Aştiya Ermenistan û Azerbaycanê wê ya nû be ku hilweşe?
Gotarên Aliyev ên ku Ermenistanê wek “Azerbaycana Rojava” bi nav dikin diyar dikin ku armanca wî ne aştî ye û ew Trump dixapîne.
Michael Rubin pisporê Îranê, Tirkiyê û Qeraxa Afrîkayê ye. Di kariyera wî de demek wek berpirsek Pentagonê heye، bi ezmûnên qadê li Îranê، Yemenê û Iraqê re، her wiha danûstandinên bi Talibanê re beriya 11’ê Îlonê. Birêz Rubin di warê perwerdehiya leşkerî de jî beşdarî kiriye، û li ser pevçûnên herêmî û terorîzmê ders daye yekîneyên Hêza Deryayî ya Amerîkayê û Marînesan. Xebata wî ya akademîk gelek weşanên sereke di hundir de digire، wek “Dancing with the Devil” û “Eternal Iran.” Rubin Ph.D. û M.A.ya xwe di dîrokê de، û B.S.ya xwe di biyolojiyê de ji Zanîngeha Yale wergirtiye.
Serok Donald Trump bawer dike ku ew hêjayî Xelata Aştiyê ya Nobelê ye. Ew li Xezzeyê û Îranê tevlî bûye û îdia kiriye ku “nakokiyeke hezar salî” ya navbera Hindistan û Pakistanê bi dawî anîye، bêyî ku bal bide ser vê yekê ku parvekirina Hindistanê ji 80 salan kêmtir e. Her wiha wî îdia kiriye ku aştî di navbera Rwanda û Komara Demokratîk a Kongoyê de çêkiriye. Lê belê li Xezzeyê، Hamas hîn jî red dike ku çekan radest bike. Hizbullah jî li Libnanê wisa dike. Memorandûma Têgihiştinê ya Îranê deh roj jî ne dom kir û serokê Kongoyê Félix Tshisekedi wisa xuya dike ku bêtir eleqedar e serweriya welatê xwe bi Çînê bifiroşe، di berdêla xulekek sêyem a dijî destûrî de، li şûna ku bi sozên xwe yên ji Trump re pabend bimîne û rê bigire li komên terorê yên ku aramiya herêmê xistine nav daketineke bêsînor.
Niha jî wisa xuya dike ku gewhera tacê ya aştiya Trump، ango peymana di navbera Azerbaycan û Ermenistanê de، li ber hilweşînê ye. Di 8ê Tebaxa 2025an de، Trump serokê Azerbaycanê Îlham Aliyev û serokwezîrê Ermenistanê Nîkol Paşînyan li Qesra Spî pêşwazî kirin. Serokan daxuyaniyeke hevbeş îmze kir ku bi gotina wan dehsalên şer bi dawî tîne. Trump got: “Me di dawiyê de bi ser ket ku aştiyê çêbikin.” “Ermenistan û Azerbaycan soz didin ku hemû şer bi awayekî herheyî rawestînin، bazirganî، geşt û pêwendiyên dîplomatîk vekin، û rêzê li serwerî û yekparçeyiya axa hev bigirin.”
Piştî agirbestê، Trump pêşniyara “korîdorê” ya serokê Rûsyayê Vladîmîr Pûtîn ji xwe re girt û wê wek Riya Trump a ji bo Aştî û Geşbûna Navneteweyî (TRIPP) ji nû ve binav kir، korîdoreke veguhastinê ya di bin rêveberiya Amerîkayê de ku Tirkiye û herêma qutbûyî ya Azerbaycanê Naxçîvanê bi xaka sereke ya Azerbaycanê re، bi riya Ermenistanê ve girê bide.
Têgihiştina rêveberiya Trump ji bo vê korîdorê her tim ji ber du sedeman xelet bû. Ya yekem، eger Tirkiye û Azerbaycan abloqaya xwe ya li ser Ermenistanê rakin، wê hewcedariya korîdorekê nemîne. Ya duyem، Azerbaycan bi hilbijartina xwe، ne ji ber pêwîstiyê، bi Îranê re hevkariyê dike؛ di sala 2022an de wî korîdorek li ser axa Îranê da destpêkirin.
Dema ku Paşînyan li ser peymana aştiyê ya bi Azerbaycanê re israr dike û dibêje ku bi serketina Azerbaycanê ya di şerê Qerebaxa Jorîn de ji bo Ermenistanê hilbijartineke din nehiştiye، rexnegirên wî her dem li ser dilsoziya Aliyev guman anîne ziman. Daxwazên Azerbaycanê bi qasî ku Ermenistan tawîz dide zêde dibin. Her ku diçe، ev daxwaz ber bi qada henekiyê ve diçin. Çiyayê Araratê ji berî jenosîda Ermeniyan ve sembola Ermenistanê ye û di rojeke zelal de paşxaneya Êrîvanê pêk tîne، lê dîsa jî Aliyev û serokê Tirkiyeyê Recep Tayyip Erdoğan daxwaz dikin û Paşînyan qebûl dike ku Ararat ji sembolîzma ermenî were jêbirin، ji ber ku niha ew li Tirkiyeyê ye.
