MEF Menu
Middle East ForumDonateSupport MEF
Foruma Rojhilata Navîn · Middle East Forum
Observer

Bersiva çarenûsa Ron Arad li Nebî Çît e

Sê gavên diyarker dikarin bêdengiya ku ji sala 1988an ve malbata Arad dişewitîne bi dawî bînin.

Aircraft are silhouetted against the sunset, with a transparent waving Israel flag.
Balafir li hemberî rojava û ala Îsraîlê xuya dikin. · hamara - stock.adobe.com

Wek ku arkeologan vê dawiyê de bi vegera xwe ya li ser heman girê Cihûdayê, li cihê ku şervan ketibûn, şopên nû derbarê şerê Lamed Heh ê 1948an de derxistin holê, divê rayedarên Îsraîlê jî teoriyên dûr ên li ser firokevanê mirî Ron Arad bihêlin û dîsa bala xwe bidin wî gundê Lubnanê, ku ew 40 sal berê lê winda bû. Di 16ê cotmeha 1986an de, çekdarên Emelê yên Mustafa Dirani, piştî ku Arad ji balafira xwe xwe avêt, ew girtin. Name û wêneyan piştrast kir ku ew heta sala 1987an sax bû, û Îsraîlê cara dawî di gulana 1988an de jê xeber wergirt. Di dawiyê de, komandoyên Îsraîlê Mustafa Dirani di sala 1994an de girtin û di lêpirsînê de wî piştrast kir ku zilamên wî Arad di malekê de li Nabi Chit girtibûn.

Li gorî wî, şevekê nobedar ji şerê li nêzîkî wir reviyan û gava vegeriyan dîtin ku ode vala ye. Rapoirtên nepiştrast belav bûn ku endamên Supaya Pasdarên Şoreşa Îslamî (IRGC) ew birine Tehranê, tiştê ku bi dehsalan Îsraîliyan tevlihev kir. Lê raporên serbixwe, di nav de lêkolîneke hevbeş a navbera Îran û Hizbullah di sala 2004an de, lêkolîneke di bin serokatiya rêveberê berê yê Şabakê Yuval Diskin de di 2006an de, û raporeke îstîxbaratî ya ji aliyê Lt. Col. (Res.) Avi Kalo ve di 2016an de, diyar kirin ku Arad di sala 1988an de li Nabi Chit mir û li goreke nêzîk lê veşartî ye.

Herçend ev wisa bû, ajanên Mossadê di sala 2006an de generalê Îranî Ali Reza Asgari li Istanbul û di 2021ê de Abdullah Saberi li Damascus revandin, lê ji tu ji van du operasyonan îstîxbareke berbiçav bi dest nexistin. Rêveberê Mossadê David Barnea di dawiyê de ferman da ku bi rastî jî “ji sifirê dest pê bikin”, piştî ku operasyona Saberi encam neda. Di Kanûna 2025an de, efserê Lubnanî yê teqawid Ahmad Shukr, birayê Hassan, winda bû, û delîl nîşan didin ku Orşelîm tê de beşdar bû gava ku li cihê Arad digeriyan. Di Adara 2026an de, hêzên Îsraîlê gorek li goristana Nabi Chit kolan lê tiştek bi dest nexistin. Paşê, raporeke New York Times a 15ê mijdara 2026an de got ku girtiyarên Arad ew qet neşandine Îranê. Berevajî wê, an wî kuştin da ku tola mirina şerî ya Hassan Shukr di wê şevê de hilînin, an jî dema hewldana revê wî gulebaran kirin.

Piştî van hemû bûyeran, têkçûnan û kuştinan, sê gavên diyarker dikarin bêdengiya ku ji sala 1988an ve malbata Arad dişewitîne bi dawî bînin.

