Di salvegera 11'ê Îlonê de, gelo Washington dê bipejirîne ku Zalmay Khalilzad Talîban bi hêz kir?
Çaryek sedsal piştî êrîşên terorî, Amerîka hê jî têgihiştineke berbiçav û hevgirtî ya derbarê Talîbanê de bi dest nexistiye.
Davood Moradian derhênerê Enstîtuya Afganî ya Lêkolînên Stratejîk (Afghan Institute for Strategic Studies) e.
Amerîkî di sala 2026’an de ne tenê 250’emîn salvegera damezrandina welat pîroz dikin, lê herwiha du salvegerên tarîtir jî: 25 sal ji êrîşên El-Qaîdeyê yên 11’ê Îlona 2001’ê derbas bûne û pênc sal jî ji vekişîna Dewletên Yekbûyî ji Kabulê û vegera Talîbanê bo desthilatê.
Washington ne yek ji van her du bûyeran jî bi awayekî rast di hişmendiya xwe ya stratejîk de cih nekiriye. Nîqaşên derbarê bibîranînên 9/11 de û sûcdarkirinên li ser wê yekê ku kê Afganistan winda kir, neteweyekê nîşan didin ku bûyerên felaketbar tîne bîra xwe, lê bi rastî bi wan re rûberû nabe.
Ji perspektîfeke afganî ve, ravekirinek ji bo vê hewşaşiyê bêtir ji her tiştî derdikeve pêş: Dewletên Yekbûyî hê jî têgihiştineke rûniştî û hevgirtî ya derbarê Talîbanê de nîne.
Talîban di hişê Amerîkî de cihekî bi şêweyekî ecêb şemitok digire. Di nav 25 salan de, hukûmeta Dewletên Yekbûyî ew carinan wekî komeke terorîst, carinan wekî serhildanek, wekî aktorekî siyasî yê rewa, wekî hevkarekî dîplomatîk, wekî hevkarekî dijî terorê û di dawiyê de wekî desthilatdarê de facto yê Afganistanê binav kiriye.
Di navenda vê paradoksê de mirovek radiweste: Sefîr Zalmay Khalilzad. Sê kêliyên cuda, wek wêneyên kurt, rezîliya dîlemaya Amerîkayê ya li ser Afganistanê nîşan didin.
Ya yekem di 16’ê Tebaxa 2021’an de qewimî. Ez li ser pîsta Balafirgeha Navneteweyî ya Hamid Karzai mabûm, dema ku Talîban ket nav bajêr. Bi alîkariya General H.R. McMaster, ez ketim beşa balafirgehê ya di bin kontrola NATO’yê de. Ji wê dîtingehê ve, dîmenek awarte û surreal pêk hat: kamyonetên çekdar ên Talîbanê, ku şervanên bi hewes hildigirtin, ji aliyekî ve dihatin nav Kabulê, lê veguhestkerên leşkerî yên mezin ên Amerîkî jî ji aliyekî din ve datanîn û leşkerên Amerîkî dadiketin. Şer qediyabû, lê serketî û têkçûyî hevdem digihiştin, û hêzên Amerîkî ne ji bo parastina rêzeke siyasî ya ku Dewletên Yekbûyî du dehsalan ava kiribû li wir bûn, lê ji bo valakirina hemwelatiyên xwe û hejmareke hindik ji hevalbendên afganî.
Îroniya duyem di çola darayî ya piştî vekişînê de derket holê. Îro, bankên Amerîkî ji sazîyên darayî yên afganî dixwazin tesdîq bikin ku veguhestineke pere ya asayî ti girêdaneke rasterast an nerasterast bi Talîban an Tora Heqanî re nîne, lê dîsa jî Washingtonê milyaran dolar şandiye Afganistanê, li cihê ku burokratên Talîbanê hema hema her mekanîzmayeke bazirganî birêve dibin. Wezareta Xezîneyê ya Dewletên Yekbûyî diyar dike ku kirinên wê mirovahî ne û armanc jê asteng kirina birçîbûnê ye, lê vê rezîlî dîsa jî dimîne. Dibe ku Kongre hewl bide rêyên ku rejîmê bi hêz dikin bibire, lê berxwedana lobîkerên Talîbanê di nav Kongreyê de ev hewldanên qanûnî asteng kirine.
Dîmena sêyem di 7’ê Îlona 2026’an de li Kabulê pêk hat. Berpirsên Talîbanê, di nav wan de sê kes ên li ser lîsteya cezayên Neteweyên Yekbûyî, bi fermî peymaneke derxistina enerjiyê ya 200 milyon dolarî bi Delta International Energy ya Erebistana Siûdî re îmze kirin. Peymana 25 salî lêgerîna hîdrokarbonê li heft blokên hewza Kushk-Tirpul digire nav xwe. Zalmay Khalilzad çavdêriya îmzekirinê kir û ew peymana ku tê gotin wî li pişt deriyên girtî hêsan kiribû, pêşwazî kir.
Dîrok xwe dubare dike. Erebistana Siûdî yek ji sê dewletên tenê bû ku rejîma Talîbanê ya orîjînal a beriya 9/11 nas kiribû. Dehsalan berê, beriya tayînkirinên xwe di hikûmetên George W. Bush, Donald Trump û Joe Biden de, Khalilzad ji bo naskirina Talîbanê lobî kir, wekî beşek ji hewldanên Unocal ên bi rîska bilind ji bo avakirina koridoreke enerjiyê di nav Afganistanê re.
