Hikûmeta Meloni qedexeya burqe û niqabê li dibistanan datîne, Îslamgir hêrs dibin

Îtalyayê biryarname-qanûnek pesend kir ku li dibistanan pêçandina rû qedexe dike û di sala yekem a dibistanên seretayî, navîn û amadeyî de rêjeya xwendekarên ne-îtalî an jî şagirtên ku zimanê îtalî baş nizanin bi ji sedî 30 sînordar dike.

Ev biryarname-qanûn, ku di 24ê Îlonê de ji aliyê kabîneya wezîran a Serokwezîr Georgia Meloni ve hat pesendkirin, yekser dikeve meriyetê, lê divê di nav 60 rojan de ji aliyê parlamentoyê ve were erêkirin. Yên ku qanûnê binpê bikin û bi pêçana rû biçin dibistanê, rûbirûyê cezayê diravî yê di navbera 200 û 1,000 euroyan de dibin.

Meloni ji civîneke salane ya ciwanan a partiya xwe Fratelli D’Italia re got: “Divê hûn bi rûyê vekirî biçin dibistanê, û li Îtalyayê ti kes nikare, bi navê kevneşopiyeke rastîn an jî texmînî, biryar bide ku divê keçeke ciwan xwe veşêre.”

Meloni got ku qanûna nû “her wiha ji dê û bavên xwendekarên biyanî yên ku di tevlîbûna pergala dibistanê de bi zehmetiyên giran re rû bi rû ne daxwaz dike ku îtalî fêr bibin û burqe û niqabê li dibistanan qedexe dike”, û di axaftina xwe de bi eşkereyî behsa pêçanên rû yên îslamî kir.

Serokwezîrê ji Rai 1 TV re got: “Ev rêzikên aqilê selîm in, rêzikên ku bi awayekî zelal armanceke ewlehiyê dişopînin.” “Tedbîrên bi vî rengî yên ku qedexe dikin kes li dibistan, zanîngeh an jî heta li saziyên giştî bi rûyê girtî xuya bibin, berê jî li seranserê Ewropayê û heta li çend welatên piraniya wan misilman hene, tam ji ber sedemên ewlehiyê.”

Meloni got ku ew bi parastina mafên jinan serbilind e û diyar kir: “Ji min re pir ecêb tê ku tam ew kesên ku me tawanbar dikin em ji bo mafên jinan têra xwe nakin … nabînin ku ev tedbîr bi rastî pirsgirêka mafên jinan çareser dike.”

Li gorî texmînên sektora perwerdehiyê, misilman nêzîkî sisiyanek a xwendekarên biyanî pêk tînin, ango li seranserê welêt bi qasî 350,000 xwendekar. Li zêdetirî 1,000 dibistanên îtalî (750 li dibistanên berfireh û 250 li dibistanên navîn), şagirtên misilman ji sedî 30ê kapasîteya polan derbas dikin.

Amnesty International li dijî qanûnê ye, îmamên payebilind piştgiriyê didin qedexeyê

Amnesty International ev tedbîra nû wek “cudakar” şermezar kir û got ku ew “gefeke rasterast e li ser azadiyên derbirîn û ol ên xwendekarên ku diçin dibistanên îtalî” û “binpêkirina mafê perwerdehiyê ye ku di Xala 34an a Destûrê de hatiye naskirin.”

Serokê çepgir ê Konferansa Metranên Îtalyayê, Kardînal Matteo Zuppi, êrîşî sînordarkirina dibistanan a Meloni kir û got ku ew “nayê fikirîn.” Wî hişyarî da: “Gotina tevlîbûnê ji van hemûyan re derewek din e, derewek rehet ji bo wan kesên ku bi îdeolojiyê dijîn, ji bo wan kesên ku ji odeyên mêvanan wayên me didin û paşê zarokên xwe dişînin wan dibistanên ku ev pirsgirêk tê de tune ye.”

Lê serokê Konferansa Îmamên Ewropayê, Îmam Hassen Chalghoumi, piştgirî da qanûnê û got ku niqab “rol û rûmeta jinên misilman xera dike” û tekez kir ku pêçana tevayî nirxên rastîn ên Îslamê temsîl nake, lê rûmeta jinan kêm dike û rê li ber tevlîbûna wan a civakî û perwerdeyî digire.

