Pênc xalên girîng ên destwerdana îdiakirî ya Qeterê di hilbijartinên Îsraîlê de

Wisa xuya dike ku Qeter û du welatên din ên ku navên wan nehatine eşkerekirin dibe ku bi awayekî neqanûnî pere dabin partiyên erebên Îsraîlê wekî pereyên “belavkirinê”, da ku erebên Îsraîlê teşwîq bikin ku di 27ê Çiriya Pêşîn a 2026an de biçin ser sindoqan. Serokê Komîteya Navendî ya Hilbijartinan a Îsraîlê, Dadger Noam Sohlberg, ji ajansa ewlehiya hundirîn a Îsraîlê, Şin Bet, xwest ku li ser “gumanên giran ên bandorkirina nerast bi riya fînansekirina biyanî” lêkolînek bêhempa bike.

Li gorî Kanala 12 a Îsraîlê, Şin Bet tiliya xwe nîşanî Qeterê dike. Armanc ev bû ku ev pere beşdariya erebên Îsraîlê di dengdanê de bilind bike, bi riya kanalên ku berê ji bo veguhastina pereyên terorê hatibûn bikaranîn. Kanala 12 her wiha radigihîne ku “Ajansa Ewlehiya Îsraîlê (Şin Bet) lêkolîn dike ka gelo ji bilî Qeterê bi kêmî du welatên din jî hewl dane ku bi bandorkirineke nerast bi awayekî çalak destwerdanî hilbijartinên Knesetê bikin.”

Ev nûçe di wextê de tê ku beşdariya erebên Îsraîlê di dengdanê de gihîşt sedî 80. Îhtîmal e ku ev rêjeya beşdariyê hejmara endamên ereb ên niha yên Knesetê ji 10an bilindtir kiriye bo 19 kursiyan, ku ev jî rekora herî bilind a her demê ye. Gelo ev pîlanek bû ji aliyê Qeter û aktorên din ên misilman ve, da ku bi karanîna erebên Îsraîlê wekî stûna pêncem, aloziyeke siyasî ya hundirîn li Îsraîlê çêbikin?

Serê qeşayê wê demê derket holê dema ku detektîvên Îsraîlê yên Herêma Başûr çar çalakvanên partiya ereb Ra’am bi gumana bertîla hilbijartinê girtin. Detektîvan li malên wan bi deh hezaran şeqel, bi pusulayên dengdanê re, dîtin û li ser zerfan nivîsa “Diyariyên ji Tevgera Îslamî” hebû. Gelo ew “diyarî” ji Qeterê hatibûn?

Li cihên din mînakên berê hene. Qeterê bi riya Fahad Yasin, berhemhênerekî berê yê Al Jazeera ku nêzîkî komên terorîst ên qedexekirî li Şaxê Afrîkayê bû, xebitî da ku gelek siyasetmedaran ji bo piştgiriya serokê berê Mohamed Farmaajo fînanse bike. Wî gelek caran li ber somaliyên din bi vî rolê xwe yê wekî peredarê Qeterê pesnê xwe dida. Pîlan bi ser ket û Farmaajo Yasin kir serokê îstîxbaratê.

Çavdêrên hilbijartinan û berpirsên navendên dengdanê li gelek civatên erebên Îsraîlê ragihandin ku wan dengdêr dîtine ku fişên sotemeniyê û kartên diyariyê bi xwe re hildigirtin, ku tê îdiakirin dema ku diçûn dengdanê ji wan re hatibûn belavkirin. Di raporan de hat destnîşankirin ku hin dengdêran qebûl kirine ku ew kart di berdêla dengdana ji bo Ra’amê de wergirtine. Berpirsên partiya Likudê îdia kirine ku sextekariyeke berfireh a hilbijartinan, bertîl û destkariya pusulayan di çarçoveya operasyoneke hevrêzkirî ya li seranserê welêt de çêbûye, ji aliyê kesên girêdayî Tevgera Îslamî ve.

