Yekîtiya Ewropayê dijî Birayên Misilman gav davêje, lê dewletên endam wê çi bikin?

Parlamentoya Ewropayê ew kir ku Washingtonê di sala borî de bi hemû awayan hewl da hevpeymanên xwe pê razî bike. Wê ji hikûmetên Ewropayê re got ku Birayên Misilman wekî pirsgirêkeke ewlehiyê bibînin, ne wekî mijareke merakê ya siyaseta derve.

Di 8ê Cotmeha 2026an de, parlamenterên li Strasbourgê biryarnameyek pejirand ku bang li stratejiyeke Yekîtiya Ewropayê dike ji bo berxwedana li dijî “entryîzma îslamîst” û ji dewletên endam dixwaze binirxînin gelo kes û rêxistinên bi Birayên Misilman ve girêdayî divê di lîsteya terorê ya blokê de cih bigirin. Encam 381 deng li beramber 167 bû, bi 15 dengên betal. Parlamentera fransî Céline Imart metn ji bo Partiya Gelê Ewropayê ya navend-rastgir, koma herî mezin a meclisê, nivîsand, û Muhafezekar û Reformxwazên Ewropî jî ji bo dengdanê bi tundî lobî kir.

Ev tedbîr giraniya siyasî heye, lê hêza qanûnî tune ye. Ew tu hikûmetê mecbûr nake ku tiştekî bike, û tu biryara li ser xercê li pey wê nehat. Her xistina navekî di lîsteya terorê de divê bi biryara desthilateke dadwerî an îdarî ya neteweyî were kirin û piştgiriya bi dengekî yekgirtî ya dewletên endam di Konseya Yekîtiya Ewropayê de jî hewce ye. Şer niha li wir derê vedigire.

Rêveberiya Trump pêşî gihiştibû. Kampanyaya wê bi fermaneke rêveberiyê ya Mijdara 2025an dest pê kir, û di Çileyê de Wezaretên Xezîne û Derve şaxên Birayên Misilman ên Misirê, Urdunê û Libnanê di lîsteyê de cih kirin, bi tawanbarkirina ku ew piştgiriyê didin Hamasê. Şaxê Sûdanê di Adara 2026an de lê hat zêdekirin.

Paşê Xezîne dest avêt nav Ewropayê bi xwe, di Çileyê de çalakvanê niştecihê Brîtanyayê Zaher Birawi û di Tîrmehê de Mahmoud al-Abyari, ku wê ew wekî sekreterê giştî yê Sekreteriya Giştî ya Birayên Misilman nas kir, xistin bin cezayan, li gorî nirxandineke lêkolînerê dijî-terorê Robin Simcox. Birawi tawanan red dike, û al-Abyari jî cihkirina navê xwe wekî derew dispêre.

Parîsê jî bi heman demê tevgerî. Piştî raporeke ku hikûmetê di 2025an de daxwaz kiribû, der barê berfirehbûna Birayên Misilman de li hundirê Fransayê, Meclisa Neteweyî di Çileyê de biryarnameya xwe pejirand û ji Yekîtiya Ewropayê xwest ku navê tevgerê di lîsteyê de bike. Çend roj piştî dengdana Strasbourgê, Massad Boulos, şêwirmendê payebilind ê Serok Donald Trump ji bo karûbarên Ereb û Afrîkayê, bi eşkereyî pêşwazî li wê kir.

Servîsên îstîxbaratê yên Ewropî bi salan e şopa Birayên Misilman li parzemînê şirove dikin. Berhevokeke nirxandinên giştî yên saziyên ewlehiyê yên Avusturya, Belçîka, Fransa, Almanya, Holenda, Spanya û Swêdê ya 2023yan lihevkirineke berfireh dît: navendeke hundirîn a veşartî û hiyerarşîk, endametiyeke ku veşartî tê girtin, û çembereke mizgeft, xêrxwazî, komên xwendekaran û saziyên ciwanan ên bi fermî serbixwe. Nivîsgeha îstîxbarata navxweyî ya eyaleta almanî Nordrhein-Westfalen ji vê stratejiyê re dibêje “Îslamîkirin ji jêr ve”.

Ev heman servîsan, lê belê, heta niha xwe ji gotina ku tevger terorîst e paş xistine. Tu dewleteke Ewropî navê wê di lîsteyê de nekiriye, û nivîskarê berhevokê, Lorenzo Vidino, wê wekî ne-tundrew lê pirsgirêkdar dibîne. Tewra wezîrê karên navxweyî yê Fransayê, Laurent Nuñez, di Çileyê de parlamenteran hişyar kir ku Birayên Misilman ne tevgereke terorîst e. Dûrahiya di navbera “pirsgirêkdar” û “terorîst” de, tam ew der e ku Konsey wê tê de dijwarî bibîne. Lîsteyên terorê divê ji nirxandina dadwerî derbas bibin, û dadgehên Ewropî berê jî lîsteyên ku li ser raporên çapemeniyê, ne li ser biryarên desthilatên neteweyî, hatibûn danîn betal kirine.

