Xelet xwendina Lîbyayê ji aliyê Ewropayê ve krîza wê ya enerjiyê giran dike
Ewropa dikare bi xebata bi Xelîfe Hefter re, ne bi Ebdulhemîd Dibeybe re, kêmasiya petrola Siûdî bi petrola Lîbyayê telafî bike.
Michael Rubin pisporê Îranê, Tirkiyê û Qeraxa Afrîkayê ye. Di kariyera wî de demek wek berpirsek Pentagonê heye، bi ezmûnên qadê li Îranê، Yemenê û Iraqê re، her wiha danûstandinên bi Talibanê re beriya 11’ê Îlonê. Birêz Rubin di warê perwerdehiya leşkerî de jî beşdarî kiriye، û li ser pevçûnên herêmî û terorîzmê ders daye yekîneyên Hêza Deryayî ya Amerîkayê û Marînesan. Xebata wî ya akademîk gelek weşanên sereke di hundir de digire، wek “Dancing with the Devil” û “Eternal Iran.” Rubin Ph.D. û M.A.ya xwe di dîrokê de، û B.S.ya xwe di biyolojiyê de ji Zanîngeha Yale wergirtiye.
Piştî ragihandina Erebistana Siûdî ya ku êdî nikare şandina petrolê ya xwe bo Ewropayê bidomîne, berpirsên Ewropayê ketine nav telaşê. Veberhênana Ewropayê ya bi dehan salan di warê enerjiya alternatîv de bihayê bilind kiriye, lê pêdiviya bingehîn a Ewropayê ya ji bo enerjiyê bi cih neaniye. Di heman demê de, niha Almanya jî qebûl dike ku kirina rêkeftinên cuda bi Rûsyayê re ji bo kirîna gaza xwezayî tevahiya parzemînê dixe xeterê. Ewropa pêdivî bi sotemeniyên fosîl heye; bêyî wan, Ewropî dê êş û zirar bibînin û di dawiyê de paytextên Ewropayê neçar dimînin benzînê vedabeşînin an jî pîşesaziyê kêm bikin.
Ne hewce bû ku rewş bigihîje vî awayî. Pirsgirêk ne tenê ev e ku nifşên li pey hev ên serokên Ewropayê xetera Komara Îslamî ya Îranê û nûnerên wê bi ciddî negirtine, an jî, mîna Serokomar Emmanuel Macron li Fransayê, bi awayekî çalak hewl dane wan biparêzin. Merkantîlîzma wezaretên derve yên Ewropayê û binpêkirina cezayan, her du jî, pere xist qasa Îranê û ya nûnerên wê, û tenduristiya darayî ya dirêjdem a Ewropayê ji bo qezenca kurtdem a şirketan an jî welatiyên wan feda kir. Helwesta nerm a Ewropayê li hember Çînê jî wê rastiyê paşguh kir ku Pekîn dikare li hember Riyadê bi hişkî tevbigere da ku Mîrê Veliehd Mihemed bin Selman pêdiviyên enerjiya Çînê li pêş yên Ewropayê bigire.
Lê belê, pirsgirêka li Berlîn, Brukselê, Londonê, Madrîdê, Parîsê û Romayê ne tenê sînîzma serokên wan e, lê herwiha amadebûna wan e ku pejirandina keyfî ya Neteweyên Yekbûyî ji bo tundrewiya Îslamîst li ser berjewendiyên xwe yên neteweyî bilind bikin. Ev ew hêman e ku divê serokên Ewropayê niha, dema ku dikevin zivistaneke sar, li ser bifikirin.
Lêbelê derîyeke derketinê heye: Rojhilatê Lîbyayê û Hêzên Çekdar ên Ereb ên Lîbyayê (Libyan Arab Armed Forces) ku zêdetirî ji sedî 70ê wî welatê Bakurê Afrîkayê di bin kontrola xwe de digirin, di nav de zeviyên petrolê, boriyên wê û termînalên sereke yên hinardekirinê.
