Pakistan dikare kîjan hêzan bişîne Erebistana Siûdî?

Daxuyaniya Pakistanê ku amade ye Erebistana Siûdî “bi awayekî fîzîkî û dîplomatîk” biparêze, nîqaşa li ser Peymana Parastina Hevbeş a Mekkeyê ji çarçoveya zimanê dîplomatîk derxist û anî nav pirsek operasyonel a zêdetir dijwar: Eger Riyad daxwaza alîkariya leşkerî bike, Pakistan bi rastî dikare çi bişîne, bi çi lezê dikare hêzan bi cih bike, û Fermandariya Giştî ya li Rawalpindiyê wê kîjan yekîneyan hilbijêre?

Ev pirs bûye hê girîngtir, ji ber ku êdî ev soz ji bûyerên li ser erdê re veqetandî nayê nîqaşkirin. Hûsiyên Yemenê yên girêdayî Îranê êrîşên xwe li dijî xaka Erebistana Siûdî, binesaziya enerjiyê û berjewendiyên deryayî berfireh kirine. Erebistana Siûdî, bi zêdebûna pêdiviyên xwe yên berevaniya asmanî re, daxwaza alîkariya zêdetir kiriye û Pakistanê jî diyar kiriye ku sozdariya wê ya ji bo ewlehiya Siûdiyê bi hêz e.

Di 17ê Îlona 2026an de, Korgeneral Ahmed Sharif Chaudhry, berdevkê artêşa Pakistanê, di konferanseke çapemeniyê ya li Îslamabadê de got ku Pakistan wê “heta her radeyekê” biçe da ku Erebistana Siûdî biparêze û sozdariya wê ya ji bo ewlehiya Keyaniyê bê şert e. Wî ev soz ji bo parastina du cihên herî pîroz ên Îslamê, Mekke û Medîneyê jî dirêj kir.

Rêzkirina demê girîng e. Di 7ê Tebaxê de, Erebistana Siûdî, Pakistan û Tirkiye li Mekkeyê Peymana Parastina Hevbeş a Mekkeyê îmze kirin. Di peymanê de tê gotin ku her sê welat wê êrîşeke çekdarî ya li dijî yek ji wan her sê welatan wekî êrîşek li ser hemûyan bibînin. Pakistanê peyman wekî berevanî û li gorî mafê xweparastina kesane û hevbeş di bin Xala 51ê ya Peymannameya Neteweyên Yekbûyî de pênase kiriye.

Di 31ê Tebaxê de, peyman ji dîplomasiya lûtkeyê ber bi sazîbûnê ve çû. Wezîrên karên derve û parastinê û serokên leşkerî yên her sê welatan li Stenbolê ji bo civîna yekem a Komîteya Stratejîk a Siyasî û Parastinê ya ku di bin peymanê de hatiye avakirin, kom bûn. Erebistana Siûdî razî bû ku mêvandariya sekreteryaya wê bike, bi sekretergeralekî pakistanî ku di destpêkê de ji bo sê salan wê serokatiya wê bike.

Di 7–8ê Îlona 2026an de, Hûsiyan pêleke êrîşan li dijî xaka Erebistana Siûdî û binesaziya enerjiyê destpê kirin. Rayedarên Siûdî gotin ku di êrîşên 8ê Îlonê de zêdetirî 70 kes birîndar bûn û agir bi tesîsên neftê û saziyên xizmetguzariyê ket. Êrîşan agirbest a 2022an, ya ku bi giranî rewşa heyî parastibû, perçe kir.

Di 14ê Îlonê de, Mîrê Weliyehdê Siûdî Mihemed bin Selman li Cidde bi serokê Fermandariya Navendî ya Amerîkayê (CENTCOM), Admiral Brad Cooper re civiya, ji ber ku Riyad li alîkariya Amerîkayê ya li dijî Hûsiyan digeriya. Eşkerekirinên dîplomatîk ên herêmî destnîşan kirin ku Washington amade bû alîkariya parvekirina îstîxbaratê û diyarkirina hedefan bike, lê destûr nehatibû dayîn ku rasterast êrîş li ser pozîsyonên Hûsiyan bên kirin.

Di 15ê Îlonê de, rapor derketin ku bi navbeynkariya CENTCOMê, gotûbêjên nerasterast ên Siûdî-Îsraîlî derbarê alîkariya îstîxbarata Îsraîlê ya li dijî Hûsiyan hatine kirin. Çavkaniyên ewlehiyê yên herêmî diyar kirin ku gotûbêjan li ser îstîxbarata taktîkî ya ku dikare alî Riyadê bike da ku bicihkirinên leşkerî yên Hûsiyan fêm bike û operasyonan pêşbîn bike sekinîn, û ev agahî bi çavkaniyên dîplomatîk ên herêmî û rayedarên ku ji gotûbêjan agahdar bûn ve hate girêdan.

Di 19ê Îlonê de, Erebistana Siûdî got ku mûşekeke balîstîk a Hûsiyan ber bi Riyadê ve hatiye avêtin û hewldanên din ên êrîşê binesaziya li Yanbu, Taîf, Baysh û Farasanê kiribûn hedef. Rayedarên Siûdî gotin ku mûşeka Riyadê berî ku zirarê bide, hatiye têkbirin.

Ev rêzkirina kronolojîk pirsa siyasetê diguherîne. Mesele êdî ne tenê ew e ka Pakistanê soz daye ku li tenişta Erebistana Siûdî be, lê jî ew e ku li ser kîjan astê dibe ku Riyad daxwaza şiyaneke leşkerî ya diyar bike, û eger wisa bike, hêzên çekdar ên Pakistanê bêyî ku erkên xwe yên bingehîn bi xeter bixin dikarin çi peyda bikin.