Pere ew der e ku metn dikare bandora xwe ya herî zû lê bixe. Parlamenter dixwazin Komîsyon alîkariyên darayî ji komên bi Birayên Misilman ve girêdayî rawestîne û fînansekirina biyanî ya wan koman eşkere bike. Her wiha ew bi taybetî behsa Foruma Rêxistinên Ciwan û Xwendekarên Misilman ên Ewropî (Forum of European Muslim Youth and Student Organizations) dikin, torgileke ku navenda wê li Brukselê ye û di 1996an de hatiye damezrandin, çalakvanên ciwan perwerde dike û li dijî cudakariya dijî-misilmanan kampanyayê dike. Biryarname bang dike ku Foruma Rêxistinên Ciwan û Xwendekarên Misilman ên Ewropî ji civînên saziyên Yekîtiya Ewropayê were qedexekirin û ji Qeydiya Zelaliyê (Transparency Register), danegeha lobîkarên qeydkirî ya Yekîtiya Ewropayê, were derxistin. Kom demeke dirêj e her girêdaneke bi Birayên Misilman re red dike.

Parlamenterê çek Tomáš Zdechovský, berdevkê kontrola budceyê yê Partiya Gelê Ewropayê, berî dengdana 8ê Cotmehê daxwaza xwe bi awayekî zelal anî ziman: “Divê em bizanin kî pereyên Yekîtiya Ewropayê distîne, çiqas, û bi riya kîjan bernameyan.”

Li Washingtonê, hin analîstan derfetek ji bo hevkariya transatlantîk dibînin. Pêşniyareke saziyeke lêkolînê bang dike ku Wezaretên Derve û Xezîneyê bi desthilatên Ewropî re danûstendineke berdewam li ser herikîna darayî ya gumanbar, serkirdayetî û navbeynkaran saz bikin.

Berxwedan bi piranî ji Sosyal Demokrat, Kesk û Çepê hat, lê koma navendî Renew piştgirî da metnê. Rexnegir dibêjin metn ji Birayên Misilman pir wêdetir diçe û bi awayekî giştîtir digihîje rêxistinên sivîl û yên dijî-nijadperestiyê ên misilmanan. Parlamenterê Karker ê Maltayî Alex Agius Saliba got ku, her çend biryarname navê Birayên Misilman hildigire jî, naveroka wê digihîje rêzeyeke pir berfireh a komeleyên îslamî. Nivîsareke nêrînê dengdan wekî delîlek nîşan da ku navend-rasta Ewropayê di mijarên bi misilmanan ve girêdayî de ber bi rastgiriya tund ve diçe.

Imart hewl daye bersiva wê tawanê bide, û israr kiriye ku bawerî û îdeolojiya siyasî ji hev werin veqetandin. Parlamentera belçîkî Assita Kanko ya koma Muhafezekar û Reformxwazên Ewropî jî heman tişt got, bi vê yekê ku got ku dijberiya îslamîzma siyasî misilmanên asayî ji zexta fundamentalîst diparêze, ne ku wan dike hedef.

Şîreta Simcox ji hikûmetên Ewropî re bi îstîxbaratê dest pê dike. Wê got, servîsên ewlehiyê yên her welatekî divê diyar bikin kî li welatê wan girêdayî tora Birayên Misilman e û wêneyê wê bidin cîranên xwe û Washingtonê. Divê xêrxwaziyên ku wekî perdeyekê ji bo berhevkirina pereyan a Hamasê tevdigerin bên girtin. Ji bo koma pir mezintir a çalakvanên ku tu qanûnên terorê binpê nakin, ew bang li planeke cuda dike ji bo berxwedana li dijî peyam û endamgirtina wan.

Dibe ku ev beşa dawî ya herî girîng be. Ewropayê du dehsalan li ser vê yekê nîqaş kiriye ka Birayên Misilman tevgereke terorîst e an na, nîqaşek ku delîlan tu caran bi dawî neanî. Pirseke ku bersiva wê hêsantir e ev e: gelo saziyên bi Birayên Misilman ve girêdayî divê ji pereyê giştî sûd werbigirin û gihîştineke îmtiyazdar bi wan saziyên ku dixwazin bandorê li wan bikin re hebin.

Strasbourgê bersiva xwe daye. Gelo ew 27 hikûmetên ku hem kîsik û hem jî lîsteya terorê kontrol dikin dê li ser girtina wê derî li hev bikin an na, mijareke bi temamî cuda ye.