Şerê Îranê şerekî li ser dîrokê ye jî

Di 29ê Cotmehê 539an a berî zayînê de, Kûroşê Mezin bi serfirazî ket Babîlê. Ev dîrok, ku di Kronîka Babîlî de hatiye tomarkirin, jiyaneke nû ya nûjen bi dest xistiye: Hin Îranî niha wê wek Roja Kûroş pîroz dikin, da ku bîra împaratorê ku destûr da gelên sirgûnkirî, di nav de Cihû, ku vegerin welatê xwe, zindî bikin. Îsal, ev salveger di nav rûbirûbûna navbera Îran, Îsraîl û Dewletên Yekbûyî de tê. Ev pîrozkirin tu statuyeke fermî nagire, lê belê populerbûna wê xemgîniyên Îraniyên îro nîşan dide. Di cîhanbîniya Farisî ya kevnar de, dagirkeriya împaratorî û toleransa pragmatîk bi hêsanî bi hev re dijiyan.

Vê dawiyê li Atînayê, Wezîrê Derve Marco Rubio Yewnanistana kevnar wek çavkaniya şaristaniya Rojava bi nav kir û talankirina Akropolîsê ya ji aliyê Faris ve di sala 480ê berî zayînê de anî bîra xwe. Gotara wî rûbirûbûna îroyîn a bi Tehranê re xist nav çîrokeke şaristanî. Berpirsên Îranî û dijberên wan jî ji repertuwara dîrokî ya xwe sûdê werdigirin. Ji bo piştgirîya vegotinên xwe, aliyên şer her tim şeş bûyerên dubarebûyî tînin bîrê: şerên Yewnan û Faris; Kûroş û vegera Cihûyan; Esther û Purim; Fereydun li hember Zahhak; girtina Împarator Valerian ji aliyê Shapur I ve; û Şerê Karbala, ku Rêberê Bilind ê berê yê Îranê, Ali Khamenei, car bi car anî ziman.

Ev ne dîrokên wekhev in: hin ji wan bûyerên belgekirî ne, hinên din mîtên pîroz an neteweyî ne. Lê hemû dikarin pevçûna jeopolîtîk biguherînin dramayeke nasnameya bêdem.

Paradîgmaya Samuel Huntington a sala 1993an şaristanî kir kategoriyeke rêxistinker a girîng di têkiliyên navneteweyî de. Lê “şaristanî” avahiyeke nûjen e, ne pênaseyeke xweyî ya kevnar. Kûroş xwe wek parêzvanê “şaristaniyeke Farisî” ya bi sînor nedihesiband, Îskender jî wek balyozê “Rojava” ber bi rojhilat ve nemeşiya. Dubendiyên wisa ji wan re dê biyanî bûna.

Şerên Yewnan û Faris şablonekî xêr-nayê ji bo têkoşîneke şaristanî ya herheyî pêşkêş dikin. Ew nakokiyên di navbera dewletên taybet û koalîsyonên taybet de bûn, ku paşê bi sedsalan danûstandinê re domiyan. Ketina Kûroş a Babîlê di kevneşopiya Încîlî de tê pîrozkirin û li ser Silindirê Kûroş hatiye tomarkirin, ji ber ku destûr da vegera sirgûnkiriyan. Berevajî wê, Pirtûka Esther nîşan dide ku li qesrê çi tê girtin: plana Haman li dijî Cihûyan, ku ji aliyê Esther û Mordechai ve hate pûçkirin, û di Purimê de tê pîrozkirin. Tu ji van vegotinan destûr nade ku li ser Îraniyên nûjen an Cihûyan biryarên exlaqî yên berfireh werin dayîn.

