MEF Menu
Middle East ForumDonateSupport MEF
Foruma Rojhilata Navîn · Middle East Forum
Observer

Piştî têkçûna Somalyayê, ma kes dikare pişta xwe bi Tirkiyeyê wek hevkara dijî terorê girê bide?

Alîgirên Tirkiyeyê carinan xirabiyên wê qebûl dikin, lê pir caran dibêjin ku ev biha hêjayî wê ye.

Michael Rubin pisporê Îranê, Tirkiyê û Qeraxa Afrîkayê ye. Di kariyera wî de demek wek berpirsek Pentagonê heye، bi ezmûnên qadê li Îranê، Yemenê û Iraqê re، her wiha danûstandinên bi Talibanê re beriya 11’ê Îlonê. Birêz Rubin di warê perwerdehiya leşkerî de jî beşdarî kiriye، û li ser pevçûnên herêmî û terorîzmê ders daye yekîneyên Hêza Deryayî ya Amerîkayê û Marînesan. Xebata wî ya akademîk gelek weşanên sereke di hundir de digire، wek “Dancing with the Devil” û “Eternal Iran.” Rubin Ph.D. û M.A.ya xwe di dîrokê de، û B.S.ya xwe di biyolojiyê de ji Zanîngeha Yale wergirtiye.

Turkish President Recep Tayyip Erdoğan in a file photo.
Serokê Tirkiyeyê Recep Tayyip Erdogan. · Shutterstock

Îro Tirkiye paradoksek di xwe de hildide. Ji aliyekî ve, Serok Donald Trump her ku diçe zêdetir Tirkiyeyê wek cîgirê xwe bi kar tîne da ku li Rojhilata Navîn û Rojhilata Deryaya Navîn aramiyê biparêze. Ji aliyê din ve, tevgerên Tirkiyeyê bi xwe herêmê bêîstiqrar dikin.

Tirkiye hevalbendeke pirsgirêkdar e. Piştgiriya Serok Recep Tayyip Erdogan ji bo Hamasê ji tenê parêzvaniyê wêdetir e. Hamas niha bi qasî ku ji Îranê, ji Tirkiyeyê jî dikare terorê li dijî Îsraîlê plan bike. Herwiha Tirkiye girêdayiyên El-Qaîdeyê û Dewleta Îslamî meşrû dike, piştgirî dide wan û ji wan qezenc dike. Dagirkeriya Tirkiyeyê li ser bakurê Qibrisê wek birîneke kul dimîne, ji ber ku hem cîgirên Îranê hem jî tundrewên sunnî qumarxane û kolejan ên herêma dagirkirî ji bo şûştina drav û qaçaxkirina mirovan bi kar tînin. Di demên nû de, kurê mîlyarder ê Erdogan, Bilal, hewl da ku gavên Libnanê yên ber bi aşitiyê bi Îsraîlê re têk bibe.

Klientê Tirkiyeyê li Lîbyayê, Abdul Hamid Dbeibeh, hem “Osama bin Laden” a pêşerojê û hem jî çekdarên ku di êrîşa sala 2012an de li ser konsulxaneya Amerîkayê ya li Benxaziyê tên xwestin, diparêze. Destdirêjiya Tirkiyeyê bo avên herêmî yên Deryaya Navîn bi quretiya Pekînê ya li Deryaya Çînê ya Başûr re hevrikiyê dike. Her çend alîgirên Tirkiyeyê pir caran kirîna S-400an wek nîşana “transactionalism”a Erdogan rave dikin, ev cure oportunîzm niha bûye rêzik, ne îstîsna. Erdogan NATO rehîn girt da ku berî rakirina vetoya xwe ya li ser endambûna Fînlanda û Swêdê tawîzan werbigire. Di demên nû de, wî heman şêwaz bi Çînê re dubare kir, Huawei qebûl kir û plana nû ya binesaziya enerjiyê ya 15 mîlyar dolarî pejirand. Dema ku Trump difikirî ku Kurd bi kar bîne da ku herêmek çêbike ku opozîsyona Îranê bikaribe xwe tê de rêkxistin bike, tê gotin ku Erdogan gef xwar ku dê alîkariya Îranê bike. Berê jî, Tirkiyeyê torgilokek sîxurên Îsraîlî yên ku li ser bernameya nukleerî ya Îranê dixebitîn, radestî Tehranê kiribû.