Peymana Siûdî-Talîban berî her tiştî pirsan li ser hevgirtiya Mîrê Tacê yê Siûdî Mohammed bin Salman radike. Ew Vision 2030 wekî bernameyeke nûjenkirinê pêşkêş dike û pêşeroja Padîşahiyê li ser Îslameke nerm, pirrengiya aborî, lîberalîzekirina civakî û têkelbûna navneteweyî ya tevlîhêlî ava dike, lê destûrê dide ku pargîdaniyeke navdar a siûdî milyonan soz bide rejîmeke fundamentalîst. Ya duyem, merkantîlîzma domdar a Khalilzad û tolerasyona wî ya li hember Talîbanê pirsan radike ka wî navbera xwe ya hukûmetî wekî sefîr û nûner ji bo pêşxistina berjewendiyên Dewletên Yekbûyî bi kar anî an ji bo yên xwe.
Khalilzad ne tenê mîmarê têkçûna Amerîkayê li Afganistanê ye. Çar serokomarên Dewletên Yekbûyî yên li pey hev, Pentagon, Ajansa Îstixbarata Navendî (CIA), Kongreyeke bertekdar, aktorên herêmî li Islamabad, Tehran û Moscow, û gendeliya kûr a elîtên siyasî yên afganî, hemû di hilweşîna Afganistanê de para xwe hebûn. Lê belê Khalilzad tevliheviyeke nêzîkahiya çandî, gihîştina elîtan û firehiya dîplomatîk bi kar anî. Li Mazar-i-Sharifê di malbateke peştûn de ji dayik bûbû, li Zanîngeha Chicagoyê xwendibû û gihîştibû koridorên herî bilind ên hêza Amerîkî; wî şiyana kêmpeyda hebû ku bi prozeya stratejîk a Washingtonê bi rehetî biaxive, di heman demê de di nav dînamîkên tevlihev ên etnîkî, eşîrî û siyasî yên welatê xwe de bigere.
Paşeroja wî têgihiştinê dida dest, lê li welatekî ku hevsengiya pir-etnîkî garantîya mayîna dewletê ye, Khalilzad hegemonyaya siyasî ya peştûnan tercîh kir. Di valahiya piştî 9/11 de, Khalilzad xwe wekî şirovekarê tenê yê Amerîkayê ji Afganistanê bi cih kir. Serokomar û wezîrên Derve yên ku wî ji wan re xizmet kir, armanc û ajendayên wî yên veşartî nas nekirin.
Wî cara yekem pozîsyona xwe di Konferansa Bonnê ya 2001’an de bi kar anî. Delegeyên ku bi avakirina hukûmeteke piştî Talîbanê hatibûn wezîfedarkirin, modelên cuda yên rêveberiyê dinirxandin, di nav de monarşiyeke destûrî di bin Qral Zahir Shah de an sîstemeke parlamenî ya nemerkezî. Khalilzad encam ber bi rêveberiyeke serokomarî ya merkezî ve bir. Rêzikara wî fêmbar bû: Afganistan hewcedarî desthilateke navendî ya bihêz bû da ku welat bîne cem hev; wî xebitî ku Zahir Shah, yê ku rûmeteke neteweyî bi dest xistibû, bixe kêlekê, ji ber ku tê gotin Khalilzad difikirî ku bi xwe welêt birêve bibe.
Bi vexwendina serokeşîrên kevneşop ên şer nav vê sîstema merkezî, bêyî avakirina sazîyên demokratîk, Washingtonê gendeliya komkî saz kir, û rê da ku Talîban xwe wekî alternatîva tenê ya bi dîsîplîn li hember çîneke siyasî ya hilweşiyayî pêşkêş bike. Dema Serokomar Donald Trump di 2018’an de Khalilzad wekî Nûnerê Taybet ji bo Lihevhatina Afganistanê (Special Representative for Afghanistan Reconciliation) tayîn kir, erk êdî ne avakirina dewletê bû, lê plankirina derketinê bû. Ji bo pêkanîna vê, Khalilzad lîstikeke dîplomatîk a pir-eniyî meşand. Wî soza vekişîneke birûmet û li ser bingeha danûstandinê da Washingtonê; wî ji Talîbanê re tabloyeke demkî ya vekişîna Amerîkî û bilindkirina wan wekî desthilatdarê pêşerojê yê Afganistanê pêşkêş kir. Wî Serokomar Ashraf Ghani wekî astengiyek li ber dîtina xwe ya aşitiyê ya Talîban-navendî hesiband.
Bi îmzekirina Peymana Dohayê ya Sibata 2020’an rasterast bi Talîbanê re, di heman demê de bi derxistina hukûmeta Afganistanê ji danûstandinên sereke, Washingtonê hevalbendê xwe lawaz kir. Talîbanê daxwaza xwe wergirt, vekişîna leşkerên Dewletên Yekbûyî, bêyî ku tavilgehên watedar bide dewleta Afganistanê. Vê yekê berxwedana komarê şikand, berî ku yekem pîkapa teknîkî ya Talîbanê bigihîje Kabulê. Her çend Biden di dawiyê de cîgirê Khalilzad, Thomas West, bilind kir da ku bibe cihgirê wî wekî nûnerê taybet, Biden û Şêwirmendê Ewlehiya Neteweyî Jake Sullivan berdewamiya stratejiya Khalilzad dixwest, ne guhertina wê.
Bi kurtasî, Amerîkayê bi hêviya nermkirina Talîbanê danûstandin kir, lê Talîban danûstandin kir da ku kontrola temam bi dest bixe bêyî ku îdeolojiya xwe ya bingehîn biguherîne. Khalilzad dizanî Talîban ber bi ku ve diçe, lê wî pêşî çêkirina têkiliyên xwe yên kesane bi komê re, paşê jî derfetên bazirganî bi wan re, girîngtir dît.