Îran li ber dîwarekî hundirîn, li çareyekê ji “ne aştî, ne şer” digere

Di 8ê îlona 2025an de, Rêberê Bilind ê rehmetî Elî Xamenei got ku rewşa “ne şer, ne aştî” ya ku “dijmin li me ferz kiriye” ji bo welêt metirsîdar e. Ev gotin piştî operasyona hevbeş a Amerîka û Îsraîlê ku di 28ê sibata 2026an de dest pê kir, bû navenda baldanê.

Gotina Xamenei behsa rewşeke wisa dike ku tê de Îran ji aliyekî ve zexta aborî û civakî dikişîne, her di heman demê de jî rû bi rû bi metirsiya şer e. Aliyê Îranî vê rewşê hem wek zexteke madî hem jî psîkolojîk dibîne. Piştî ku Xamenei ev têgeh bi kar anî, rojnamevan û rewşenbîran ew berfireh kirin û çareseriyên wek xwebesiyê pêşniyar kirin. Ji pevçûna dawî vir ve, berpirsên astên jêrîn û rojnamevanan dîsa dest bi nîqaşa vê têgehê kirin. Niha astên herî bilind ên desthilatê jî dîsa vê yekê dikin.

Rêberê Bilind Mocteba Xamenei piraniya dema xwe ya wek rêberê bilind ê nû winda bûye, dibe ku ji ber ku di êrîşên ku bavê wî kuştin de seqet bûye, heke ne ku jê xirabtir bi serê wî hatibe, an jî ji ber ku ditirse heke Amerîka an Îsraîl cihê wî hîn bibin, wê bikin hedef. Di hefteyên dawî de wî berpirsiyariyên zêdetir ên rêvebirinê girtine ser xwe. Li gorî ragihandinên çapemeniyê, ew bi serokên her sê hêzan û Mohsen Rezaî, sekreterê Encumena Bilind a Ewlehiya Niştimanî, re civiyaye.

Li gorî ragihandinan, Mocteba di 28ê cotmehê de ji Rezaî re got ku divê Encumena Bilind a Ewlehiya Niştimanî bandorê li ser “çar tedbîran” bike, ango “çand, siyaset, aborî û ewlehî”. Wî dubare kir ku divê Îran Tengava Hurmuzê bi rê ve bibe û bi dewletên cîran re pêwendiyên duhêlî hebin. Wî tekez kir ku divê desthilatdar bixebitin ji bo bidawîkirina rewşa “ne aştî, ne şer”.

Xamenei û Rezaî, ku dibe ku her du jî berpirsên herî girîng ên rejîmê bin, tenê pênc roj piştî wê yekê li ser vê dubendiyê axivîn ku Serok Masoud Pezeshkian got: “Ne aştî, ne şer bûye sedem ku gelek kes ji bo peydakirina xwarinê têbikoşin.” Wî bal kişand ser abloqeya behrî ya li ser Îranê û zêde kir: “Ez bawer dikim ku divê em ji vê rewşê jî derkevin.”

Nîqaşa vekirî nîşan dide ka Komara Îslamî çiqas zextê hîs dike. Îraniyên asayî ji xwe dipirsin ka şer dê kengî ji nû ve dest pê bike. Karsaz veberhênanan paş dixin. Piştî daketineke kurt a enflasyonê, Banka Navendî ya Îranê meha borî ragihand ku rêje di meha Şehrîvera îranî de [23ê tebaxê heta 22yê îlonê] dîsa gihîştiye lûtkeyê, bi rêjeya salane ya ji sedî 89.8. Aborînasê Zanîngeha Johns Hopkins, Steve Hanke, texmîn dike ku enflasyona Îranê nêzîkî ji sedî 158 e. Li gorî raporeke 3ê îlonê, 290,000 karker ji ber wêraniya şer ji bo alîkariya bêkariyê navên xwe tomar kirin. Karmendên sivîl ên hikûmetê jî bi heman awayî têdikoşin ku debara xwe bikin. Pirsa herî girîng rewşa darayî ya personelên ewlehiyê ye.

Biryardêrên Îranî hîn jî li ser rêya derketina rejîmê ji vê pirsgirêkê di dudiliyê de ne. Piştî tayînkirina xwe, Rezaî tekez li yekîtiya neteweyî kir û bal kişand ser fikarên xwe yên li ser serhildaneke din. Pezeshkian, ku xwe wek siyasetmedarekî jêhatî îsbat kiriye, berdewam e di parastina Memorandûma Têgihiştinê de. Wî bi xwe bang li çareseriyeke dîplomatîk nekiriye, lê cîgirên wî yên reformxwaz bi dengekî bilind parêzvaniya lihevkirineke mezin a bi Amerîka re dikin, hinek jî hê pêştir diçin û referandumekê li ser rêça rejîmê pêşniyar dikin. Serokê Meclisê Mohammad Bagher Ghalibaf di 12ê îlonê de got: “Em ê hem şer bikin, hem jî danûstandinan bikin,” kîjan pêwîst be, gotinek ku bi qasî ku siyasetê nîşan dide, bi rêvebirina koalîsyona siyasî jî têkildar e. Di vê navberê de, di 25ê cotmehê de, Wezîrê Derve Abbas Araghchi, ku ji bo saziya ewlehiyê diaxive, tirsên şer red kirin û got ku Îran dê bi tu awayî siyaseta xwe neguhere.

Di dema Elî Xamenei de, xwedîberjewendiyan li ser rêyên cuda yên pêşerojê nîqaş dikirin û rêberê bilind rola hakemê dilîst, heke bindestên wî negihîştana lihevkirinekê. Ka kurê wî dê vê kevneşopiyê bidomîne an na, hîn jî dê were dîtin, lê wusa xuya dike ku hemû kes li ser vê yekê li hev dikin ku rewşa niha ne domdar e.