Peymana enerjiyê ya Tirkiyeyê bi Çînê re wê bibe sedema berteka Amerîkayê wek S-400?
Divê Enqere li ser aborîkirineke misoger û demên diyar bisekine û kontrola binesaziya hesas li cem Tirkiyeyê bimîne.

Tirkiye armanc dike bi sermayeya Çînê enerjiyeke domdar pêş bixe. Pirsa ku Serok Recep Tayyip Erdoğan divê bersiva wê bide ev e: Ma hembêzkirina wî ya teknolojiya Çînê dê heman şêwaza xwe ya ber bi kelûpelên parastinê yên Rûsyayê dubare bike, ku encamên wê bûn sedem ku hikûmeta Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Tirkiyeyê ji bernameya F-35 Joint Strike Fighter derxe?
Her çend têkçûnên wê hebin jî, analogiya bi kirîna çekên S-400 ên Rûsyayê re hîn jî balkêş e. Xwedîtiya li ser tora hêzê ya welatekî dikare pirsgirêkên ewlehiyê derxe holê، û veberhênana pêşniyazkirî jî binesaziya veguhastina elektrîkê dihewîne. Her çend Serok Donald Trump li hember Erdoğan nermûr maye jî, dibe ku serokê Tirkiyeyê ew cûre comerdiyê ne ji Kongreyeke bi serokatiya Demokratan û ne jî ji cîgirê Trump bibîne.
Di 31 st Conference of the Parties to the United Nations Framework Convention on Climate Change meeting de ku di 12ê Mijdara 2026an de li Antalyayê hat lidarxistin, Wezîrê Enerjiyê yê Tirkiyeyê Alparslan Bayraktar peymaneke seretayî bi China’s National Energy Administration re ragihand، li gorî wê Çîn dê 15 milyar dolar ji bo hilanîna enerjiyê, 4,000 megawat binesaziya veguhastinê û 7,000 megawat enerjiya rojê û bayê veberhênan bike. Bayraktar got ku ev hevkarî dikare teknolojî û hilberîna turbînan bîne Tirkiyeyê.
Ev dibe ku hilberîna Tirkiyeyê bihêz bike û pêwîstiya welat bi sotemeniyên biyanî kêm bike. Lê herdu aliyên cih, planên fînansekirinê an jî dîrokên qedandinê eşkere nekirin. Ne diyar e ku di rewşa derengketina projeyan an zêdebûna lêçûnan de wê çiqas rîsk bikeve ser milên hevkarên tirk, fînanserên çînî an gel.
Tirkiye sedem heye ku bisekine. Di 2024an de, pargîdaniya çînî ya wesayîtên elektrîkî BYD (Build Your Dreams) niyeta xwe eşkere kir ku li Manîsaya rojavayê Tirkiyeyê navendeke 1 milyar dolarî ava bike، bi kapasîteya hilberîna salane ya 150,000 wesayîtan. Heta nîvê 2026an, avahîsazî dest pê nekiribû. Li gorî rêveberekî BYDê, pargîdaniyê piştî ku rayedarên tirk piştî derengmayînan gihîştina biznesê bi teşwîqan asteng kirin, projeyê rawestand.
Trump، bi behaneya pirsgirêkên muhtemel ên ewlehiyê, di Tebaxa 2026an de ferman da ku teknolojiya ji derve hatî peydakirin di tora elektrîkê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de were lêkolîn kirin. Tirkiye ne di bin vê fermanê de ye، lê dîsa jî ev hişyariyek e، ji ber ku rayedarên Amerîkî ji niyetên stratejîk ên Çînê û ji rêveçûna giştî ya Tirkiyeyê zêdetir fikar dibin.
Li vir e ku têkiliya kesane ya Erdoğan bi Trump re dê ji ya ku xuya dike kêmtir bibe mertalek. Her çend Trump gotibû ku dixwaze cezayên li ser Tirkiyeyê rake û ji bo firotina F-35an vekirî bû jî, desthilata wî tune ku Kongreyê neçar bike ku li gorî wê tevbigere.
Rêveberiyeke pêşerojê dibe ku li hember tevlêbûna Çînê helwesteke hişktir bigire، heke peymanên rastîn kontrola nermalava hestiyar a torê, gihîştina daneyên operasyonel, an berpirsiyariya domandina pergalên ku Tirkiye bi hêsanî nikare şûna wan bigire bidin peydakerên çînî. Dibe ku ev mijar di gotûbêjên derbarê teknolojiya parastinê an projeyên hevpar ên din de were vekirin. Li Washingtonê bîhnfirehî jixwe kêm e ji ber têkiliya pirsgirêkdar a Tirkiyeyê bi dêwê têlefonên desta yê çînî Huawei re، ku îstîxbarata Amerîkî bawer dike rîskeke sîxuriyê diafirîne.
Tewra bêyî cezayan jî, nakokiyeke nû dikare pejirandinan hêdî bike û têkiliyeke ku jixwe bi salan e di bin barê aloziyên parastinê de ye hîn zêdetir bizextîne. Rîska rastîn dê girêdayî be bi wan peymanan ku Tirkiye îmze dike.
Tirkiye hîn jî dikare ji zanîn û tecrûbeya teknîkî ya Çînê sûd werbigire bêyî ku hemû hêkên xwe têxe nav yek sepetê. Divê li ser fînansekirineke bi bingeh û demdirêjên zelal bisekine, roleke rastîn bide şirketên tirk, kontrola binesaziya hestiyar li destên tirk bihêle, û li pêşniyazên hevrikî yên ji Ewropa, Kendava Farisî û veberhênerên din bigere.
Hilbijartin ne tenê Pekîn li hember Washingtonê ye. Tirkiye hewcedarê enerjiya nûjenbar a zêdetir e، û Çîn di rewşeke baş de ye ku di peydakirina wê de alîkariyê bike. Lê divê Erdoğan bûyera S-400an wek bîranînek bihesibîne ku hin biryar encamên ku ji her serokatiyeke Amerîkî dirêjtir dimînin hene. Divê ezmûna BYDê jî hişyariyek be ku Çîn carinan di sozdayînê de ji teslîmkirinê bileztir e.
Heke Enqere peymanan saxlem bike û şiyana xwe ya hilbijartina hevkaran biparêze, peymana enerjiyê dikare pêşeroja wê bihêz bike. Heke ji wan pirsan dûr bimeşe, ragihandina veberhênana kesk a îro rîsk dike ku bibe serêşiya dîplomatîk a sibê.
Analîzên Foruma Rojhilata Navîn bi e-nameyê bistînin: bibin aboneyê bultenê (bi îngilîzî)