Siyaseta Amerîkayê ya dijî Îslamgeriyê bi ku ve diçe?
Li seranserê Amerîkayê, tundrewên biyanî û komên terorê bi awayekî eşkere di nav sîstema rêxistinên bêqezenc ên 501(c) de kar dikin.
Dagirkirina Efxanistanê ya di bin serokatiya Amerîkayê de di Cotmeha 2001'an de dest pê kir, dema ku agirên Ground Zero hê jî dişewitîn. Dagirkirina dewleteke terorê ya Asyaya Başûr û 20 salên şerê dirêj ên paşê diviyabû ku bo siyasetanîkarên Amerîkî pirsê Îslamgeriya Asyaya Başûr bîne nav rojê. Lê belê, Deobandîzm, îdeolojiya Îslamger a Talibanê, bi giranî hê jî nenas dimîne. Li Efxanistanê, bi kêmanî, Amerîkayê qet fêr nebû ka li dijî kê şer dike.
Bi vê yekê, pirsgirêka hundirîn xerabtir bû. Desthilatdarên Amerîkayê tu hewldan nedan ku pêşî li herikîna mezûnên medreseyên Deobandî yên ji Pakistanê bigirin, ku hinek ji wan ji bernameya vîzeya olî ya Amerîkayê sûd werdigirtin. Nûnerên operasyonên tepeserkirina ser-sînorî yên Deobandî û tevgerên mîsyoner ên Deobandî yên bi terorê ve girêdayî, bi riya sîstema rêxistinên bêqezenc ên 501(c) de li Amerîkayê xebatên xwe ava kirin. Deyndêrên darayiya şerîetê li seranserê Amerîkayê zanayên herî bilind ên Deobandî wek birêvebirên çalakiyên xwe tayîn kirin. Vê dawiyê, torek ji kes û saziyên Deobandî, ku navenda wê Chicago ye, bi rejîma Talibanê re hevkariyê dike û parêzvaniya wê dike.
Deobandî ne tenê hêza Îslamgerî ya Asyaya Başûr e ku li Amerîkayê nayê şopandin. Dawat-e-Islami, Ahl e-Hadith, Jamaat-e-Islami, Tanzeem-e-Islami, Tehreek-e-Jafaria, Îslamgerên Keşmîrî û yên din, bi riya binesaziya rêxistinên bêqezenc ên Amerîkayê kar dikin, bi sed mîlyonan dolar berhev dikin û nifşên nû yên misilmanên Amerîkî radîkal dikin. Piraniya îmamên nû yên hundirîn li Amerîkayê mezûnên medrese û semînerên nû ne, ku ji aliyê torên Îslamgerî yên Asyaya Başûr ve li ser axa Amerîkayê hatine avakirin.
Siyasetvan û rojnamevanan bi xeletî difikirîn ku pirsa Îslamgeriyê bi piranî pirsgirêkeke Rojhilata Navîn e. Ji ber vê yekê, bala federal piştî êrîşên 11'ê Îlonê li ser selefî-cîhadîstên Rojhilata Navîn ên wek El-Qaîde, nûnerên rejîma Îranê yên wek Hizbullah, û her weha Birayên Misilman bû, ku îdeologên wan hem bi rêyên tundûtûj û hem jî ne tundûtûj kar dikin.
Vê nêrînê du pirsgirêk çêkir. Yekem, dema ku rayedarên federal li ser van çend torên Îslamgerî bal da, yên din di nav nebûna çavdêriyê de geş bûn. Bîst û pênc sal piştî êrîşên 11'ê Îlonê, serkirde, ramanwer û polîsên Amerîkayê nikarîn hemû berfirehiya baweriya Îslamgerî nas bikin û li dijî wê bigerin.
Duyem, tewra berjewendiya federal li ser gefa Îslamgerên qanûnî yên wek Birayên Misilman jî demkurt bû. Heta sala 2009'an, hikûmeta federal qada dîtina xwe hê jî tengtir kir û lêpirsînên li dijî torên Birayên Misilman û Hamasê rawestand, ji ber ku difikirî Îslamgeriya qanûnî dikare di şerê li dijî selefî-cîhadê de bibe hevalbend. Hin ji wan komên ku di bin lêpirsînê de bûn, paşê heta fona giştî û hevkarî jî wergirtin.