Pakistan xwedî ezmûna operasyonên leşkerî yên li derveyî sînorên xwe ye, her çend ev bicihkirin pir cûda bûne. Di navbera mîsyonên perwerdehiyê, rolên şêwirmendiyê, mîsyonên aştîparêziyê, bicihkirinên berevanî û operasyonên şer ên rasterast de ferq heye. Krîza Urdunê ya 1970î wekî mînakek radiweste, dema ku personelên leşkerî yên Pakistanî bi sifeta şêwirmendiyê li wir bûn, berî ku pevçûna herêmî hawîrdora operasyonel biguherîne. Bi heman awayî, di şerên Ereb-Îsraîl de, pîlotên Hêza Asmanî ya Pakistanê ligel hêzên Misrê û Sûriyeyê xizmet kirin, ku modeleke têxistina personelên leşkerî yên pispor di nav strukturek hevalbend de nîşan dide, ne ku şandina yekîneyên serbixwe.

Mînaka sereke ya dualî dîsa bi xwe Erebistana Siûdî ye. Têkiliya leşkerî ya Pakistanê bi Keyaniyê re dehsalan dirêj dibe, di nav de perwerdehî, şêwirmendî û bicihkirinên berevanî yên berfireh di krîza Kendava Farisê ya 1990–91ê de. Berevajî vê, bûyerên wekî desteserkirina Mizgefta Mezin a 1979an hewceyî nirxandineke hişyar in. Analîzên dîrokî destnîşan dikin ku tomarên fermî yên bawerpêkirî yên ku beşdariya rasterast a şer a Pakistanê piştrast bikin hîn nehatine rastkirin. Di şûna wê de, delîlên zelaltir ên ku hêzên Pakistanî li derveyî welat di bin agirê de xebitîne ji mîsyonên Neteweyên Yekbûyî tên, bi taybetî UNOSOM II li Somalyayê û MONUSCO li Komara Demokratîk a Kongoyê. Wekî din, manewrayên leşkerî yên hevbeş, wekî tetbîqata Indus Shield Alpha li Azerbaycanê, nîşan didin ka çawa Îslamabad dikare hêza asmanî, di nav de balafirên şer ên JF-17, bi cih bike, bêyî ku hêzên bejahî bi girseyî bişîne.

Di nirxandina alîkariya leşkerî ya muhtemel de, çewtiya sereke ew e ku mirov berî ku mîsyon diyar bike bipirse ka Pakistan wê kîjan tûgayê bişîne. Rayedarên ku ji pêşketinê agahdar in gotin ku di senaryoyeke berevaniya asmanî û mûşekan de, ku tê de êrîşên berdewam ên Hûsiyan bandorgirên Siûdî û sîstemên radarê bi tengasiyê dixin, Pakistan dikare operatorên radarê, ekîbên berevaniya asmanî û pisporên teknîkî peyda bike. Raporên berê yên şopandina parastinê eşkere kirin ku Pakistanê pakêtên hêzan, di nav de personelên teknîkî, beşên balafirên şer û sîstemeke berevaniya asmanî ya HQ-9, li Keyaniyê bi cih kiribû, ku ev modeleke piştgiriya teknolojîk a pispor ava kir.

Pêdiviyên din ên operasyonel, wekî parastina binesaziya krîtîk, ewlekirina sînorê Siûdî-Yemenî, an bicihkirina hêzeke bejahî ya konvansiyonel, astên cuda yên rûbirûbûna leşkerî û siyasî derdixin holê. Bicihkirina hêzeke bejahî hewceyî lojîstîk, zirxpoş û berevaniya asmanî ye, ku dê plansaziyeke hişyar a Fermandariya Giştî ya li Rawalpindiyê bixwaze. Ji bo ku pozîsyona xwe ya li ser sînorê bi Hindistanê re bi xeter nexe, îhtîmal e ku Pakistan xwe bispêre modeleke gav bi gav an jî hêzeke taybet ya li gorî mîsyonê ava bike, ne ku kolordûyeke tevahî ya daîmî bi tevahî bar bike. Li gorî raporan, Pakistanê di qonaxa destpêkê ya pevçûna Îranê de nêzîkî 8,000 leşker, eskadroneke ji nêzîkî 16 balafiran, di nav de balafirên şer ên JF-17, du eskadronên dronan û sîstemeke berevaniya asmanî ya çînî HQ-9 şandibû Erebistana Siûdî. Personelên Pakistanî ev amûr, ku ji aliyê Riyadê ve dihatin fînansekirin, dixebitandin û ew hêzên ku jixwe li gorî peymanên parastinê yên berê li wir bûn temam dikirin.

Di dawiyê de, berevaniya asmanî û piştgiriya teknîkî ya pispor ji bo Îslamabadê şêweyên alîkariyê yên herî birêvebir dimînin. Têkbirina mûşekên tên dihêle ku Pakistan kiryarên xwe bi awayekî teng, wekî cîbicîkirina erkên berevanî di bin Xala 51ê ya Peymannameya Neteweyên Yekbûyî de, pênase bike. Her çend Peymana Parastina Hevbeş a Mekkeyê ya 7ê Tebaxê sozdariyeke siyasî ya zelal datîne, civînên 31ê Tebaxê yên li Stenbolê nîşan didin ku çarçoveyên sazîbûnê, prosedurên parvekirina îstîxbaratê û mekanîzmayên koordînasyona operasyonel hîn di nav hawîrdoreke tehdîdê ya her ku diçe lezgîn dibe, li nêzîkî Tengava Bab el-Mandeb û li seranserê Nîvgirava Erebî ya berfirehtir de, şekil digirin.