Aliyev îşaretan dide ku، tevî tawîzên Paşînyan، lihevhatin ne di rojeva Azerbaycanê de ye. Aliyev di 2ê Cotmeha 2026an de، di kongreya partiya xwe ya siyasî de، got: “Rast e ku serokên berê yên Ermenistanê sûcdarên şer in û divê cezayê xwe bikişînin، lê ev desthilatdarên ermenî yên niha bûn ku daxwazên axê ji me kirin، bi gotinên nebaş û ne medenî rûmeta gelê Azerbaycanê şikandin. Bi kurtî، divê em tu caran vê ji bîr nekin.”
Astengiya herî mezin li ber aştiyeke serkeftî di nav rêveberiyên cuda de، ev e ku Qesra Spî û Wezareta Derve girîngiya îdeolojiyê fam nakin. Dîplomat li ser wê ramanê rehet dibin ku gilî û gazinên asayî di navenda hemû pevçûnan de ne. Di rewşên wiha de çêkirina aştiyê pêdivî bi dîtina formula rast ya “sehr” ya tawîz û danûstandinan heye. Lê belê dema ku îdeolojî biryardanê birêve bibe، baştirkirina aborî êdî wek motîvasyonek ji bo lihevhatinê naxebite. Dema ku îdeolojî têkildarî dînê be، Wezareta Derve bi taybetî kor e. Ji ber ku Amerîka dêr û dewletê ji hev vediqetîne، gelek dîplomat olê wek xeteke sêyem a elektrîkê dibînin ku nayê destlêdan. Hinên din jî girîngiya baweriyê nas dikin، lê ji ber xwendina li zanîngehên wek Georgetown University، ku dihêle bexşînên Qeterî bernameya dersan şekil bidin، têgihiştineke “paq” û sererastkirî di hundirê xwe de cih dikin.
Nezanîna dîrokê jî girîng e. Dema ku dîplomat her du-sê salan carekê ji dosyeyekê derdikevin û diçin yeka din، di dawiyê de koka nakokiyan an sozên berê ji ber çavan winda dikin. Ji dema ku Aliyev hat ser desthilatê ve، neh balyozên cuda yên Amerîkayê li Bakûyê xizmet kirine، bêyî ku cîgirên balyozan (charges d’affaires) ên cur bi cur bên hejmartin، hinek ji wan jî bi dirêjahiya xizmeta balyozên fermî.
Ji ber vê yekê، ew kesên ku di bin rêveberiyên Biden û Trump de dosyeya Qefqasya Başûr birêve dibin، ne tenê koka pevçûnê fam nakin، her wiha nikarin di navbera komkujiyên rastîn، wek pogroma Bakûyê، û komkujiyên bi giranî çêkirî û derewîn، wek ya bi navê jenosîda Xocalî، ferq bikin. Her wiha wan pirsgirêkên destûrî yên ku di navenda nakokiya Qerebaxa Jorîn de ne jî bi awayekî çewt têgihiştiye.
Lê tiştê ku gotinên Aliyev nîşan didin ev e ku aştî ne armanca wî ye. Wek serokê berê yê Rêxistina Azadîxwaziya Filistînê Yasir Arafatê rehmetî، Aliyev dê danûstandinan ji bo derxistina tawîzan bi kar bîne، lê paşê bi tenê ji ser maseyê rabe û here، da ku vegere ser armanca xwe ya ji holê rakirina saziyekê ku ew tu carî nikare hebûna wê qebûl bike. Bi rastî jî، dema Trump aştiya di navbera Azerbaycan û Ermenistanê de wek mînakek ji hunera peymanê nîşan dide، israra Aliyev a li ser retorîka ku Ermenistan “Azerbaycana Rojava” ye diyar dike ku Aliyev Trump ne wek hevalbendekî dibîne، belkî wek ehmeqekî ku Aliyev dikare li ser wî pê bilîze.
Eger Trump qebûl neke ku aştiya wî di xeterê de ye û eger Paşînyan bidomîne ku wek qumarbazekî bi rê ve bibe ku bawer dike tenê bi bextekî din dikare rêzeya windahiyên xwe yên dîplomatîk sererast bike، wê gavê mîrateya rastîn a herdu serokan ev be ku bûne şahidên dawiya Xirîstiyaniyê li Ermenistanê.