Dagirkeriya Tirkiyeyê li Sûriyeyê, çima tu kes qala wê nake?
Hebûna leşkerî ya Tirkiyeyê li hin deverên bakurê Sûriyeyê, hewldanên El-Şeraa yên ku wek serokekî serbixwe bê dîtin tevlihev dike.
Di axaftinekê de ku di 17ê Îlona 2026an de li ber Encumena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî hate kirin, Balyozê Îsraîlê li Neteweyên Yekbûyî Danny Danon destnîşan kir rastiyekê ku kêm dîplomat û serokên cîhanê dilê wan dike li ser wê biaxivin: hebûna leşkerî ya Tirkiyeyê li Sûriyeyê. Gotinên wî di çarçoveya rewakirina hebûna leşkerî ya Îsraîlê bi xwe li hin deverên başûrê Sûriyeyê de hatin. Danon got ku Tirkiye li bakurê Sûriyeyê perçeyek pir mezintir a axê dagir kiriye ji ya ku Îsraîl li başûr dagir kiriye. Ew rast dibêje. Lê vê rastiyê balekî kêm kişand.
Hin parêzvanên Tirkiyeyê dibe ku bibêjin hebûna Tirkiyeyê li Sûriyeyê ji ya Îsraîlê cuda ye، ji ber ku Tirkiye û Sûriye niha hevpeyman in û hebûna leşkerî ya Tirkiyeyê bi vexwendina Şamê ye. Lê rewş ne wisa ye.
Artêşa Tirkiyeyê li parêzgehên Idlib, Helep û Hesekê hebûneke berfireh diparêze، piştî êrîşên leşkerî yên mezin ên salên 2016, 2018 û 2019an، demeke dirêj berî ku rejîma niha ya nêzîkî Tirkiyeyê li Şamê dest bi ser kar bike. Du operasyonên dawî bi awayekî eşkere armanca wan dûrxistina hêzên Kurd ji deverên wek Efrîn û Ras al-Ayn (Serê Kaniyê) bû، lê operasyona yekem ku di sala 2016an de hate destpêkirin، bi xuyakirin armanca wê şer li dijî Dewleta Îslamî bû. Di rastiyê de jî destwerdana Tirkiyeyê ji bo wê bû ku pêşî li hêzên Kurd bigire ku axa di destê Dewleta Îslamî de li bakurê Helebê، bi taybetî bajarokên wek al-Bab û Jarablus، bi dest bixin.
Tirkiyeyê berî wê jî derfet hebûn ku rû bi rû yê Dewleta Îslamî bibe، tew berî ku Dewletên Yekbûyî hevkariya xwe bi hêzên Kurd re ji bo şerê dijî vê koma terorîst dest pê bike. Lê li şûna wê، Enqereyê dest da ku sînorê wê bibe rêgeha şervan، malzemeyên pêdivî û bazirganiya neqanûnî ya Dewleta Îslamî. Di wê heyamê de livîneke çalak a qaçaxçîtiya neft û kelûpelên din ji axa di bin kontrola Dewleta Îslamî de ber bi Tirkiyeyê ve hebû.
Serokatiya nû ya Îslamîst a Sûriyeyê ji têkiliya xwe ya bi Tirkiyeyê re sûdê werdigire، lê Serokê demkî Ehmed al-Sharaa dixwaze xwe ji wê yekê biparêze ku wek bindestê Serokê Tirkiyeyê Recep Tayyip Erdoğan bê dîtin. Ji dema desteserkirina hikumetê di Kanûna 2024an de، wî hewl daye ku wêneyê serokekî serbixwe yê Sûrî pêşkêş bike. Lê hebûna berçav a Tirkiyeyê li hin deverên bakurê Sûriyeyê ev hewldan asteng dike. Hikumeta Sûriyeyê ne di rewşekê de ye ku dagirkeriya Tirkiyeyê li ser axa Sûriyeyê bixe ber pirsê، dema ku mayîna wê ya siyasî، vejîna aborî û avahiya ewlehiyê ya wê ewqas bi Enqereyê ve girêdayî ne.
Rastî ew e ku Tirkiye Sûriyeyê wek hewşa paş a stratejîk dibîne. Ya ku Erdoğan li deverên din şopandiye، girêdana naskirina dîplomatîk û alîkariyê bi lihevkirinên ku hebûna Tirkiyeyê misoger dikin، dikare li Sûriyeyê jî bi hêsanî were sepandin. Lîbya mînakeke baş pêşkêş dike. Di sala 2019an de، Tirkiye û Hikumeta Lihevhatina Neteweyî ya Lîbyayê du memorandumên cuda îmze kirin: yek ji bo diyarkirina hiqûqa deryayî li Rojhilatê Deryaya Spî û ya din jî ji bo hevkariya ewlehî û leşkerî. Van rêkeftinan ne tenê tevlêbûna stratejîk û leşkerî ya Tirkiyeyê li Lîbyayê kûrtir kir، lê di heman demê de mayîna Trîpolîyê bi amadebûna wê ya ji bo pêkanîna berjewendiyên stratejîk ên Tirkiyeyê ve girêda.
Ji bo Erdoğan، Sûriye ji misogerkirina berjewendiyên sînorî yên demildest ên Tirkiyeyê wêdetir e. Enqereyê di deh salên derbasbûyî de nîşan da ku amade ye hêza leşkerî derveyî sînorên xwe bi kar bîne، ji Sûriye û Iraqê bigire heta Lîbya û Qefqasyayê.
Sûriye niha derfeteke hê jî bi girîngtir pêşkêş dike. Piştî zêdetirî deh salan şer، dezgeh، artêş û aboriya welêt hatine hilweşandin، û serokatiya wê ya nû hê jî ji bo ji nû ve avakirina dewletê bi hevpeymanên derve ve girêdayî ye. Tirkiye dikare bandora ku di dema şerê Sûriyeyê de berhev kiriye، bike hebûneke herêmî ya demdirêj. Ev beşek ji şêweyeke berfirehtir e ku tê de Enqereyê hilweşîn an perçebûna dewletên cîran bi kar aniye da ku dest û bandora xwe ya siyasî û leşkerî berfireh bike. Bi Sûriyeya di qonaxa piştî şer de، xuya dike ku Tirkiye biryardar e ku ne tenê dengekî di pêşeroja wê de hebe، lê di heman demê de misoger bike ku berjewendiyên wê yên ewlehî û jeopolîtîk di nava ji nû ve avakirina Sûriyeyê de bên cihwarkirin.
Banga ji hêzên leşkerî yên biyanî re ku axa Sûriyeyê terikînin، dê rewa be heke bi awayekî yeksan were sepandin. Divê bal tenê neyê ser Îsraîlê، û hebûna leşkerî ya Tirkiyeyê ya pir mezintir û dirêjtir li bakurê Sûriyeyê neyê piştguhkirin. Nêzîkatiyeke pêbawer divê ji pîvana ducar dûr bikeve: heke hebûna leşkerî ya biyanî wek binpêkirina serweriya Sûriyeyê bê hesibandin، divê ew pîvan bi heman awayî li ser hemû hêzên derve yên ku li ser axa Sûriyeyê çalak in were sepandin.