Şêxekî Texasê piştgiriya cîhadê, kuştina sivîlan û recma zînakaran dike

Şêxekî li Texasê bi awayekî berdewam bang li cîhadê dike, tundûtûjiya li dijî sivîlên îsraîlî rewa dike û recma zînakaran diparêze, di heman demê de ji saziyên misilman ên li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê pesnê mezin werdigire. Şêxê behskirî Salah Al-Sawy e, ne tundrewekî biçûk e, lê sekreterê giştî yê Civata Hiqûqnasên Misilman a Amerîkayê (Assembly of Muslim Jurists of America) ye, saziyeke zanayên hiqûqa îslamî ku ji bo misilmanên li Dewletên Yekbûyî dijîn fetwayan derdixe. Her wiha ew serokê Zanîngeha Îslamî ya Amerîkaya Bakur (Islamic University of North America, ku bi navê Mishkah University jî tê nasîn) û serokê Civata Îslamî ya Navenda Bijîşkî li Houstonê (Medical Center Islamic Society) ye.

Peyamên ku Al-Sawy belav dike li ser malpera wî ya fetwayan a bi zimanê erebî, Mawsû'at Fetawa el-Sawy (ensîklopediya fetwayên el-Sawy), tên dîtin, ku cîhadê û recma zînakaran ji alîgirên wî re pêşkêş dike. Ev biryarên ku wusa xuya dike tenê bi erebî tên weşandin, ne gotinên serberdayî ne. Çar ji van biryaran, ku di 2017 û 2025an de hatine weşandin, nîşan didin ku Al-Sawy ji aliyê prensîbê ve red dike ku tundûtûjiyê şermezar bike, tevî tundûtûjiya li dijî sivîlan. Du fetwayên din jî nîşan didin ku ew koletiyê ne wek xeletiyeke exlaqî ya ku mafên mirovan binpê dike dibîne, lê wek pratîkeke ku navê misilmanan xirab dike.

Sam Westrop, rêveberê projeya Islamist Watch ya Foruma Rojhilata Navîn, hişyarî dide: “Al-Sawy di nav civaka misilmanên Amerîkayê de kesayetiyeke bi bandoreke kûr e. Bandora wî ji şiyana wî tê ku bi fetwayên xwe bawerî û pratîkên misilmanan di bin bandorê de bihêle, û ji rola wî ya li Zanîngeha Mishkahê, cihê ku ew nifşê nû yê îmamên li Amerîkayê perwerde dike.”

Biryarên alîgirê cîhadê

Di yek ji du biryarên bi dîroka 26ê Kanûna Yekem a 2017an de, misriyekî pirsî ka gelo ji aliyê olî ve erkê wî ye ku biçe li Sûriyeyê şer bike. Al-Sawy pesnê “xîreta olî” ya wî mêrî da û cîhad wek “lûtkeya Îslamê” bi nav kir. Wî destnîşan kir ku dema dijminek êrîşî axa misilmanan dike, erkê şerkirinê “di çembereke hêdî hêdî firehtir de” belav dibe heta ku “hemû axa Îslamê” bigire. Wî şîret kir ku dilxwazên bêperwerde neyên şandin, lê tenê ji ber ku ew ê bibin bar li ser şervanan û ji cîhanê re bibin sedem ku qadên şer wek “cihê civîna rêxistinên terorîst” bi nav bikin. Wî got ev navdan tohmetek e ku li dijî “her kesê ku bi dînê xwe ve bi hêzî girêdayî ye” tê bikaranîn. Li şûna wê, wî ji misilmanan xwest ku piştgiriya darayî, siyasî, hiqûqî û medyayî bidin, wek ku “fermandarên meydanê yên cîhadê” dixwazin.

