Komkujiya Ortodoksên Yewnanî li Kerekê ya Urdunê ji serxweşiyê bêtir dixwaze

Hezaran kes beşdarî merasîmên veşartinê yên 25ê Cotmeha 2026an bûn, ji bo neh kesên ku tenê du roj berê di êrîşa terorîstî ya li ser dêra Ortodoks a Yewnanî li Karakê de hatibûn kuştin. Mîrê Tacê Huseyn û Serokwezîr Cafer Hesen nûnertiya Qral Abdullah II kirin, da ku hevgirtina serkirdayetiyê bigihînin.

Rayedaran du bira û bûra wan girtin. Di 26ê Cotmehê de hêza hewayî ya Urdunê hedefên li başûrê Sûriyeyê bombebaran kir û bi awayekî fermî êrîşkar bi şaneyên terorîst ên li aliyê din ê sînor ve girêdan.

Sûriye bi xwe jî rastî êrîşên tundrewên îslamî li ser dêran hatiye. Êrîşeke di 24ê Tîrmeha 2022an de, di dema pîrozkirina Dêra Hagia Sofyayê li Suqeylebiyeya Sûriyeyê de, du kes kuştin. Di 22ê Hezîrana 2025an de, terorîstekî li Dêra Pêxember Îlyas li Şamê êrîşeke xwekujî pêk anî û 25 kes kuştin. Di Adara 2026an de, Patrîkxaneya Entakyayê êrîşên li ser milkê xiristiyanan û li ser perestgeheke Meryema Pîroz li Suqeylebiyeyê şermezar kirin.

Lêkolînerê şîdeta siyasî Murad Betal el-Şîşanî (Murad Batal al-Shishani) rave dike ku êrîşên bi vî rengî tirsê belav dikin û baweriya bi ewlehiya giştî dişikînin. Amer Sebayleh (Amer Sabaileh) hişyarî dide ku wêneyê fermî yê nermahiyê dibe ku radîkalbûneke kûrtir veşêre.

Yewnanistan, Dewletên Yekbûyî, Îsraîl, Qibris, hikûmetên Ereb, Yekîtiya Ewropayê, Neteweyên Yekbûyî û serkirdeyên dêrê ev tawan şermezar kirin. Lê divê Atîna girîngiyeke mezintir bida diyarkirina hevgirtiya xwe. Analîstê stratejîk û efserê berê yê Xizmeta Îstîxbarata Neteweyî ya Yewnanistanê Savvas Kalenteridis vê pirsê datîne: “Ma ne diviyabû wezîrekî Yewnanî beşdarî merasîma veşartinê bibûya?” Ew destnîşan dike ku daxuyaniyên balyozxaneyên Amerîkayê û Îsraîlê behsa komkujiyeke xiristiyanên Ortodoks ên Yewnanî dikin, û rexneyê li eleqeya diyar a sînordar li Yewnanistanê û li weşana televîzyonê ya hindik dike.

Yewnanistanê bi van civakan re girêdanên dîrokî, dêrî û dîplomatîk hene. Divê ew kanaleke danûstandinê ya daîmî bi nûnerên wan re biparêze, gefan belge bike û berî ku malbat wek penaber li ewlehiyê bigerin, ji hikûmetan soz û peymanên diyarkirî bixwaze.

Ammanê Dewleta Îslamî wek berpirsiyara êrîşê diyar kir, behsa agahiyên îstîxbarî yên derbarê êrîşên nêzîk de kir û bi Operasyona “Hişyariya Urdunî-Hemûd” êrîşeke pêşgirtinê pêk anî, bêyî hevahengiyê bi Şamê re.

Kalenteridis bawer dike ku qeydên telefonê rêvebirineke ji Sûriyeyê eşkere kirine. Ew di heman demê de peyameke berfirehtir jî dibîne. “Urdunê bi tenê li Serokê Sûriyeyê Ehmed el-Şeraa nexist, lê li hevalbendê Tirkiyeyê xist,” wî got, û ev hişyarî ne tenê bi Serokê Tirkiyeyê Recep Tayyip Erdogan re, lê herwiha bi Serok Donald Trump û şandeyê wî Tom Barrack re jî girêda.

