Nirxandineke nû ya pêvajoya aştiyê ya Azerbaycan û Ermenistanê
Nameyek ji edîtorî re dibêje ku Ermenistanê nêzîkî sê dehsalan erdên Azerbaycanê dagîr kirine, tevî çar biryarên Encumena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî yên ku vekişîna wê dixwestin.
Michael Rubin pisporê Îranê, Tirkiyê û Qeraxa Afrîkayê ye. Di kariyera wî de demek wek berpirsek Pentagonê heye، bi ezmûnên qadê li Îranê، Yemenê û Iraqê re، her wiha danûstandinên bi Talibanê re beriya 11’ê Îlonê. Birêz Rubin di warê perwerdehiya leşkerî de jî beşdarî kiriye، û li ser pevçûnên herêmî û terorîzmê ders daye yekîneyên Hêza Deryayî ya Amerîkayê û Marînesan. Xebata wî ya akademîk gelek weşanên sereke di hundir de digire، wek “Dancing with the Devil” û “Eternal Iran.” Rubin Ph.D. û M.A.ya xwe di dîrokê de، û B.S.ya xwe di biyolojiyê de ji Zanîngeha Yale wergirtiye.
Gotara Michael Rubin ya 11ê Cotmeha 2026an, “Will the Armenia-Azerbaijan Peace Be the Latest to Come Undone?”, Azerbaycanê wek asteng li ber aştiyê nîşan dide. Lê Ermenistanê nêzîkî sê dehsalan erdên Azerbaycanê dagir kirin, tevî çar biryarên Encumena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî yên ku daxwaza vekişînê dikirin. Ew ku wî jenosîda Xocalî paşguh dike û pê bawer nake, hem wan tawanên ku rêxistinên navneteweyî yên mafên mirovan belge kirine, hem jî naskirina wê ji aliyê saziyên parlamenî yên li gelek welatan û hin rêxistinên navneteweyî ve ji ber çavan dixe.
Rubin behskirina Serok Ilham Aliyev ya li ser “Azerbaycana Rojava” (Western Azerbaijan) wek delîlek şîrove dike ku ew bi rastî ne pabendî aştiyê ye. Lê behskirina wan cihên li Ermenistana îroyîn ku Azerbaycanî bi zorê jê hatin koçberkirin, ne daxwazek erdî ye. Serokomarê berê yê Ermenistanê, Levon Ter-Petrosyan, di axaftineke xwe ya sala 1993an de, rakirina Azerbaycaniyan wek çareserkirina pirsgirêkeke 600-salî bi nav kir.
Di 2022an de, Azerbaycanê pênc prensîb ji bo normalîzekirinê pêşniyar kirin, di nav de naskirina yekparebûna erdî û dev ji daxwazên erdî berdan. Di lûtkeya Washingtonê ya 8ê Tebaxa 2025an de, her du welatan peymaneke aştiyê bi destpêkên xwe îmze kirin (initialed). Piştre Azerbaycanê sînordariyên li ser derbasbûna barê ber bi Ermenistanê ve rakir, şandina genim û hinardekirina petrolê hêsan kir û danûstandinên civaka sivîl piştgirî kir. Trump Route for International Peace and Prosperity (TRIPP) girêdaneke herêmî ya bêtir pêşkêş dike.
Ev destkeftiyên pratîk û tedbîrên avakirina baweriyê, pabendbûna Azerbaycanê bi aştiyeke domdar û têkiliyeke çêker bi Dewletên Yekbûyî re nîşan didin.
Sultan Zahidov Leading Adviser, Center of Analysis of International Relations and Multiculturalism Baku
Ez ji birêz Zahidov re spas dikim ji bo bersiva wî, lê di bingehê de ew tenê xalên axaftinê yên kevn ên hikûmeta Azerbaycanê dubare dike. Ew gavên destûrî yên Qerebaxa Jorîn (Nagorno-Karabakh) ji bo pejirandina xweseriya xwe û piştgiriya Encumena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî bo pêvajoya Koma Minskê (Minsk Group) ji bo çareserkirina nakokiyan paşguh dike. Dema ku peymaneke bi navbeynkarî nêzîk dibû û navbeynkaran hûrgulî bi hûrgulî dawî lê dianîn, Serokomarê Azerbaycanê Aliyev bi yekalî berê xwe da hêzê, çend roj piştî ku ji dîplomatan re piştrast kiribû ku ew ê wisa neke, û hemû Qerebaxa Jorîn ji aliyê etnîkî ve paqij kir, wek ku li Nexçîvanê (Nakhichevan) kiribû. Li her du herêman, Azerbaycan ji vê jî wêdetir çû û mîrateya çandî ya bi sedsalan û hezarsalan kevn têk bir.
Li ser vê paşxaneya paqijkirina etnîkî ya zêdetirî 100,000 xiristiyanên xwecihî li Qerebaxa Jorîn, gilîyên Zahidov li ser gotineke bi hinceta xwe hatiye hilbijartin, ya ji sê dehsalan zêdetir kevn û di lûtkeya şer de hatiye gotin, bi awayekî îronîk hîmeya gotara min piştrast dike, ku Azerbaycan ne amade xuya dike û aştiyê têk dide.
Zahidov xeletiyên din ên rastîn jî dike. Serokomarê berê yê Azerbaycanê gûman xist ser vegotina Azerbaycanî ya li ser Xocalî ku bi derbasbûna demê her ku diçe bêtir hatiye mezinkirin.
Her çend birêz Zahidov hin “tedbîrên avakirina baweriyê” yên îdiakirî rave dike jî, ew girtiyên ku Azerbaycan hîn jî di destê xwe de digire paşguh dike, her wiha neşopandina leşkerên Azerbaycanî yên ku di vîdyoyê de hatine dîtin dema serê esîrên ermenî jê dikirin, û dagirkirina leşkerî ya Azerbaycanê ya li ser erdê Ermenistanê li derveyî sînora ku hatiye diyarkirin. Ev, bi tevî abluqeya berfirehtir û retorîka revanşîst a li ser Ermenistanê wek “Azerbaycana Rojava”, nîşan didin ku Aliyev îro ne ji wê demê dilsoztir e ku agirbestê şikand, peymanên berê çirand û mezintirîn paqijkirina etnîkî ya li herêma berfireh a piştî Şerê Bosnayê dest pê kir.
Li gorî Freedom House, Azerbaycan yek ji tundtirîn dewletên polîsî yên cîhanê dimeşîne, xirabtir ji Çînê, Afganistana Talibanê, Kuba û Belarûsê. Cîhanê di sala 1990an de, dema Saddam Hussein êrîşî Kuweytê kir, ders girt ku retorîka revanşîst girîng e, bi taybetî dema daketinên aborî dîktatoran neçar dikin ku li tiştekî bigerin da ku bala gel ji rewşê dûr bixin. Ji ber vê yekê divê civaka navneteweyî gefên berdewam ên Aliyev bi ciddî bigire.
Michael Rubin
Analîzên Foruma Rojhilata Navîn bi e-nameyê bistînin: bibin aboneyê bultenê (bi îngilîzî)