Lobîst û parêzvanên Tirkiyeyê di cîhana saziyên lêkolînê de dibe ku xirabiyên Tirkiyeyê û nelihevhatina armancan qebûl bikin, lê pir caran dibêjin ku ev biha hêjayî wê ye. Trump dibêje ku hiştina ewlehiya herêmî ji Erdogan re çavkaniyên sînorkirî yên Amerîkayê azad dike da ku li ser qadên stratejîk ên girîngtir hûr bibe. Li gorî vê mantiqê, xiyanet li Kurdên Sûriyeyê, xiristiyanên ermenî, an jî bêdengbûna li hember dagirkirina Qibrisê, tenê xirabiyeke pêwîst bû.

Lê bûyerên dawî nîşan didin ku bawerkirina bi Tirkiyeyê, ku dê para xwe ya peymanê bi cih bîne, bêaqilî ye. Somalyayê bifikirin. Tirkiyeyê bi giranî pêşengî li Somalyayê kiriye, balafirgeha navneteweyî kontrol dike, bendergehê dimeşîne û hêzên dijî-terorê perwerde dike. Rayedarên tirk dibêjin ku ew vê yekê dikin da ku Somalyayê ji al-Shabaab biparêzin, lê di rastiyê de tevgera Tirkiyeyê bêtir kolonyalîst e, çavkaniyên Somalyayê derdixe û li hember amadebûna serokomar, ku bibe mohra pejirandinê, piştgiriyê jê re dike.

Her çend wisa be jî, Tirkiyeyê nekarî ewlehiya Somalyayê misoger bike, bi kêmanî bi şêwaza ku hevkarên wê yên rojavayî dixwazin. Piştgiriya Tirkiyeyê ji bo serhildana Laascaanoodê derî li ber berfirehbûna al-Shabaab vekir. Bicihanîna sîstema e-Vîzeyê ya Somalyayê felaket bû, û dane yên girîng ên derbarê serlêderan de derketin derve. Niha jî agahî belav bûye ku fermandarê Somalî yê yekîneya Duufaan, ya ku ji aliyê Tirkiyeyê ve hatibû perwerdekirin, bi laptop, amûrên ragihandinê û dosyayên nehênî re derbasî al-Shabaab bûye.

Di rastiyê de, ev dêjavu ye, dîsa û dîsa. Tirkiyeyê berê bi Dewleta Îslamî re nêzîkbûna xwe nîşan dabû, lê encam ew bû ku ew kom bi lez kontrola xwe berfireh kir û bi êrîşên li hundirê Tirkiyeyê bi xwe vegeriya ser Tirkiyeyê. Di mijara Duufaanê de du îhtîmal hene. Yekem, kontrola Tirkiyeyê bêkêr bû. Ew nizane baweriya xwe bi kê tîne. Duyem, û bi qasî wê muhtemel, Tirkiyeyê xwest alîgirên terorê pêş bixe, bi şaşî bawer kir ku dikare wan di bin kontrola xwe de bihêle.

Di teoriyê de, dibe ku bazara Erdogan ji bo Trump watedar be. Lê di rastiyê de, redkirina Erdogan a rawestandina pêşxistina tundrewiya îslamî, spartina ewlehiyê li Tirkiyeyê wek cîgir dike wekheva dîplomatîk a karîna agirpêxistinerekî rêzdar ji bo rêvebirina qereqola agirkujiyê.

Analîzên Foruma Rojhilata Navîn bi e-nameyê bistînin: bibin aboneyê bultenê (bi îngilîzî)