Heta dagirkeriya Qibrisê bi dawî nebe, divê tu Tirk serokatiya NY an rêxistinek navneteweyî neke
Bi pêşxistina namzedekî Tirk ji bo wî postî, Erdogan dixwaze qada siyaseta xwe fireh bike û bernameya xwe ya îdeolojîk pêk bîne.
Michael Rubin pisporê Îranê, Tirkiyê û Qeraxa Afrîkayê ye. Di kariyera wî de demek wek berpirsek Pentagonê heye، bi ezmûnên qadê li Îranê، Yemenê û Iraqê re، her wiha danûstandinên bi Talibanê re beriya 11’ê Îlonê. Birêz Rubin di warê perwerdehiya leşkerî de jî beşdarî kiriye، û li ser pevçûnên herêmî û terorîzmê ders daye yekîneyên Hêza Deryayî ya Amerîkayê û Marînesan. Xebata wî ya akademîk gelek weşanên sereke di hundir de digire، wek “Dancing with the Devil” û “Eternal Iran.” Rubin Ph.D. û M.A.ya xwe di dîrokê de، û B.S.ya xwe di biyolojiyê de ji Zanîngeha Yale wergirtiye.
Dewra duyem a Sekreterê Giştî yê Neteweyên Yekbûyî António Guterres dê di 31ê Kanûna Yekem a 2026-an de bi dawî bibe, lê hê namzedekî aşkere ku wê şûna wî bigire tune ye. Di destpêkê de, Amerîkayên Latîn li bendê bûn ku kesek ji Amerîkaya Navîn, Amerîkaya Başûr an Karayîbê serokatiyê bigire, lê Serok Donald Trump û Wezîrê Derve Marco Rubio eşkere kirin ku tu yek ji namzedên hatine ragihandin pîvanên wan ên reformê bi cih nayîne û ku Dewletên Yekbûyî dê xwe bi pabendbûna bi tokenîzma Neteweyên Yekbûyî ve sînordar neke.
Di demeke kurt de gelek namzedên din jî derketin holê, bi taybetî berpirsê Emîratî Lana Nusseibah, Serokwezîrê berê yê Macaristanê Viktor Orbán û Serokê Qazaxistanê Kassym-Jomart Tokayev. Li paş perdeyê, Serokê Tirkiyê Recep Tayyip Erdogan zor daye ku Tirkek bibe serokê rêxistinê, û Feridun Sinirlioglu, dilsozê wî yê salan, pêş xistiye, kesê ku berê wezîrê derve yê demkî bû û niha wekî sekreterê giştî yê Rêxistina Ewlehî û Hevkariyê li Ewropayê (OSCE) kar dike. Erdogan û alîkarên wî bi bêdengî li ser serokên din rê da, bi taybetî di nav pênc endamên daîmî yên Encumena Ewlehiyê ya NY de, û di nav xwe de dibêjin ku ji bilî Fransayê tu kes li dijî wan tune ye. Erdogan, lê belê, bawer dike ku yan bi bertîl yan jî bi zorê dikare razîbûna Emmanuel Macron bi dest bixe.
Erdogan ne tenê ji ber serbilindiya neteweyî Tirkek pêş dixe. Ew bi rêkûpêk hewl dide bûyerên navneteweyî li welatê xwe pêk bîne an jî Tirkan têxe postên serokatiyê da ku qada siyaseta xwe fireh bike û bernameya xwe ya îdeolojîk bi cih bîne. Di sala 2011-an de, wî daxuyand ku Stenbol ji bo mazûvaniya Olîmpiyadê serlêdan dike. Berpirsên Tirk bi eşkereyî serlêdana xwe di çarçoveya olê de pêşkêş kirin. Egemen Bagiş, sirdarê nêzîk û kesê peran ê Erdogan, got ku dayîna lîstikan bo Tirkiyê dê derfetê bide endamên Komîteya Olîmpiyadê ya Navneteweyî ku îsbat bikin ew ne alîgir in “li dijî komeke baweriyê”. Di heman demê de, logoya pêşniyarkirî ya Tirkiyê mizgeft û hîv tê de hebûn. Tirkiyê dîsa ji bo mazûvaniya lîstikên 2036-an serlêdan kiriye. Lê belê, ji bo Komîteya Olîmpiyadê ya Navneteweyî ku wê hilbijêre, ferq nake çiqas bertîlên Tirk bên pêşkêşkirin, dê şermezar be. Ji ber ku Şaredarê Stenbolê Ekrem Îmamoglu ev serlêdan beriya girtina xwe bi tawana pir populerbûnê û derketina wekî dijberiya siyasî ya li hemberî Erdogan ragihandibû.
