.

Vê pirrengiyê rêzikeke herêmî ava kiriye ku tê de dewletên Ereb ên Kendavê dikarin têkiliyên xwe bi Îsraîlê re bidomînin û di heman demê de li Etiyopyayê veberhênan bikin, bi Erîtrê re têkilî daynin, bi Misrê re hevkariyê bikin û têkiliyên din ên Qerna Afrîkayê geş bikin. Baştir e ku ev dîplomasî wekî pirarasteyî were fêmkirin, ne wekî dubarekirina strukturên jeopolîtîk ên nisbeten dualî yên Şerê Sar. Sînordariya navendî ya argumana Saleh ev e. Ew tora têkiliyên rastîn destnîşan dike, lê wan bi şablonek kevnbûyî şirove dike. Dibe ku analojiya wî ya dîrokî hinek pêwendî hebe, lê korbûna wî li hember dehsalên pêşketinê ku li derveyî rawestana dehsalan a Erîtrê pêk hatine, tê wê wateyê ku encama wî ya stratejîk ne wisa ye.