Îmam Nader Akkad, şêwirmendê karûbarên olî yê Mizgefta Mezin a Romayê, dubare kir ku burqe û niqab ne hukmên Quranî ne, lê şêwaza pêşniyarkirî ya pêçanê “modela Meryemê” (Marian model) e, ku rû vekirî dihêle. Akkad şirove kir ku burqe û niqab derbirîna adetên çandî ne ku bi herêmên erdnîgarî yên taybet ve girêdayî ne.

Florence Bergeaud-Blackler, damezrîner-serokê Enstîtuya Transatlantîk a Lêkolîna Îdeolojiyên Hemdem (Transatlantic Institute for the Study of Contemporary Ideologies), ji Focus on Western Islamism (FWI) re got: “Herdu tedbîr, ku armanca wan bi fêrbûna îtalî û rêzgirtina rêzikên hevpar tevlîbûna li dibistanan e, divê cuda cuda bên nirxandin. Li gorî min, herdu jî ji ya ku bi rastî bibandor be bêtir sembolîk in.”

Wê şirove kir: “Qedexekirina burqe û niqabê dê pêşî li li xwekirina hicabê negire, ku por û stûyê dipêçe lê rû xuya dihêle. Sînorkirina nîqaşê tenê li ser wê yekê ka rû xuya ye an na, mijarên berfirehtir ên ku bo nimûne li Fransayê hatine rakirin venake: wekheviya di navbera keç û kuran de, û hînkirina zû ya duktrînî dema ku pîvanên olî yên rûmetdariyê li ser keçan tên ferzkirin.”

Bergeaud-Blackler zêde kir: “Sînordarkirina hejmara şagirtên biyanî pirseke din radike. Teşwîqkirina fêrbûna ziman û pêşîlêgirtina li cudaxistinê li dibistanan armancên rewa ne, lê neteweyî hîn jî pîvaneke sînordar e. Cudaxistin dikare li gorî xetên etnîkî, çandî û olî jî çêbibe, yên ku ev pîvan nagire ber xwe.”

Di sala 2021an de, îtalî şok bûn gava bihîstin ku keçeke misilman a 14 salî ya bi eslê xwe ji Bangladeşê û niştecihê Ostia, li perava Romayê, ji ber ku red kir burqeyê li xwe bike, bi awayekî domdar ji aliyê diya xwe û birayê xwe yê 17 salî ve dihat lêdan.

Keçikê ji polîsan re got: “Wan dixwest ez burqeyê li xwe bikim, lê min red kir.” “Birayê min sîleyek li min xist, ez girtim û ez avêtim dîwêr. Paşê wî dîsa ez pal dam û serê min li mobîlyayekê ket.” Wê her wiha gilî kir ku bi zorê didin zewicandin.

Îslamgir qedexeya burqeyê red dikin

Council on American-Islamic Relations (CAIR), rêxistineke îslamgir a nakok a Amerîkî, qedexe wek “hewldaneke eşkere ji bo kirina civaka misilman a hedef û paşguhkirina wê” şermezar kir.

Îmam Yahya Pallavicini, cîgirê serokê Civaka Olî ya Îslamî ya Îtalyayê (Italian Islamic Religious Community, COREIS), qedexe wek “pirsgirêkeke derewîn” û “nerastgoyiya rewşenbîrî” bi nav kir ku kêmaniyeke biçûk dike hedef, û diyar kir ku ew “modeleke yekdest a civakê pêşkêş dike” ku “serdestiya spî” ye.

Îmam Ali Abu Shwaima, ku serokatiya mizgefta herî mezin a Lombardiyayê dike, qedexe wek “tenê destkarî” red kir û got ku wî “tu caran li dibistanê keçek bi burqe nedîtiye.” Wî piştî gotinên Serok Sergio Mattarella ji hikûmeta Meloni xwest ku “rêzê li Destûrê bigire.”

Lê belê, Mattarella tekez kiriye ser nirxa destûrî ya dibistanên tevlîker û vekirî, û bang kir ku ji astengî û bendên ku dikarin gihîştin an pêşketina perwerdeyî sînordar bikin dûr bên, wek rexneyeke dîplomatîk a li dijî Meloni. Lê qedexeya burqeyê rexne nekiriye.

