Çima Ereb di şeran de têk diçin

Generalê Amerîkî Norman Schwarzkopf (çep) û Lieutenant-Generalê Iraqî Sultan Hashim Ahmed di sala 1991an de, piştî teslîmbûna fermî ya Iraqê ji hêzên koalîsyona bi serokatiya Amerîkayê re, li hev silav dikin.

Artêşên erebîaxêv di serdema nûjen de bi giştî bêbandor bûne. Hêzên fermî yên Misrê di salên 1960î de li hember çekdarên neserbest ên Yemenî baş neçûn. 1 Sûriyan tenê bi bikaranîna çek û hejmarên zêde karîbûn di nîvê salên 1970yî de daxwaza xwe li Libnanê ferz bikin. 2 Iraqiyan li hember artêşeke Îranî ya ku ji ber kaosa şoreşê parçekirî bû di salên 1980yî de bêhêzî nîşan dan û nekarîn di şerekî sê dehsalî de li hember Kurdan bi ser bikevin. 3 Performansa leşkerî ya Ereban li her du aliyên şerê Kuweytê yê 1990î navîncî bû. 4 Û Ereb di hema hema hemû pevçûnên leşkerî yên bi Îsraîlê re de xirab derketin. Çima ev tomara bêbandor e? Gelek faktor hene, aborî, îdeolojîk, teknîkî, lê belkî ya herî girîng têkildarî kultûrê û hin taybetmendiyên civakî ye ku nahêlin Ereb hêzeke leşkerî ya bibandor çêbikin.

Di jiyana leşkerî de ev rastiyeke berbelav e ku artêş çawa perwerde dibe wisa şer dike, loma ez ji gelek salên çavdêriya xwe ya rasterast a Ereban di perwerdehiyê de sûd werdigirim da ku li ser awayên ku ew bi wan diçin şer encaman derxim. Têbîniyên jêrîn ji ezmûna şexsî ya bi saziyên leşkerî yên Ereban re tên, di rola atêşeya leşkerî ya Amerîkayê û efserê alîkariya ewlehiyê de, wekî efserê çavdêr li cem Trucial Oman Scouts ên bi efserên Brîtanî dihatin birêvebirin (hêza ewlehiyê ya li mîrektiyan beriya damezrandina Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî), û her weha ji sî salan lêkolîna li ser Rojhilata Navîn.

Têxistina kultûrê di nirxandinên stratejîk de mîraseke nebaş heye, çimkî pir caran ji tevliheviyeke nexweş a nezanîn, hêviyên xwerû û mîtolojiyê hatiye hûnandin. Ji ber vê yekê, artêşa Amerîkayê di salên 1930î de karaktera neteweyî ya Japonan wekî bêorîjînalî nirxand û ew encama bêbingeh derxist ku ew ê welat her dem di teknolojiyê de di rewşeke neguncaw de bimîne. 5 Hitler Dewletên Yekbûyî wekî civakeke tevlihev red kir 6 û ji ber vê yekê bandora ketina Amerîkayê di şer de kêm nirxand. Wekî ku ev mînak nîşan didin, dema ku kultûr di hesabkirina hêz û lawaziyên nisbî yên hêzên dijber de tê ber çav, meyla wê heye ku bibe sedema tehrîfên pir mezin, bi taybetî dema ku pirs ew e ku meriv fêm bike çima dewletên ku ji bo şer amade nîn in bi pêbaweriyeke mezin tevlî şer dibin. Ceribandin ew e ku meriv taybetmendiyên kultûrî bide dewleta dijmin da ku hejmar an çekên wê yên bilind betal bike. An jî berevajî, ku meriv li dijminê potansiyel ji pencereya normên kultûrî yên xwe binêre. Stratejîstên Amerîkî texmîn kirin ku asta tehamula êşê ya Viyetnamiyên Bakur nêzîkî ya wan e û ku bombebarana hewayî ya Bakur dê wî bîne ser çokan. 7 Hat zanîn ku Sirb tenê dikarin sê rojan êrîşên hewayî ragirin; di rastiyê de heftê û heşt roj pêwîst bûn.