Ewropayê jî amûrên zextê di destê xwe de hene. Nikolas Farantouris, endamê Parlamentoya Ewropayê û Komîteya wê ya Karên Derve, bi dubare bang li Kaja Kallas kiriye ku civakên xiristiyan ên di bin gefê de li Rojhilata Navîn û Afrîkayê biparêze.

“Li seranserê Rojhilata Navîn û Afrîkayê, li ku derê ku ez wek endamê Parlamentoya Ewropayê serdan kiribim, ez komkujî, çewisandin û gefan li dijî civakên xiristiyan û civakên din dibînim,” wî got. Ew bang li “cezayên aborî, embargoyeke li ser çek û teçîzatê, û rawestandina hemû alîkariyên pêşketinê yên ji bo welatên ku tedbîrên têr nagirin ji bo parastina civakên xiristiyan” dike.

Brukselê ji bo Sûriyeyê 620 milyon euro [690 milyon dolar] ji bo 2026–2027an veqetandiye. Di nav vê pakêtê de, 280 milyon euro stabîlkirin, sazî û vejînê digire nav xwe, û 210 milyon euro jî alîkariya mirovî ya ji bo 2026an fînanse dike. Ji ber vê yekê, hêza darayî amûrekî girîng e ji bo misogerkirina lihevhatina Sûriyeyê.

Divê Yekîtiya Ewropayê ji bo lêkolîn û dadgehkirinan, herwiha ji bo parastina dêran, dem diyar bike. Divê ew parastina wekhev ji bo hemû xiristiyanan li welatên wan bixwaze, ne tenê di qanûnê de, lê di rastiyê de jî. Divê ew cezayên armanckirî li ser berpirsên ku çavên xwe li xetayê digirin bicîh bike, û dema ku desthilatdar kêmasî nîşan didin alîkariya pêşketinê û avakirina saziyan rawestîne. Di heman demê de, divê alîkariya mirovî ya serbixwe bidomîne. Yewnanistan dikare bi pêwendiyên xwe yên bi Patrîkxaneyan û Urdunê re pêşengiya vê însiyatîfê bike.

Mekanîzmayeke Ewropî ya hişyariya pêşwext dikare raporên binpêkirinan berhev bike, binesaziya ewle fînanse bike û nirxandinên lihevhatinê biweşîne. Divê şandên Yekîtiya Ewropayê serdana civatên dêrê yên di bin gefê de bikin û li ser erdê piştrast bikin ka hikûmet sozên xwe bi cih tînin an na, bi bernameyên demî yên zelal û ragihandinên gelemperî yên pêşketinê.

Rabirdûya cîhadî ya el-Şeraa û têkiliyên wî bi rejîma Erdogan re pêdivî ye ku kiryarên wî bi baldarî werin şopandin. Divê Ewropa li ser hilbijartinên azad, pirrengiyê û garantiyên mafan bisekine. Meşrûiyeta desthilatê li Sûriyeyê bi ewlehiya cîranên wê ve jî girêdayî ye. Malbatên Karakê, û hemû xiristiyanên Rojhilata Navîn, pêdiviya wan bi ewlehiyê heye da ku li welatê xwe bimînin. “Jiyanên Xiristiyanan Girîng in” divê bibe hawareke cîhanî. Divê civaka navneteweyî rû bi rû bi dilovaniya xwe ya hilbijartî bibe. Ew nikare ji bo Xezzeyê hêsirên timsahan bibarîne, lê di heman demê de çarenûsa xiristiyan û civakên din ên di bin gefê de yên herêmê paşguh bike, di nav wan de Kurd, Durzî û Elewî. Divê Atîna û Bruksel parastina wekhev bikin şertê fînansekirin û hevkariyên xwe yên dîplomatîk, û bihayekî rastîn li ser wan kesên ku van civakan diçewisînin ferz bikin.