Qedexeyên burqeyê li seranserê Ewropayê belav dibin

Qedexeya burqeyê ya li dibistanên Îtalyayê li pey qedexeya Portûgalê ya li ser pêçandina tev-rû li qadên giştî tê, ku di 23ê Îlona 2026an de hat danîn. Binpêkirina qedexeyê bi cezayên diravî yên di navbera 150 û 3,000 euroyan de tê. Her kesê ku zorê li kesekî din bike ku rûyê xwe bipêçe, rûbirûyê cezayê girtîgehê yê heta du salan dibe, ku heke mexdûr temenbiçûk be zêde dibe.

Dema ku Partiya Sosyalîst “armanca îslamofobîk” a pêşnûmeyê şermezar kir, Partiya Komunîst a Portûgalê got ku qanûn “ti têkiliya wê ne bi mafên jinan ne jî bi mijarên ewlehiyê re heye”, lê “tenê li ser gurkirina axaftina nefretê û şiddetê ye li dijî wan kesên ku cuda ne, li ser gurkirina gotara nijadperest û biyanîtirs e.”

Rewacandina hiqûqî ya qedexeyên burqeyê li Ewropayê ji nîgeraniyên ewlehiyê, yên ku xwe ji ber bi cilûbergên îslamî de çûnê didan alî, ber bi behskirina eşkere ya adetên îslamî di zagonan de guheriye.

Di Nîsana 2011an de, Fransa bû welatê ewropî yê yekem ku qedexeyek li ser pêçandina rû danî. Dadgeha Ewropî ya Mafên Mirovan (ECHR) di Tîrmeha 2014an de, piştî ku jineke misilman îtîraz lê kir, qedexe pesend kir. Ev pêşceden welatên din ên Ewropayê bi wêrek kir ku bêyî tirsa ku bi îslamofobiyê bên tawanbarkirin li zagonên dij-burqeyê bifikirin.

ECHRê biryar da ku qedexe “bi awayekî eşkere li ser wateya olî ya wan cilûbergan nehatiye avakirin.” Wê “îddîaya dewletê ya ku rû di danûstandina civakî de roleke girîng dilîze” li ber çavan girt. Wê biryara xwe li ser têgeha “bi hev re jiyînê” ava kir, û got ku ev têgihîştina nû destûrê dide ku hin maf, mîna azadiya olê, bên sînordarkirin.

Belçîkayê di Tîrmeha 2011an de pêçandina rû li qadên giştî qedexe kir, bi cezayên diravî û girtîgehê ji bo binpêkirinan. Di Kanûna 2012an de, Dadgeha Destûrî ya Belçîkayê qedexe pesend kir û biryar da ku ew ne mafên bingehîn û ne jî azadiya olê binpê dike.

Du jinên misilman ên ku dixwestin niqaba tevayî li xwe bikin li ECHRê îtîraz li biryarê kirin. Di 2017an de, ECHRê biryar da ku qedexekirina pêçanên rû Peymana Ewropî ya Mafên Mirovan binpê nake. Dadgehê li ser pêşcedena xwe ya 2014an rawestiya û got ku qedexe armanc dike têgeha “bi hev re jiyînê” û “parastina mafên û azadiyên yên din” misoger bike.

Bulgaristanê ji Îlona 2016an ve pêçana tev-rû li saziyên dewletê, îdarî û perwerdeyî qedexe kir. Qanûna dij-maskeyê ya Awustiryayê ya Cotmeha 2017an daxwaz dike ku taybetmendiyên rû li qadên giştî bi tevahî xuya bin. Di Îlona 2026an de, Awustiryayê qedexe kir ku keçên di bin 14 saliyê de bi laçikeke ku “li gorî kevneşopiya îslamî serî dinixumîne” biçin dibistanê.

Dema ku Danîmarkayê di Tebaxa 2018an de qedexeyeke burqeyê ya neteweyî anî, Holandayê di Tebaxa 2019an de qedexeyeke qismî hilbijart, û Swîsreyê piştî referandumeke neteweyî û zagonek ku di 2023an de ket meriyetê, qedexeyeke federal a burqeyê li qadên giştî erê kir.