Îro, Îslamgerî bi piranî bêyî tu dijberî di nav civakên misilman ên li seranserê Amerîkayê de mezin dibe. Nihêrîneke li wî aliyê okyanûsê, li civakên ku li Ewropaya Rojava di qelsbûnê de ne, nîşan dide ku pêdivî ye rayedarên Amerîkayê nêzîkatiya xwe ji nû ve binirxînin. Divê hikûmeta federal van prensîban bipejirîne.
Yekem, divê Washington gefê fêm bike û ragihîne. Bi navlêkirin û nexşekirina her tora Îslamgerî, saziyên giştî dikarin saziyên wan, kesên wan, darayiya wan û çalakiyên wan diyar bikin. Qebûlkirina gefê her weha îmkana tevgerê çêdike. Veqetandina Îslamgeriyê li gorî torên wê yên cuda, hikûmetê dide hedef ku lêpirsînê li wan bike, fona wan bibire û doz li wan veke.
Lê ev tenê wê demê dixebite ku hikûmet piçek hêrs û wêrekî nîşan bide. Duyem, divê hikûmeta Amerîkayê amûrên qanûnî yên heyî bi kar bîne û qanûnê bi cih bîne. Ji sala 2008'an ve, hikûmeta federal xuya dike ku naxwaze doz li operasyonên darayiya terora Îslamgerî yên hundirîn veke, heke ne Hizbullah, El-Qaîde an Dewleta Îslamî tê de be. Tewra êrîşên 7'ê Cotmeha 2023'an jî tu tevgereka diyar neanî ku rêzeya saziyên xêrxwazî yên bi Hamasê re girêdayî, ên ku bi awayekî eşkere li seranserê Amerîkayê kar dikin, bên girtin.
Li seranserê welêt, saziyên xêrxwazî yên alîkariya mirovî yên 501(c) bi awayekî eşkere wek nûner an hevkarên rêxistinên tundrew ên biyanî û komên terorê yên nasandî kar dikin. Mînak, Helping Hand for Relief and Development, ku wek şaxek ji tevgera Îslamgerî ya Asyaya Başûr Jamaat-e-Islami kar dike, di sala 2017'an de bi koma terorîst a Pakistanî Lashkar-e-Taiba re, ku ji aliyê Amerîkayê ve wek terorîst hatiye nasandin, hevkarî kir. Hikûmeta federal ne tenê çav li ser vê girt, paşê jî pereyê bacdêran da wê sazîya xêrxwazî.
Xuya dike malbatên Îranî qanûnên cezayan dişkînin û di heman demê de bi riya sîstema 501(c) de fona armancên radîkal dikin. Torên Îslamgerî yên Qeterî û Tirk bi awayekî eşkere berevajî qanûnên Nûnerên Biyanî kar dikin. Û tundrewên tundûtûj ên wek Khatme Nubuwwat û Dawat-e-Islami, ku di tundiya li dijî kufrê de beşdar dibin, bi saya toreke bi baldarî hatiye amadekirin a mizgeft û dibistanan, bi mîlyonan dolar bi riya sîstema 501(c) berhev dikin. Ji bo hikûmetê gelek tişt hene ku lêpirsînê li wan bike û doz li wan veke.
Sêyem, divê hikûmeta federal avakirina bernameyeke karîger a dijî-radîkalbûnê ji nû ve binirxîne, ku hewldanên birîna fonan û lawazkirina torên Îslamgerî rêve bibe. Hewldanên berê yên bi ser neketî, bi taybetî yên rêveberiya Obama, ji bo avakirina bernameyeke “Rûbirûbûna bi Tundrewiya Tundûtûj re”, li ser texmînên civaknasan radiwestiyan ku îdeolojî sedema tundiya îdeolojîk nîne. Wek ku hikûmetên Ewropî niha fêm kirine, kontrola torên Îslamgerî yên ne tundûtûj li ser dibistan, medrese, mizgeft û saziyên xêrxwazî, encamên Îslamgeriya tundûtûj çêdike.
Bîst û pênc sal şûnda, rêya çareserkirina pirsgirêkê zelal e. Lê belê, vîna siyasî hê jî kêm e.