Yekem, divê Orşelîm erkê li Depth Corps (Korpusa Kûrahiyê) ya Hêzên Parastinê yên Îsraîlê bike ku yek ji tevlihevtirîn û bişewqetirîn êrîşên veşartî yên bi gelek hêzên taybet pêk bîne. Beriya ku tu leşkerî qada erdê bigihîje, analîstên îstîxbarata leşkerî divê wêneyên satelîtî yên Amerîkî û Fransî yên salên 1980an, yên ku ji nehêniyê derxistine, bi nexşeyên milkên Lubnanê û bi hevpeyvînên bi şêniyên sax ên serdema Emelê re, bi riya têkiliyên bêalî, bi hev re tevlîhev bikin. Modelên veşartina Beqaa ya 1988an dê ji bo diyarkirina yek cih were bikaranîn. Maglan û Egoz dê rêya otobana Baalbek û riya Sûriyeyê bigirin, Shaldag û 669 dê korîdora hewayî ewle bikin, û Sayeret Matkal, ligel Yahalom, dê bi radara destan lêgerînê bikin, çend tiştên anormal ên berê diyarkirî beriya berbangê bikolin, û pêşiya Hizbullah û zexta dîplomatîk a muhtemel li dijî vê operasyonê bigirin.

Duyem, divê dewleta Cihû Protokola Teşwîqa Paşmayî ya Dûndana Shukr (Shukr Lineage Residual Incentive Protocol) bi riya saziyeke darayî ya Ewropî, wek Edmond de Rothschild Group, bide destpêkirin. Di siyaseta eşîran a Rojhilata Navîn de, berjewendiya darayî ya rasterast her tim li ser her girêdaniyeke îdeolojîk a bi Tehran an Beirut re serdest e. Her endamekî mezin ê sax ê eşîra Shukr ku bikaribe koordînatên piştrastkirî yên cesedê Arad bide, dê $2 milyon bistîne, ku dê saziyeke mirovahî ya bi rûyekî taybet, li gorî modela Born to Freedom Foundation, bi tevlîhevkirina veguhastinên veşartî yên dewleta Îsraîlê û xêrxwaziya taybet a diyasporayê fînanse bike, û ku dê garantiyeke îstîxbaratî ya hevalbend bisipêre da ku rêgiriyên lihevhatina bankayî nebin asteng, û ku hesabeke emanetê ya qefilandî wê bihêle heta ku testa DNAyê biqede.

Divê Îsraîl tu efûya siyasî nede û tu danûstandinên girtî bi girtî neke, û zanîna cihê cesedê wek milkekî darayî yê taybet bihesibîne, ne wek milkekî dewletî ji bo danûstandinan. Wek pêşniyareke sînordar û înkarkirî, ew ê veto ya Hizbullahê derbas bike û tirsa eşîrê ya ji cezayê kolektîf ji holê rake. Wekî din, hevkarên Rojavayî yên pêbawer ên ku civakên misilman ên aram di nav xwe de hene, dikarin alîkariya Îsraîlê bikin ku van hevkaran, heke daxwaz bikin, bi niştecihkirineke parastî û nasnameyên qanûnî yên nû ji bo wan û malbatên wan bigihînin, beriya ku Orşelîm tu ragihandineke giştî bike.

Di dawiyê de, divê artêşa Îsraîlê, Aman û Mossad Bingeheke Edlî ya Taybet a Beqaa 1988 (1988 Beqaa Forensic Baseline) di nav laboratuwarên leşkerî yên Îsraîlê de ava bikin da ku her cesedê ku tê dîtin piştrast bikin. Li şûna ku tenê xwe bispêrin DNAya xerabûyî, divê kîmyaya axê, dermanên kêzikan ên çandiniyê yên wê serdemê, mazotê, û fîberên tekstîl ên cilê firînê yên Hêza Hewayî ya Îsraîlê ya dawiya salên 1980an bi nimûneyên îstîxbaratî yên heyî re beramber bikin. Di vê pêvajoyê de, divê rayedarên Îsraîlê Komîteya Navneteweyî ya Xaça Sor vexwînin ku lihevhatina biyolojîk a dawî venêre. Dema ku tîm nasnameyê piştrast kirin, divê yekser cesed bi operasyoneke leşkerî ya din, bêyî tu danûstandinê, vegerînin welêt.

Dev ji xeyala Tehranê berdan astenga dawî ji holê radike. Tevgereke berhevkirî, li ser bingeha teşwîqê û bi sînorên zanistî li hundirê Nabi Chit, tenê rêya realîst e ku Arad were malê, û 40 salên xapandina xwe ya dîplomatîk bi hêzeke ku kar dike diguhere.

Metna orîjînal a îngilîzî bixwînin: The Answer to Ron Arad’s Fate Lies in Nabi Chit

Analîzên Foruma Rojhilata Navîn bi e-nameyê bistînin: bibin aboneyê bultenê (bi îngilîzî)