MEF Menu
Middle East ForumDonateSupport MEF
Foruma Rojhilata Navîn · Middle East Forum
Observer

Gefên Tirkiyeyê û tevlîbûna Fransayê di Great Sea Interconnector de mînakeke xeternak çêdikin

Tirkiye li dijî wan çalakiyên ku bi dîtina wê berjewendiyên wê binpê dikin û bi doktrîna wê ya “Welatê Şîn” re nakokî ne, îtîraz dike.

Christos Konstantinidis rojnamevan e, serredaktorê Geopolitico.gr, xwedîyê hevpar ê PontosVoice.com û endamê Enstîtuya Navneteweyî ya Stratejiyê (International Institute of Strategy) ye.

A survey ship at sea, for marine surveying, oceanographic research, seabed mapping, and navigation data collection.
Keştiyeke lêkolînê li deryayê, ji bo pîvandina behrê, lêkolîna okyanografîk, nexşesaziya binê deryayê û berhevkirina daneyên keştivaniyê. · Shutterstock

Great Sea Interconnector, projeya girêdana elektrîkê ya di navbera Yewnanistan û Qibrisê de ku ji aliyê Yekîtiya Ewropayê ve tê fînansekirin, bûye thrillerek dîplomatîk. Rûbirûbûn di Tîrmeha 2024an de dest pê kir, dema keştiya lêkolînê ya îtalî Ievoli Relume li başûrê Kasosê lêkolînên binê deryayê dikir. Enqere pênc keştiyên şer şandin û desthilata dadwerî ya Yewnanistanê bi pirsê kir, da ku rêkeftina deryayî ya neqanûnî ya Tirkiyeyê bi Lîbyayê re bi cih bîne. Atînayê got ku operasyonên plankirî hatibûn temamkirin, lê Enqereyê îdia kir ku lêkolîn bi hevrêziya wê hatine kirin.

Van bertekan zexta li ser hikûmetê zêde kir. Tewra şêwirmendekî berê yê Serokwezîrê Yewnanistanê Kyriakos Mitsotakis jî du sal şûnda qebûl kir ku di warê bikaranîna mafên serwerî de mînakeke neyînî hatiye danîn. Proje di 2025an de rastî derengmayînan hat, ku sedema wan aborî, rêziknameyî û jeopolîtîk hatin nîşandan, lê ewî çelengiya Tirkiyeyê li ser hemûyan siya xwe berdabû.

Yewnanistan biryar da ku bi tevlîkirina Fransayê pêş de biçe, da ku astengên ku Enqere raber kiribûn derbas bike. Ji ber vê yekê, di 5ê Tebaxa 2026an de, şirketa fransî Meridiam razî bû ku ji Operatorê Serbixwe yê Veguhestina Hêzê yê Yewnanistanê para 66 ji sedî ya Great Sea Interconnector bikire, pêşketinek ku Tirkiyeyê li ser wê gefên pevçûna leşkerî xwar. Di 6ê Çiriya Paşîn de, Yewnanistan teleksa rêwîtiya keştiyan (NAVTEX) derxist û ragihand ku keştiya fransî Abeille Marengo dê lêkolînên nû pêk bîne.

Lê belê, di 5ê Çiriya Paşîn de, pênc roj berî rêketina keştiyê, Fransayê notayeke devkî ji Tirkiyeyê re şand û operasyonên plankirî lê ragihand. Lê Enqereyê israr kir ku destûr daye, û hewl da xwe wek desthilata berpirsiyar a pejirandina lêkolînan nîşan bide. Atînayê ev îdia red kir û israr kir ku tenê Yewnanistan û Qibris xwedî desthilata dayîna destûrê ne, û got ku peyva “ragihandin” wateyeke cuda ji “destûrê” heye.

“Tirkiye hewl dide ku bi awayên nerasterast cureyekî rewatiyê û naskirina navneteweyî ji bo memorandûma Tirkiye-Lîbyayê ya ku ji aliyê hiqûqî ve betal û bêqîmet e, pêk bîne. Û ew ê niha însiyatîfa fransî bi kar bîne da ku hewl bide rastiyên çêkirî biafirîne,” Prokopis Pavlopoulos, Serokkomarê Komara Yewnanî di navbera 2015 û 2020an de, hişyarî da.

Ji bo balyozê teqawît Dimitris Karaitidis, binavkirina vê têkiliyê wek “ragihandin” li şûna “daxwaza destûrê” tiştekî “xapînok” bû. “Tirkiye bi zanebûn vê wek naskirineke nerasterast a mafên neqanûnî yên ku dixwaze ferz bike şîrove dike,” Karaitidis got, ku berê şêwirmendê Serokwezîrê Yewnanistanê Costas Simitis bû.

Giorgos Anthrakefs, pisporê Hiqûqa Ewropî, Atîna û Parîs bi xerakirin û tevlihevkirina qanûnê tawanbar kir. “Xala 79an a Peymana Neteweyên Yekbûyî ya Derbarê Hiqûqa Deryayê (UNCLOS) ya 1982an rêzikên danîna kabloyên binderyayî diyar dike. Ew ji ti welatî ti cure ragihandinê naxwaze. Yewnanistan û Fransayê ev xal binpê kir, xera kir û guhert, û mînakeke xeternak afirand ku dikare rê bide welatên din ku di pratîkê de sepandina wê binpê bikin, xera bikin û biguherînin,” wî got.

Gotinên fermandarê Hêzên Deryayî yên Tirkiyeyê nerehetiya analîstên û siyasetmedarên yewnanî piştrast dikin. Amîral Ercüment Tatlıoğlu helwestên stratejîk ên Tirkiyeyê diyar dike û dijberiya Enqereyê li hember wan çalakiyên ku bi dîtina wê berjewendiyên wê li Rojhilata Deryaya Navîn binpê dikin û bi ya ku jê re tê gotin “Welatê Şîn” (Blue Homeland) re, doktrîneke revîzyonîst a ku ji aliyê hikûmeta Erdogan ve hatiye ragihandin, nakok in, tîne ziman.

“Di esasa xwe de, Enqere dixwaze mafên wê yên serwerî bi vî awayî bên naskirin. Piştî tiştê ku bi Great Sea Interconnector re qewimî, em ê nikaribin li Egeyê bêyî erêkirina wê tiştekî bikin. Ew dixwaze hişyariyên NAVTEXê derxîne, wan li dosyeya xwe zêde bike, û eger mesele biçe ber dadgeheke navneteweyî, wan bi kar bîne,” efserê berê yê Rêveberiya Îstîxbarata Neteweyî ya Yewnanistanê Savvas Kalenteridis got. Heta niha, Tirkiyeyê karîbûye vê di deh rewşan de bi dest bixe, ya herî dawî jî keştiya lêkolînê Kobi Ruegg bû, ku Almanan ji bo bicihkirina wê razîbûna Tirkiyeyê xwest.

Ev jî mînakeke xeternak diafirîne ku ne tenê bandorê li Yewnanistan û Qibrisê dike. Dema Yewnanistan, bi rêya Fransayê, dest bi weha ragihandinan dike, pratîkek tê danîn ku di Hiqûqa Deryayê de, ku beşek ji hiqûqa Ewropî ye jî, nehatiye diyarkirin. Bi hin awayan, her çend îdiayên deryayî yên Tirkiyeyê ecêb û neqanûnî bin jî, milawanetiya yewnanî û ya ewropî ya berfirehtir metirsiyê dide ku bi paşverû wan bike rastiyeke pêkhatî.

Analîzên Foruma Rojhilata Navîn bi e-nameyê bistînin: bibin aboneyê bultenê (bi îngilîzî)