Pirsgirêk vedigere 15 salan berê. Piştî ku rejîma serkirdeyê Lîbyayê Muammar Qadhafi hilweşiya, Lîbya bi demekê ket nav kaosê. Li Dewletên Yekbûyî, bîranîna kuştina Balyozê Amerîkayê Chris Stevens li Bengaziyê, bi destê koma tundrew Ensar el-Şerîa (Ansar al-Sharia), hîn jî di bîr de giran e. Lê tiştê ku piştre qewimî, girîng e.
Li Bengaziyê, generalekî berê yê serdema Qadhafi, Xelîfe Heftar (Khalifa Haftar), xelk li dora xwe kom kir da ku welat vegerînin. Wan zêdetirî 5,000 kes ji dest dan, lê li seranserê rojhilatê Lîbyayê asayîş vegerand, mîlîs kuştin û girtin, an jî neçar kirin ku ji herêma di bin kontrola wan de birevin. Lîbî xwedî aqileke sax in. Ew dizanin ku welatê wan xwedî dewlemendiyeke xwezayî ya mezin e, û her çend di asta kesane de ji aliyê dînî û civakî ve kevneperest bin jî, di heman demê de fêm dikin ku komên Îslamîst tenê bedbextiyê tînin. Di civakeke dîndar a mîna ya Lîbyayê de, Îslamîst kêmtir dînê diparêzin û bêtir Îslamê bi kar tînin da ku her pirsa li ser gendelî, nerêveberî û, gelek caran, girêdanên biyanî yên xwe bişemitînin.
Nediviya ku serkeftina neteweperestên Lîbî di hilbijartina paşî de kesî şaş bihêle. Wezîra Karên Derve Hillary Clinton, alîkarê wê Jake Sullivan, Sekreterê Giştî yê Neteweyên Yekbûyî Ban Ki-moon û Nûnerê wî yê Taybet ji bo Lîbyayê Ian Martin, her weha berpirsên Ewropayê, fikar bûn ku marjînalkirina Îslamîstan di hilbijartinê de dibe ku wan ber bi serhildanê ve bibe. Bersiva wan siyaseta nermiyê (appeasement) bû, û wan serkeftiyên hilbijartina Lîbyayê neçar kirin ku serokwezîrekî Îslamîst li Trîpolê qebûl bikin, yê ku Neteweyên Yekbûyî ew wekî serkirdeyê rewa û meşrû yê Lîbyayê nas kir.
Îro, ew kes Abdulhemîd Dbeybe (Abdul Hamid Dbeibah) e, berdevkê malbateke karsaziyê ya Misrata, ku piraniya Lîbiyan wî wekî ehmeqekî bêkêr dibînin. Dbeybe bi zorê dikare du hevokan li pey hev rêz bike, û tomara wî nîşan dide ku ew pir zêdetir bi pêşxistina Îslamîzmê û dewlemendkirina xwe mijûl e ji nûavakirina Lîbyayê. Mînakeke diyar balafirgeha Trîpolê ye: Di şerê navxweyî de hat wêrankirin û hîn jî bêkar e, û firînên navneteweyî ber bi baregeheke leşkerî ya kevn û xirab têne veguhestin. Di heman demê de, Bengazî Balafirgeha Navneteweyî ya Benîna ya kevintir nû kiriye û li aliyê din ê bajêr balafirgeheke nû ya bi standardên herî pêşketî temam dike, ku ji bo pêşbazîkirina bi Dubai û Qeterê re hatiye sêwirandin.
Di warê ewlehiyê de jî cudahiyeke mîna şev û rojê heye. Bengazî, Sirte, Derne û Tobruk, û heta bajarên başûrî yên mîna Sebha, Qetrûn û Traxen jî bi giştî ewle ne: Bo mînak, ez gelek caran bêyî ewlehiyê li Bengazî û Sirteyê bi peyatî digerim û bi erebeyê diçim û têm. Trîpol û Misrata, her du jî hîn di bin kontrola Dbeybe de ne, hîn jî stargehên mîlîsan in, di nav de Ensar el-Şerîa, û bêtir dişibin Mogadîşûyê ji Milanoyê. Dbeybe piştgiriya Tirkiye û Qeterê diparêze, û pereyên wan dixwaze, hem ji bo ku xwe li ser kar bihêle, hem jî ji bo ku diktatên wan bi cih bîne, di nav de pêşxistina Îslamîzmê, dayîna peymanên Lîbyayê bi şirketên Tirk û Qeterî, û piştgirîdan û pejirandina daxwazên deryayî yên firehtir ên Tirkiyê li Rojhilata Deryaya Spî. Bi kurtasî, Dbeybe kukek e û Hespê Troyayê ye ku li hundirê Lîbyayê piştgiriyeke rastîn a gelêrî nîne, û mandata wî ya teorîk salan berê bi dawî bû.