Di biryara din a ku di 26ê Kanûna Yekem a 2017an de li ser malpera wî hat weşandin, pirsyarekî pirsî çima zanayan cîhada Osama bin Laden li dijî Sovyetan pîroz kiribûn, lê dema wî şer bir Amerîkayê, li dijî wî rabûn. Pirsyar pirsî: “Ma Amerîka ne wek Rûsan e?” Al-Sawy ev yek înkar nekir. Wî “hesabê” bin Laden ji Xwedê re hişt û got ku ew ji bo her misilmanekî hêviya “rehmet û efûya” Xwedê dike. Paşê wî rave kir ku nerazîbûna bi bin Laden re “ne li ser prensîba cîhadê bi xwe ye.” Ew li ser xeletiyên di nirxandina mercan de, “hesabên şaş” û “bêhişiya di hilbijartina demê de” bû.

Al-Sawy di Çileya 2025an de helwesteke heman rengî girt, dema hemwelatiyeke ereb a Îsraîlê jê pirsî derbarê Filistîniyên ku li taxên îsraîlî bi otomobîlê li Cihûyan dixin an wan bi kêran lê didin. Pirsyar, jinek bû, destnîşan kir ku qurban “dibe ku bêsûc bin” û êrîş wek xwekuştinê bi nav kir.

Wî her wiha ragihand ku “Cihûyên dagirker ên li Filistînê gaşêr in,” çi wan bi xwe tiştek kiribe çi na, ji ber ku hemûyan beşdarî “sûcê” derxistina Filistîniyan bûne û loma divê bên cezakirin. Wî biryar da: “Û cîhad, keça min, ne tenê operasyoneke şehadetê ye; ji ber ku cîhad xwedî mebest û armanc e. Heke cîhad bibe sedema pêkanîna van armancan, hingê ew cîhadeke rewa ye.” “Lê heke bibe sedema berevajiyê wê, ango heke dilên kafiran razî bike, bawermendan biêşîne û dilên wan hêrs bike, hingê ew ne cîhadeke rewa ye, û erk diguhere ser amadekirina şer.”

Recma zînakaran

Di Adara 2025an de, Al-Sawy biryarek li ser recma zînakarên zewicî weşand, ku wek bersiv ji ciwanên misilman re hat nivîsîn ên ku ji vîdyoyeke DAIŞê ya recmkirina jinekê aciz bûbûn. Al-Sawy got ku recm beşekî damezrandî yê şerîeta îslamî ye û got ku redkirina wê “tenê ji Xeweracan tê nasîn,” komeke destpêkê ku pirraniya misilmanan wê wek herezî dibînin. Îtîraza wî ya tenê li ser îdamkirina DAIŞê prosedurî bû: komê hêza “dewleteke damezrandî” ya ku ji bo bicihanîna van cezayan pêwîst e tunebû. Wî nivîsî: “Karê wan bi Xwedê re ye.”

Raporên li ser xirabmuameleya Êzidiyan biçûk dike, koletiyê wek rastiyeke di Îslamê de dibîne

Di 2021 û 2025an de, ji Al-Sawy pirs hat kirin derbarê xirabmuameleya DAIŞê bi jinên êzidî re. Ev mijareke hestiyar bû, ji ber ku di 2016an de Neteweyên Yekbûyî rapor kir ku rêxistin li Sûriyeyê “komkujiya gelêrî li dijî Êzidiyan dike,” û berpirsan di raporekê de diyar kir ku DAIŞê xwestiye Êzidiyan ji holê rake bi rêya: kuştinan, koletiya cinsî, kolekirinê, îşkenceyê, û muameleya nemirovane û rûreşker û veguhastina bi darê zorê ya ku zirara giran a laşî û derûnî çêdike; ferzkirina mercên jiyanê yên ku mirineke hêdî tînin; danîna tedbîrên ji bo pêşîgirtina li jidayikbûna zarokên êzidî, tevî guhertina bi zorê ya dînê mezinan, cudakirina jin û mêrên êzidî, û trawmaya derûnî; û veguhastina zarokên êzidî ji malbatên wan û danîna wan li ba şervanên DAIŞê, bi vî awayî birîna wan ji bawerî û pratîkên civaka wan a olî.