Erdogan bi eşkereyî di Çileya 2005-an de zor da ku Ekmeleddin Îhsanoglu bibe serokê Rêxistina Hevkariya Îslamî. Berpirsên Tirk tayînkirina Îhsanoglu wekî nîşana zêdebûna prestîja Tirkiyê di nav welatên Îslamî de nîşan dan. Hikmet Çetin, Tirkekî ku wekî Nûnerê Sivîl ê Payebilind ê yekem ê NATOyê li Afganistanê kar kir, li hember Talîbanê nêzîkatiyeke nerm girt. Li dora Kabûlê panoyên reklamê hatin danîn ku piştgiriya hevgirtina Îslamî ya Tirkiye-Afganistanê didan, ne ku Tirkiyê wekî endamekî NATOyê nîşan bidin. Erdogan herwiha di navbera 2013 û 2018-an de Ahmet Üzümcü anî serokatiya Rêxistina Qedexekirina Çekên Kîmyewî. Fatih Birol serokatiya Ajansa Enerjiyê ya Navneteweyî dike û bi rêkûpêk projeyên neft û gazê yên Erdogan pesend kiriye, boriyeke ku di nav Tirkiyê re derbas dibe li ser alternatîvên ewletir ên Yewnanî, Qibrisî û Îsraîlî tercîh kiriye.
Sinirlioglu karîzmaya Michael Dukakis piştî dozeke ducar ketamînê heye. Dema wî ya li Rêxistina Ewlehî û Hevkariyê li Ewropayê di baştirîn rewşê de jî bêbandor bû. Wî tu reform pêk neanî, û wisa xuya dike ku ew wekî derîvanek e ku rê li rêxistinê digire ku daxuyaniyê bide an jî tu gavên girîng bavêje yên ku berjewendiyên dîplomatîk an darayî yên Erdogan têk bibin. Vekirina sindoqên NYê ji bo wî dê vexwendina skandaleke gendeliyê be ku hevberî bernameya Neft-ji-bo-Xwarinê ya Sekreterê Giştî yê NYê Kofi Annan be.
Sinirlioglu mirovê Erdogan e. Ew di dema wezîretiya derve ya Ahmet Davutoglu de cîgirê wezîr bû. Paşê, heft salan li Neteweyên Yekbûyî bi dilsozî xizmeta Erdogan kir. Dema ku hêzên Tirk êrîşî herêmên Sûriyeyê yên di bin rêveberiya Kurdan de kirin û li wan deran paqijiya etnîkî pêk anîn, Sinirlioglu ji Encumena Ewlehiyê ya NYê re got ku ew dê “her xwendineke xelet a operasyona me ya dijî terorê wekî êrîş an destdirêjî bi awayekî tam red bike û bi tundî şermezar bike”. Wî paqijkirina deh hezaran Tirkan a piştî hewldana derbeya têkçûyî ya Tîrmeha 2016-an a “Şewata Reichstagê” parast û ragihand: “Em ê tu carî vê rezîltiyê ji bîr nekin.” Çar sal şûnda, wî hişyarî da wan welatên ku bi Kurdên Sûriyeyê re têkilî datînin ku “dibe ku xalîçeyên we yên sor zû bi xwînê bên lekedar kirin”. Sinirlioglu, di vê navberê de, li ser penagehdayîna Tirkiyê ji Dewleta Îslamî re û piştgirî û pesendkirina Hamasê bêdeng bû. Bi heman awayî li ser girtina Îmamoglu jî bêdeng ma, tevî ku berpirsên din ên Rêxistina Ewlehî û Hevkariyê li Ewropayê deng derxist.
Di Tîrmeha 2026-an de, henekçiyên Rûs telefonî Sinirlioglu kirin, û yek ji wan xwe wekî Serokwezîrê Ermenistanê Nikol Pashinyan nîşan da. Henekçî Karekin II, serokê dêra Ermeniyan, tawanbar kir û ji Sinirlioglu alîkarî xwest ku alîkarî bike ji bo ku ew ji wezîfeyê were dûrxistin. Sinirlioglu bersiv da: “Temam, ez ê ya ji destê min tê bikim; ez ê hewl bidim.” Ev gotin nîşan dide ku Sinirlioglu Prensîba VII ya Helsinkiyê ya li ser azadiya olî bi çavekî biçûk dinêre.
Di bin Erdogan de, Tirkiye bûye yek ji welatên herî gendel ên cîhanê, di asta Belarus û Misrê de. Ev ne tenê ji ber serokê Tirk e, lê herwiha ji ber bêdengî, tirs, û hevpariya mirovên wekî Sinirlioglu ye.
Hemû ev yek divê Sinirlioglu wekî kesek bêl bike, lê fikra ku her Tirkek bibe serokê NYê an her rêxistineke din divê ji ber sedemên din jî ji destpêkê ve neqebûl be. Tirkiyê zêdetirî nîv sedsalê ye Qibrisê dagir kiriye. Ev fikra ku daxwaza parastina hindikahiya Misilman a Qibrisê sedem û mafdariya êrîşa Tirkiyê bû, bêwate ye. Beşa herî mezin a êrîşê piştî derbasbûna krîza Qibrisê û di dema ku her du alî li Cenevreyê di danûstandinên aştiyê de bûn, pêk hat. Bi gotineke sade, Tirkiye xaka Yekîtiya Ewropayê dagir kiriye û heta ku wisa bike, divê tu Tirk tu posteke serokatiyê li Neteweyên Yekbûyî an li her rêxistineke navneteweyî negire. Herwiha divê Tirkiye jî ji bo mazûvaniya Neteweyên Yekbûyî nebe mijara nirxandinê.
Analîzên Foruma Rojhilata Navîn bi e-nameyê bistînin: bibin aboneyê bultenê (bi îngilîzî)