Li Bakurê Rojhilatê Sûriyeyê piştî xweserîyê, bazara desthilatê
Yên ku girêdanên siyasî hene, bi peymanên qezencdar li gelek sektoran tên xelatkirin.

Piştî hilweşîna xweserîya kurdan, li bakurrojhilatê Sûriyeyê şêweyek nû ya gendeliyê derketiye holê. Her çend herêm niha bi fermî di bin kontrola hikûmeta navendî ya Şamê de be jî, berpirsên berê û torên girêdayî Rêveberiya Xweser a niha tê hilweşandin û Hêzên Sûriyeya Demokratîk, hevsengiyên nû yên desthilatê ji bo berjewendiyên xwe bi kar tînin.
Veguhastina saziyên herêmî û personela îdarî bo dewleta Sûriyeyê, beşek ji pêvajoya bi navê “entegrasyonê” bû, pêvajoyek ku armanca wê ew bû ku saziyên bi serokatiya kurdan bîne bin desthilata Şamê.
Pirsgirêk lê belê tenê ji veguhastineke asayî ya desthilatekê bo desthilateke din wêdetir e. Hin berpirsên berê û torên girêdayî wan niha girêdan û bandora xwe bi kar tînin da ku torek bazirganî ya nefermî bi rê ve bibin, torek ku çendîn sektorên aboriya dewlemend a bakurrojhilatê Sûriyeyê di nav de digire. Bi vî awayî, ew ji sînorên tevlihev ên desthilatê yên ku ji ber pêvajoya veguhastinê ya berdewam çêbûne sûd werdigirin, da ku berjewendiyên xwe yên dirêjdemî û gihîştina xwe ya bo çavkaniyan biparêzin.
Mînak, Şirketa Petrola Cizîrê (Jazira Oil Company) bigirin. Ev şirket di sala 2013an de, dema hêzên kurd di şerê navxweyî de kontrola xwe li bakurrojhilatê Sûriyeyê bihêz dikirin, hat damezrandin û paşê bû alîkarekî sereke yê aborî ji bo Rêveberiya Xweser. Şahoz Hasan, hevserokê berê yê Partiya Yekîtiya Demokrat (PYD), partiya ku bi awayekî faktî li hundirê Rêveberiya Xweser serdest bû, niha serokatiya şirketê dike.
Hasan di navbera salên 2017 û 2020an de serokatiya PYDê kir, demeke krîtîk ku tê de herêm rastî gelek êrîşên leşkerî yên Tirkiyeyê bû, êrîşên ku bi piştgiriya hêzên vekîl ên sûrî hatin kirin. Wek kesayetiyeke siyasî ne gelek xwedî karîzma bû û bi piranî di serokatiya partiyê de rolek merasîmî dilîst. Lê belê, ew ji demeke dirêj ve dilsozê Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) e، rêxistina ku PYD jê derketiye.
Ev cureya dilsozan, di nav wan de gelek kesên ku raya giştî wan nas nake, ew in ku PYDê li nav şirket û karsaziyên sektora taybet bi cih kiriye. Ev kes xwedî girêdanên siyasî yên bihêz in û bi peymanên qezencdar li sektorên cuda tên xelatkirin, tiştê ku dihêle torên partiyê bandora aborî biparêzin، tewra piştî hilweşandina saziyên ku berê di bin kontrola wan de bûn.
Piştî salên ku şirket hilberîna petrolê li seranserê bakurrojhilatê Sûriyeyê monopolkiriye bû, piştî veguhastina berpirsiyariya vê sektorê bo Şirketa Petrola Sûriyeyê, bala xwe da ser bidestxistina peymanên belavkirin û firotina sotemeniyê li herêmê.
Dema ku derbasgeha sînorî ya Qamişlo-Nisêbînê ya bi Tirkiyeyê re amade dibe ku ji nû ve vebe, tê ragihandin ku kesên ku berê girêdayî Rêveberiya Xweser bûn, peymanên dirêjdemî bi dest dixin da ku li derbasgehê karsazî û xizmetên bazirganî bi rê ve bibin. Ev şêwe hema bêje li hemû sektorên jiyanî yên aboriya herêmî ya bakurrojhilatê Sûriyeyê belav bûye.
Her çend Rêveberiya Xweser û Hêzên Sûriyeya Demokratîk di dema serdestiyê de zêdetirî deh salan li bakurrojhilatê Sûriyeyê de çavkaniyên darayî yên berbiçav kom kiribin jî, wisa xuya dike ku wan di mehên berî hilweşandina xwe ya di Tebaxa 2026an de dewlemendiya xwe hê bêtir zêde kiriye, bi firotina makîne, alav û wesayîtên biha, dema ku dawîbûna kontrola wan li ser herêmê nêzîk dibû. Paşê wan hatiyên van firotinan ber bi şirketên sektora taybet ên girêdayî xwe ve veguhastin.
PYD dizane ku êdî nikare serdestiya xwe ya siyasî li bakurrojhilatê Sûriyeyê bi hêza leşkerî biparêze, ji ber ku Hêzên Sûriyeya Demokratîk hatine hilweşandin. Ji ber vê yekê, stratejiya PYDê ji bo parastina bandora siyasî, li ser bihêzkirina hebûna xwe di aboriya herêmî de û cihkirina torên xwe di sektorên bazirganî yên bingehîn de rawestaye. Wisa xuya dike ku hikûmeta Sûriyeyê ji vê aranjmanê razî ye, an bi kêmanî li hember wê bêalî ye, bi şertê ku PYD li mijarên serweriya neteweyî an mijarên din ên sereke yên ku ji hêla hikûmeta navendî ve tên parastin, desthilata Şamê neke ber pirsê.
Di hin sektoran de, Şam û PYDê gihîştine rêkeftineke nefermî ya parvekirina desthilatê, ku tê de qazancên aborî tên parvekirin، dema ku hikûmeta Sûriyeyê dihêle partiya kurd torên xwe biparêze û bandora xwe li ser çalakiyên bazirganî yên bingehîn bidomîne.
Hem ji nêrîna Şamê û hem jî ji ya serokatiya kurd, ev rêkeftin, ku wek “peymana Çileya 2026an” tê çarçovekirin, astekî ji aramiyê pêşkêş dike. Lê belê, dibe ku li paşve vegere, ji ber ku buhayê jiyanê berdewam bilind dibe û gilî û gazinên aborî kûrtir dibin. Peymanên demkî û rêkeftinên nefermî yên parvekirina desthilatê bi tenê nikarin aramiyê li bakurrojhilatê Sûriyeyê bidomînin. Herwisa pêdivî ye ku başbûnên aborî hebin ku ji bo gelê herêmê bibe feydeyên berçav.
Analîzên Foruma Rojhilata Navîn bi e-nameyê bistînin: bibin aboneyê bultenê (bi îngilîzî)