Koletî — Fetwaya Yekem

Di fetwayeke 31ê Çileya 2021ê de ku bersiv dida ragihandina DAIŞê di kovara xwe Dabiq de, ku gotibû dest bi girtina jinên êzidî yên dîl li Mûsilê kiriye, Al-Sawy rêzikên klasîk ên li ser dîlên şer rave kir. Wî got ku Îslam hewesa kolekirinê nake, belkî hewesa azadkirinê dike, ku wê çavkaniyên koletiyê “hişk kirine” da ku tenê dîlgirtina ji cîhada rewa bimîne, ku ayeta tenê ya Qur’anê ya li ser dîlan tenê qala berdanê wek qencî an ji bo fîdyeyê dike, û ku di pratîka Pêxember de berdanên pirr hebûn, yan bê fîdye yan jî bi fîdye.

Şêx lê zêde kir ku heke cîhan li ser devjêberdana kolekirinê li hev kiriye û axên îslamî ketine peymanên li gor wê, hingê siyasa şer'iyye (“rêvebiriya li ser bingehê Şerîetê”) pêdivî dike ku ev pratîk were terikandin, bi dîlan re baş were muamelekirin, û encamên zirardar ên berdewamkirina wê bên berçavgirtin.

Di derbarê DAIŞê de, wî nivîsî ku tiştê ku li komê tê girêdan yan mezinkirineke derewîn a medyayî ye, an jî heke rast be, “nabe ku bi dîn an bi Şerîetê ve were girêdan; Xwedê û Pêxemberê wî jê pak in,” û wî ev bûyer wek beşek ji kampanyayeke medyayî ya firehtir a şeytanîkirina Îslamê pêşkêş kir. Bêyî ku peyvê bi kar bîne, Al-Sawy hewl dide ku gelek raporên bêguman ên li ser tundûtûjiya DAIŞê li dijî Êzidiyan li Iraq û Sûriyeyê wek derbirîneke “Îslamofobiyê” bêbawer bike.

Koletî — Fetwaya Duyem

Di fetwayeke 24ê Çileya 2025an de ku bersiv dida rexneyeke berfireh li ser îdiayên DAIŞê yên derbarê destûra têkiliya cinsî bi jinên êzidî re li ser hinceta ku ew dîl bûn, Al-Sawy dîsa bi heman nîqaşa klasîk a razber dest pê kir. Wî dubare kir ku Îslamê azadkirina dîlan tercîh kiriye, ku kolekirin tu carî ne armanceke mayînde û ne jî erkek bû, ku peymanên navneteweyî yên nûjen ên li dijî koletiyê divê wek lihevhatî bi armancên Şerîetê re bên parastin, û ku divê encam û netîce bên pîvandin.

Pirsyarê argûman kiribû ku Êzidî ne “Ehlê Kitêbê” ne (ji ber vê yekê, li gor nêrîna pirraniyê tewra rêzikên klasîk jî destûr nedidan ku bi wan re cariyetî were kirin), ku ev kiryar peyman binpê dikirin, û ku ew di asta revandina jinên azad û zinayê de bûn (têgeha hiqûqî ya îslamî ji bo têkiliya cinsî ya li derveyî zewacê an cariyetiya rewa) ne ku tesarrî (cariyetiya rewa bi jineke kole re li gor hiqûqa îslamî ya klasîk).

Di bersivên xwe de, şêx dîroka koletiyê, wek ku li deverên bi rêvebiriya îslamî di dirêjahiya dîrokê de hatibû meşandin, şaş pêşkêş kir û bi derewîn îdia kir ku Îslamê armanc kiribû koletiyê rake, dema ku di rastiyê de Îslamê koletî wek saziyeke sabit û mayînde dihesiband, ku dest pê kir hêza xwe winda bike li ber tevgera rakirina koletiyê (Abolitionist movement), ya ku li Îngilistanê dest pê kir.

Wek ku Harron Bashir rapor dike, “Di nîqaşên hemdem ên li ser koletî û Îslamê de pirr caran, hema hema bi awayekî her der belavbûyî, tê gotin ku Îslamê her gav armanc kiriye ku koletiyê rake. Lê belê, vegotina yekem a eşkere ya vê îdiayê tenê di dawiya sedsala nozdehan de derket holê, ji aliyê reformxwazê misrî Muhammed Abduh (m. 1323/1905) ve hat pêşxistin.” Bashir, nivîskarê pirtûka Slavery, Abolition and Islam (Oxford University Press, 2025), lê zêde dike: “Tu zanayekî olî yê misilman ê berê qet bang li rakirina koletiyê nekiribû.”