Hişyariyeke bi vî rengî ji bo mît û dawiya serdema kevnar jî derbas dibe. Di Shahnameh a Ferdowsi de, zordar Zahhak ji aliyê Fereydun ve tê hilweşandin, çîrokeke ku niha dijberên Komara Îslamî wek alegoriyeke azadiyê bi kar tînin. Her wiha serkeftina Shapur I a li ser Valerian di sala 260an a zayînê de, ku li Naqsh-e Rostam nemir bûye, nabe ku wê wisa kêm bikin ku tenê dijminatiyeke neguhêr a Faris û Romayê bû. Berkanîşkên Shapur serdestiya împaratorî pîroz dikirin, lê di heman demê de nîşan didan ku împaratoriyên hevrik hev dişopandin û ji hev werdigirtin. Karbala di bîra olî ya Şîeyan û di paradîgmaya berxwedanê ya Khamenei de wek navend dimîne. Lê dengvedana wê ya exlaqî, her siyaseta dewletê nake berdewamiya doza Imam Hussein.

Dîrokeke ronîtir li derveyî karîkaturan dest pê dike. Îskender bi Roxana re, keça mîrekî Baktriyayî, zewicî û bi vî awayî elîtên dagirkirî bi împaratoriya xwe ve girêda, dema ku evîndarê wî Bagoas, mîrekî Farisê bedew, yekbûna qesrê temsîl dikir. Paşê, dema ku Diodotus li dora sala 250ê berî zayînê ji dewleta Seleucid veqetiya, Padîşahiya Greco-Bactrian li Balkhê, li bakurê Efxanistana îroyîn, hate damezrandin. Serwer û gelên wê di cîhanekê de dijiyan ku bi heman rengî ji kevneşopiyên Hellenic û Îranî hatibû şikilandin, nîzameke tevlihev ku ji dagirkeriyê çêbû û bi adaptasyonê domiya. Îskender rîtuelên qesra Achaemenid qebûl kir û zewaca di navbera efserên xwe û arîstokratên herêmî de teşwîq kir. Cîgirên wî bi danûstandineke berdewam hukum kirin.

Ev senteza navçandî berdewam kir. Rêvebirên Farisî bingehên sazûmanî yên Abbasid Caliphate danîn. Paşê xanedanên Farisî-Tirkî ji Asyaya Navîn heta Hindistanê piştgirî dan wêje û mîmariyê. Avicenna felsefeya Yewnanî bi teolojiya Îslamî re yek kir, dema ku Goethe di Hafez de hevalbendekî wêjeyî dît û West-östlicher Divan nivîsand. Bandor bi awayekî herikbar di nav sînorên ku padîşahan xêz kiribûn re derbas dibû.

Dîrok tu vegotineke hêsan a lihevkirina şaristaniyan pêşkêş nake, lê belê dersek giran a tevlihevî û rêveberiya dewletê li derveyî dubendiyên hişk dide. Serokên ku dîrokê tînin ziman, divê bi tevahiya rêwîtiya wê re mijûl bibin, ne ku perçeyên xwe re guncaw hilbijêrin.

Ev berpirsyarî bi giranî dikeve ser milê Tehranê. Hikûmetek ku cudakariya zayendî sazûmanî kiriye, civakên hindikahî zordestî kirine, xwe bi Talibanê re hevalbend kiriye, mîrateya beriya Îslamê pişt guh xistiye û îdeolojiya xwe li ser şoreşa dij-Rojavayî pênase kiriye, nikare bi awayekî bawerpêkirî îdîaya parêzvaniya şaristaniya Farisî bike. Heke dilovanî li hember penaberan û parastina mafên jinan wek stûnên şaristaniya Rojava bên pîrozkirin, nêzîkatiya rêveberiya Trump li hember penaberan, peymana wê ya aştiyê ya felaket bi Talibanê re, û fînansekirina berdewam a rejîma Talibanê jî bi heman awayî bawerpêbûna wê ya xwedîderketin û temsîlkirina şaristaniya Rojava dixe bin pirsê.

Ji bo çîna siyasî ya Îsraîlê, ku zordestî û koçberkirina berdewam beşeke bingehîn a trajediya wan a neteweyî bûye, awayê muameleya bi gelê sivîl ê Gazayê re ji aliyê exlaqî ve pirsgirêk e.

Mijara herî girîng a Roja Kûroş ne ew e ka kîjan aktorê siyasî xwedî serdema kevnar e. Mijar ew e ka gelo “dewletên şaristanî” yên ku xwe wisa bi nav dikin, dê têra xwe bawer bin ku tiştê wek etosa damezrîner a şaristaniya xwe diaxivin, pêk bînin.