Pirsa ku divê serokên Ewropayê, bi taybetî, niha bipirsin ev e: Eger li Lîbyayê du daxwazên hevrik ên desthilatê hebin, yek ji wan bi awayekî zelal kapasîteyê nîşan dide, hem axê û hem jî binesaziya petrolê kontrol dike û ewlehiyê peyda dike, lê ya din rê li ber mîlîsan vedike û hema bêje tu şiyana aramkirinê, ne ku pêşxistinê, ya welêt nîşan nade, çima divê Ewropa ya dawî nas bike?
Xelîfe Heftar û kurê wî Sedam ne cudaxwaz in; bi rastî jî, ew serweriya Lîbyayê bêtir ji wan kesan diparêzin ên ku wê bi Ankara an Dohayê difiroşin, an jî yên ku îdeolojiyên sînorên neteweyî paşguh dikin hembêz dikin. Ew hikûmeta xwe li Bengaziyê bi cih dikin ne ji ber ku dixwazin Lîbyayê li ser pêkhateyên wê yên beriya sedsala 20'an parçe bikin, lê ji ber ku Tirkiyê droneyên xwe dabûn da ku sermayeya xwe li hikûmeta Trîpolê biparêze. Her çi be, destûra bingehîn a resen a Lîbyayê du paytextên bi heman astê pêşbînî dike.
Bi krîzeke enerjiyê li ber deriyan, li şûna ku Ewropa li ser şaşiyên Clinton û Ki-moon zêde bike, wekî ku masa Lîbyayê ya Wezareta Karên Derve ya Amerîkayê hîn jî meyla wê heye, divê rastiyê qebûl bike. Di vê rewşê de, ev ê ne tenê bi berjewendiya xwe be, lê sûdwergirtineke hevpar be. Lîbî, di nav de yên li Trîpolê, dixwazin ku ceribandina navneteweyî ya siyaseta nermiyê li hember Îslamîstan bi dawî bibe. Dibe ku ew nasandina Heftaran wekî desthilata demkî ya Lîbyayê li hember soza hilbijartinên Lîbî yên di nav salekê de û damezrandina paytexteke yekgirtî li bajarê Sirteyê yê ji hêla sembolîk ve girîng, nîvê rê di navbera Bengazî û Trîpolê de, şert bikin.
Piştre dikarin rasterast li ser petrola Lîbyayê danûstandinan bikin. Bi rastî, ev ne fikreke nû ye, ne jî dê zehmet be. Di sala 2024an de, Ewropiyan jixwe zêdetirî 21 milyar dolar petrola Lîbyayê kirî bû, her çend danûstandin bi Dbeybe re zehmet e û wî piraniya dahatan ber bi aliyekî din ve biribû. Bi xebata bi Heftar re, Ewropî dikarin hilberînê zêde bikin û kêmasiya Siûdî telafî bikin. Heftar rasterast e; ew di cihê guncaw de ye, û ew dikare wê rêkeftinê pêk bîne ku Dbeybe nikare.
Bi veguhestina ewlehiya enerjiya Ewropayê bo Lîbyayê, Ewropa dikare herikîneke petrolê ya ku ne hewce ye di Tengava Hormuzê, Bab el-Mendebê an Kanala Sûêzê re derbas bibe, ji xwe re misoger bike. Petrola Siûdî dikare bi giranî bibe pirsgirêka Çînê, dema ku Ewropa li şûna wê xwe bi petrola Lîbyayê û gaza Rojhilata Deryaya Spî ewle dike.
Lê belê, eger dîplomatên bêkêr û pûç ên li paytextên Ewropayê li ser Dbeybe zêde bikin, û hikûmetên ku ew temsîl dikin tiştek nekin, wê demê ew hêjayî wê kaosê ne ku dibe ku di demeke nêz de were serê parzemînê.