Al-Sawy nabêje ku kolekirina dîlan şaş e. Ew dibêje divê were danîn alî ji ber ku cîhan li ser devjêberdana wê li hev kiriye û ji ber ku ew bûye “sedemek ji bo destpêkirina êrîşan li ser dîn.” Ya herî dûr ku ew digihîje ew e ku “ne dûrî aqil e” meriv bibêje vegera bo kolekirinê niha qedexe ye. Heta ev jî li ser erkeke peymanî radiweste ku Cemiyeta Miletan (League of Nations) danî, ne li ser îtîrazeke exlaqî ya ku di baweriya olî de kok daye. Li gor vê aqilkariyê, qedexekirina koletiyê ne di mafên mirovan de an di baweriyeke ji Xwedê îlhamgirtî ya wekheviya mirovan de kok daye, lê di bandora koletiyê li ser nav û dengê Îslam û misilmanan de.

Pesnên Suleiman

Tevî ramanên wî yên paşverû, bandora Al-Sawy kûr diçe nav civaka îslamîst a Amerîkayê. Wek nimûne, şêx têkiliyeke demdirêj bi tundrewekî din ê li Texasê re heye, Omar Suleiman, damezirîner û serokê Enstîtuya Yaqeen a Lêkolînên Îslamî (Yaqeen Institute for Islamic Research) ya li herêma Dallasê. Di vîdyoyeke reklamê de ku di 30ê Nîsana 2013an de ji aliyê Zanîngeha Mishkahê ve hat weşandin, Suleiman Al-Sawy wek mamosteyekî sereke pesend kir, ew wek kesê ku “di rêza herî jor de ye” di nav wan kesên ku îlham dane wî de pênase kir û ew wek “mucedîdê dema me” bi nav kir.

Suleiman got: “Min li Rojava tu kes nedîtiye ku bi zanîna wî re hevber be,” û lê zêde kir ku “ew mamosteyekî mamosteyan e.” Suleiman heman amadebûna bibexşandina tundûtûjiyê nîşan dide ku di biryarên Al-Sawy re derbas dibe. Li şûna ku komkujiya 7ê Cotmehê şermezar bike, Suleiman û derdora wî ew wek kiryareke “berxwedanê” dîtine ku dikare alîkariya yekkirina umma, civaka cîhanî ya bawermendên misilman, bike.

Jalal Tagreeb, parêzvanekî sunî yê berê ku ji bo Foruma Rojhilata Navîn nivîsiye, ji Focus on Western Islamism (FWI) re got ku têgeha cîhadê di cîhana nûjen de cihê wê tune. Wî got: “Piştî nêzîkî 20 salan amadekariyê ji bo bûyîna zanayekî misilman û terxankirina hewldaneke mezin ji bo da'weyê û cîhada bi peyvê, ez gihîştim wê encamê ku têgeha cîhadê pûç e.” “Ez bang li misilmanan dikim ku bi tevahî dev jê berdin. Di cîhana şaristanî ya îro de, ji bo van ramanan tu cih tune.”

FWI bi Civata Hiqûqnasên Misilman a Amerîkayê, Zanîngeha Îslamî ya Amerîkaya Bakur (Zanîngeha Mishkahê), û Civata Îslamî ya Navenda Bijîşkî li Houstonê re têkilî danî, lê tu bersiv negirt. Her wiha bi her sê berbijarên hilbijartina nêzîk a Dozgerê Giştî yê Texasê (Attorney General) re jî têkilî danî, kesê ku çavdêriya bicihanîna qanûnên derbarê rêxistinên bêqezenc li eyaletê dike. Her wiha pirsek jî ji Dozgerê Giştî bi xwe re şand, lê heta niha tu şiroveyek wernegirtiye.