Ra’am baskê siyasî yê Şaxa Başûr a Tevgera Îslamî li Îsraîlê ye, tevgerek ku ji aliyê dîrokî ve ji Birayên Misilman îlham girtiye. Serokê Ra’amê û endamê Knesetê Mansour Abbas, îşaret bi berfirehbûneke dengdana erebî kir û di Tebaxê de got ku partiyên erebên Îsraîlê dê “demokrasiya Îsraîlê bixin ber ceribandinekê”. Abbas her wiha Hamas wekî saziyeke xêrxwazî bi nav kiriye, ne wekî komeke terorê.

Ger li pişt dûmanê agir hebe, encamên wê çi ne?

Hem koalîsyona Likudê û hem jî “Bloka Guhertinê” ya dijber serî li argûman, hest û mijaran dan. Motîvasyona erebên Îsraîlê ya ji bo dengdanê? Pere, kartên sotemeniyê û kartên diyariyê. Ev yek pratîka demokrasiyê lawaz dike û pirsan li ser pabendbûna bi wê re derdixe holê.

Hebûna partiyên erebên Îsraîlê û endamên ereb ên Knesetê berevajî rewşa hema hema hemû welatên misilman e, li wan deran tu partiyên siyasî yên cihû yên qanûnî tune ne. Îsraîl tenê demokrasiya rastîn a Rojhilata Navîn e ku mafên dengdanê yên tevahî dide hemwelatiyên xwe yên misilman, her wiha jî hindikahiyên din.

Kampanyayên li hundirê Îsraîlê berevajî betalkirina meha borî ya hilbijartinên Rêveberiya Filistînê ne, yên ku berê ji bo meha bê hatibûn plankirin ji aliyê serokê Filistînê Mahmoud Abbas ve, yê ku niha sala bîst û duyemîn a xizmeta xwe ya di dewreyeke hilbijartî ya çarsalî de derbas dike. Ji dema ku di 2005an de bû serokê Rêveberiya Filistînê, Abbas hemû hilbijartin betal kirine, tevî ku Peymanên Osloyê (Oslo Accords), yên ku meşrûiyet û hebûna Rêveberiya Filistînê li ser wan ava ye, her çar salan carekê hilbijartinan dixwazin. Di heman demê de, pênc serokwezîrên Îsraîlê ji partiyên siyasî yên cuda hebûn: Ariel Sharon, Ehud Olmert, Benjamin Netanyahu, Naftali Bennet, û Yair Lapid.

Qeter înkar dike ku pere bi destê erebên Îsraîlê re derbas kiriye. Lê Qeter, ku fînansekerekî mezin ê Hamasê bû, hêzeke aborî ye. Ew bi dubare înkar dike ku perê ji bo bandorkirina li ser raya giştî bi kar tîne, lê gelek belavkirinên nepenî yên deh salên dawî vala bûna van înkarkirinan nîşan didin û hewldanên wê yên ji bo bandorkirina li ser perwerdehiya zanîngehan, bo nimûne, û ji bo xwarkirina pêşkêşkirina nûçeyan di dezgehên medyayî yên ku ew kontrol dike de. Ew dewletek dijmin e ku biryarê daye ji holê rabûna Îsraîlê bibîne.

Îdiayên bandora biyanî dê encamên hilbijartinan betal nekin, ku tê de Netanyahu herî zêde deng wergirtiye. Lê dîsa jî, dibe ku beşek an jî hemû dengên erebên Îsraîlê betal bike, bi taybetî yên Ra’amê, ku wisa xuya dike yek ji partiyên sereke yên li pişt kampanyaya bertîla hilbijartinê ye. Partiya Netanyahu vê skandalê wekî “Dosyeya Ra’amgate” û “erdhej” bi nav dike.

Bê guman, dê gelek eşkerekirinên din jî bên. Pêdivî ye ku Şin Bet di nava hefteyekê de raporekê pêşkêş bike.