Îran li tolhildana kuştina Xamenei digere

Şandeya Komara Îslamî di navbera 22–26ê Îlona 2026an de serdana New Yorkê kir da ku beşdarî Civata Giştî ya salane ya Neteweyên Yekbûyî bibe. Li aliyekî civînê, ew bi nûnerên dîplomatîk ên Serok Donald Trump, Jared Kushner û Steve Witkoff re civiyan û rêkeftineke agirbestê pêşkêş kirin, lê Trump ew red kir. Her çend wisa xuya dike ku rêveberiya Trump bi lez li derîyeke derketinê digere da ku şer bidawî bibe, tu nîşan tune ye ku her du alî li ser wê xalê axivîne ku dibe ji bo rêberên Îranê ya herî girîng be.

Êrişa yekem a şer bû sedema kuştina Rêberê Bilind Elî Xamenei, û Komara Îslamî hîn jî li ser tolhildana wî radiweste. Usûlgerayan, ku di gotara rojavayî de piranî wekî tundrew tên binavkirin, hewl dan danûstandinên havînê û Memorandûma Têgihiştinê ya ku jê derket bêqedir bikin, bi vê îtîrazê ku agirbest tê wateya çavpûşîkirina ji tolhildanê. Rojnamevanê navdar Mohsen Mehdian pirsî: “Baş e, tola îmamê me yê şehîd çi bû?” Melayê leşkerî Elî Şîrazî got: “Tolhildana [Xamenei] daxwaza sereke ya neteweya Îranê ye.”

Di dawiyê de, di 11ê Tîrmeha 2026an de, Îranê ji bo kêmkirina fikaran daxuyaniyek bi navê Rêberê Bilind Mojtaba Xamenei belav kir. Daxuyaniyê pesnê taybetmendiyên bavê wî yê koçkirî da, coşa Şerê Kerbelayê ya sala 680an a zayînî anî bîra xelkê, û paşê rû li mirî kir: “Em sond dixwin ku tola xwîna te ya pîroz û ya hemû şehîdên van her du şeran ji wan kujerên sûcdar û bêrû hilînin. Ev tolhildan vîna neteweya me ye û divê bê guman pêk bê.”

Heke ew sax be, Mojtaba wekî kur sedemeke şexsî heye ku tola mirina bavê xwe hilîne, bi çavkaniyên dewletekê yên di bin fermana wî de. Her wiha ji aliyê siyasetê ve jî maqûl e ku li hember jêbirina serokatiyê rêgirtin were ferzkirin. Kê ev name nivîsiye ne girîng e; ew niha siyaseta dewletê ye, û medya û berpirsên Îranê jî wê nîşan didin.

Çar roj piştî daxuyaniya Mojtaba, Ayetullah Elîriza Erafî, serokê bihêz ê medreseyên dînî yê ku di Encumena Demkî ya Rêbertiya Bilind de cih girtibû, li ser Memorandûma Têgihiştinê û mijara neçareserkirî ya kuştina Xamenei şîroveyên zelalker kirin: “Daxwaza tolhildan û qisasê ji bo îmamê şehîd û şehîdên din ên her du şerên dawî mijareke pêwîst û teqez e, bi hatin û çûna kesan û rêveberiyan ve girêdayî nîne, û bê guman wê pêk bê.” Ji ber vê yekê, siyaseta dewleta Îranê siyaseteke tolhildanê ye li hember Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê, ne tenê li hember kesan, heta piştî ku Trump û Serokwezîr Benjamin Netanyahu ji wezîfeyê derkevin jî.

Hêviyên peymaneke nû mijara tolhildanê dîsa vejandine. Di 25ê Îlona 2026an de, Ebûlfezl Şekarçî, berdevkê payebilind ê hêzên çekdar, got: “Em ê kujerên îmamê şehîd û zarokên Mînabê piştî şer jî efû nekin, û em ê cezayê wan bi cih bînin.” Rojnamevanê koma Paydarî Meysam Nîlî di heman rojê de êrîşî Serokê reformxwaz Mesûd Pezeşkiyan kir: “Gelê Îranê bê guman li tolhildanê û li kuştina wî berazê zer digere û li rijandina xwîna hemû kujerên îmamê şehîd û zarokên Îranê,” wî got.

Ev ne helwêsteke yekgirtî ye. Ajansa Nûçeyan a Komara Îslamî, ku di bin çavdêriya rêveberiya Pezeşkiyan de ye, “lêkolînek” li ser wan 57 caran kir ku Elî Xamenei behsa tolhildanê kiribû. Encam ew bû ku Xamenei piraniya caran tolhildan bi tiştekî ku “dijmin” dike ve girê dida, lê Elî ibn Husseyn, îmamê çaremîn ê şîe û kurê Husseyn ibn Elî, li tolhildana bavê xwe negeriyabû. Lê belê ev nêrîn, çi helwêsteke piraniyê be çi ya kêmaniyê li nav rejîmê, dengnizm e.

Îran berê jî hewl dabû Trump û berpirsên din ên Amerîkî bikuje, ji ber kuştina General Qasim Silêmanî di Çileya 2020an de. Ew ê vê yekê bi hişkayiyeke hîn mezintir bidomîne, û şîroveyên Erafî jî îşaret dikin ku serokên pêşerojê jî wê ne parastî bin.

Wateya vê ji bo danûstandarên Amerîkayê sade ye. Li şûna ku ev mijar bê derbaskirin, divê her peymanek ku dijminatiyê bi awayekî daîmî bidawî bike, bi awayekî eşkere ji Îranê bixwaze ku dev ji tolhildana li hember Amerîkî û Îsraîliyan berde.