Kurdên Sûriyeyê divê ne tenê li mafên zimanî, li armancên berfirehtir bigerin

QAMIŞLO, SÛRIYE—Tevgera siyasî ya kurdan li Sûriyeyê îro wisa xuya dike ku li ser mijarek sereke hatiye navend kirin: perwerdehiya bi zimanê kurdî. Partiya Yekîtiya Demokrat (PYD) û hin partiyên din ên kurdî yên biçûktir, yên ku beşek ji rêveberiya li bakurê rojhilatê Sûriyeyê bûn, naskirina fermî ya perwerdehiya bi zimanê kurdî kirine armanca xwe ya sereke ya siyasî.

PYD û komên din ên girêdayî Hêzên Sûriyeya Demokratîk, yên ku niha belav bûne, piştgiriya xwepêşandanên xwendekaran kirine û gelek destpêşxeriyên cuda piştgirî kirine, da ku zextê li ser rayedarên demkî yên Sûriyeyê zêde bikin ku kurdî wekî zimanê fêrbûnê li hemû astên perwerdeyê bê naskirin.

Ev baldaneke têkçûnê li ser mijarek tenê balkêş e. Heta nêzîkê vê dawiyê, van komên kurdî nêzîkî sisiyanekê ji axa Sûriyeyê di destê xwe de digirtin, berî ku Şam piraniya herêmên ku di destê Hêzên Sûriyeya Demokratîk de bûn bigire û peymanek li ser serkirdeyên kurd ferz bike. Wê peymanê hema hemû xweseriya hêzên kurd ji wan sitand û di encamê de bû sedema belavbûna Hêzên Sûriyeya Demokratîk û saziyên sivîl ên ku zêdetirî deh salan bakurê rojhilatê Sûriyeyê bi rê ve dibirin.

Di demê ku li lûtkeya xwe bûn, aktorên siyasî yên kurd li Sûriyeyê nenavendîbûn wekî çareseriyek muhtemel ji bo kêmasiyên dûvdirêj ên rêveberiyê li welêt diafirandin. Di wan salan de, mafên zimanî di paşiya rêzê de man, ji ber ku kurdî jixwe ji aliyê Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê ya bi serokatiya kurdan ve, li tenişta erebî û suryanî wekî zimanek fermî hatibû naskirin. Kurdî li seranserê pergala perwerdeyê zimanê sereke yê fêrbûnê bû. Cara yekem, kurdan saziyên taybet ji bo zimanê xwe ava kirin û bi serbestî bi kurdî diweşandin û dibelav kirin.

Ku guhertina ji daxwazên nenavendîbûn û federalîzmê ber bi banga perwerdehiya bi zimanê kurdî re wekî paşveçûnek siyasî were binavkirin, ev dîsa kêm e. Lê belê, ev rastî ku nifşek tevahî ya kurdan bi piranî perwerdehiya xwe bi kurdî wergirt, dikare rave bike çima perwerdehiya bi zimanê kurdî di vê qonaxa têkoşîna wan a ji bo naskirinê de bûye armancek siyasî ya navendî ji bo partiyên kurd.

Di dîrokê de, bi taybetî di bin desthilatdariya Baasê de, mafê fêrbûn û hînkirina zimanê xwe ji kurdan hat stendin. Ji ber vê yekê, mafên zimanî beşek navendî ya çalakiya siyasî di nav tevgera kurdî de bûn. Şerê Sûriyeyê ew rastî guhert û cara yekem di dîroka welêt de derfet da kurdan ku herêmên xwe bi awayekî de facto bi rê ve bibin. Ev rastî ye, tevî guhertinên ku ji hilweşîna rejîma Esed û vir ve li Sûriyeyê rû dane, ku divê şêwaza peydakirina mafên çandî û siyasî yên kurdan diyar bike.

Divê komên kurd ên Sûriyeyê daxwazên xwe yên ji bo nenavendîbûnê nû bikin û xurt bikin, ya ku dê çarçoveyek ji bo misogerkirina mafên zimanî peyda bike. Ajendayeke siyasî ya bi vî rengî berfirehtir dê doza wan a naskirina çandî û siyasî xurttir bike, li şûna ku daxwazên xwe bi tenê mijarekê re sînordar bikin.

Ji peymana Kanûna 2026an a di navbera Hêzên Sûriyeya Demokratîk û Şamê de, û bi taybetî piştî belavbûna Hêzên Sûriyeya Demokratîk di Tebaxa 2026an de, opozîsyona siyasî ya birêxistinkirî li herêma kurdî, ya ku di dîrokê de wekî navendek nerazîbûnê li hember rejîmên li pey hev ên li Şamê xizmet kiriye, bi awayekî berbiçav winda bûye.

Partî û komên siyasî yên kurd ên ji her alî yê spektruma siyasî, êdî xuya nakin ku hewcedariyê bi dijberiya rejîma nû ya Sûriyeyê dibînin, nemaze ji ber ku Şamê qadeke sînordar ji bo derbirîna nasnameya kurdî di qada giştî de destûr daye. Lê dibe ev tam ew tişt be ku Şam dixwaze bi dest bixe: kurdan bi destkeftiyên sembolîk û sînordar aram bike, da ku pêşî li derketina tevgereke opozîsyona kurdî bigire ku dikare îlham bide civakên hindikahî yên din, bi taybetî elewî û dirzî, yên ku carinan kurdan wekî pêşengên muhtemel ên guhertina demokratîk li Sûriyeyê dîtine.

Di nav elîta siyasî ya kurd de têgihîştinek heye ku ew dikarin di avakirina dewleta nû ya Sûriyeyê de bibin hevkar û ku dijberiya eşkere ya desthilatdariya Serokkomarê demkî Ehmed el-Şera dikare hewldanên misogerkirina mafên kurdan lawaz bike. Lê belê, ev xwendineke şaş a rastiya siyasî ye. El-Şera xuya nake ku kurdan, an aktorên din ên siyasî, wekî hevkarên rastîn ên rêveberiya Sûriyeyê dibîne. Peymana wî bi serkirdeyên kurd re bi piranî ji ber zexta navneteweyî hat çêkirin. Tam ji ber vê yekê divê komên kurd zexta xwe li ser Şamê berdewam bikin, nemaze ji ber ku hêzên mezin ên cîhanî piştî şideta Kanûna 2026an ji hikûmeta Sûriyeyê xwestin ku komên kurd nexe kêlekê.

Kurdên Sûriyeyê hêza xwe ya leşkerî û desthilatdariya xwe ya xweser a de facto winda kirine, lê hêza xwe ya siyasî û kapasîteya xwe ya rêxistinî parastine, ya ku wan di pozîsyoneke bêhempa de datîne da ku bibin dengê guhertina demokratîk li Sûriyeyê. Her çend di şert û mercên heyî de hêviyên veguherîneke demokratîk kêm bin jî, dê ji bo tevgera kurdî çêtir be ku li ser pêşerojeke demokratîk a berfirehtir ji bo Sûriyeyê bibe, li şûna ku bi destkeftiyên sînordar ên Şamê razî bibe.