Bi taybetî xeternak e ku meriv li ser bingeha performansa berê texmînên hêsan li ser jêhatîbûna şer bike, çimkî civak diguherin û binkultûra leşkerî jî bi wan re diguhere. Performansa reben a Fransiyan di şerê Fransa-Prûsya yê 1870î de, fermandariya bilind a Elmanyayê berî Şerê Cîhanê yê Yekem ber bi nirxandineke zêde optîmîst ve bir. 8 Hişkbûn û wêrekiya leşkerên Fransî di Şerê Cîhanê yê Yekem de hemûyan, ji Winston Churchill heta fermandariya bilind a Elmanyayê, kir ku jêhatîbûna şerkirinê ya artêşa Fransî pir zêde binirxînin. 9 Generalên Îsraîlî artêşa Misrê ya 1973an li ser bingeha performansa bêbext a Misrê di şerê 1967an de kêm nirxandin. 10

Kultûrê diyarkirin zehmet e. Ew ne hevwateya nijad an nasnameya etnîkî ya kesekî ye. Dîroka şer hewldanên danîna taybetmendiyên kultûrî yên hişk li ser kesan tinaz dike, wekî ku dîrokên leşkerî yên împeratoriyên Osmanî û Romayê nîşan didin. Di her du rewşan de perwerdehî, dîsîplîn, ruhê hevgirtinê û coş bûn ku cudahî çêdikirin, ne eslê leşkerên ferdî. 11 Bo nimûne, legîonên Romayê yên pir dîsîplînkirî û bibandor ji seranserê împeratoriya Romayê dihatin berhevkirin, û Yeniçeriyên bijarte yên Osmanî (leşkerên kole) Xirîstiyan bûn ku bi darê zorê wekî zarok ji Balkanan dihatin girtin.

Tevî van pirsgirêkan, divê kultûr bê ber çav girtin. Bi rastî, hişyariya li ser şaşiyên berê divê bihêle ku meriv rola faktorên kultûrî di şer de binirxîne. John Keegan, dîroknasê navdar ê şer, dibêje ku kultûr diyarkerê sereke yê xwezaya şer e. Berevajî awayê asayî yê şerê Ewropî ku ew jê re dibêje “rû bi rû,” Keegan artêşên Ereb ên destpêkê yên serdema Îslamî wekî hostayên revê, derengxistinê û nerasterastiyê tesvîr dike. 12 Vekolîna şerê Erebî di vê sedsalê de ber bi wê encamê ve dibe ku Ereb di şerê serhildêr an şerê siyasî de 13 hê jî serkeftîtir in, ya ku T. E. Lawrence jê re digot “bi ser ketina şeran bêyî şer.” 14 Tewra derbasbûna Misrê ya Suweyşê ya 1973an, ya ku pir hatiye pesinandin, di bingeha xwe de plana xapandinê ya hosta bû. Dibe ku ev taybetmendiyên ku xuya dikin hertimî bin, ji kultûrekê derkevin ku di têkiliyên şexsî de nazikî, nerasterastî û veşartinê diafirîne. 15

Di vî warî de, Kenneth Pollack lêkolîna xwe ya berfireh a li ser bandorkeriya leşkerî ya Ereban bi vê gotinê diqedîne ku “hin şêwazên tevgerê yên ku kultûra Ereb a serdest ew mezin kirine, faktorên herî girîng bûn ku ji 1945an heta 1991ê alî bandorkeriya leşkerî ya sînordar a artêş û hêzên hewayî yên Ereban kirin.” 16 Ev taybetmendî navendîbûna zêde, bêhêzkirina însiyatîfê, kêmbûna nermbûnê, destkariya agahiyê, û bêhêvîkirina serokatiyê di asta efserên jêrîn de dihewînin.

Barana rexneyan a li ser têgeha Samuel Huntington a “pevçûna şaristaniyan” 17 bi tu awayî xala jiyanî ya ku wî anîbû ziman kêm nake, ango tevî ku kombûna gelan li gorî ol û kultûrê li şûna dabeşbûnên siyasî an aborî akademîsyenên ku cîhanek li gorî çîn, nijad û zayendê pênase dikin diêşîne, ew rastiyek e, rastiyek ku bi ragihandinên nûjen kêm nebûye.

Lê meriv çawa lêkolîna kultûrê bi perwerdehiya leşkerî re yek dike? Niha, hema hema tu rola wê nîne. Paul M. Belbutowski, zanyar û endamê berê yê U.S. Delta Force, bi kurtî kêmasiyeke di pergala me ya perwerdehiya leşkerî de wiha anî ziman: “Kultûr, ku ji her tiştê nezelal û bêşikl pêk tê, bi giştî ji bilî di asta herî rûyî de nakeve nav plansaziya stratejîk.” 18 Lê dîsa jî tam “her tiştê nezelal û bêşikl” e ku pevçûnên kêm-tundî pênase dike. Komunîstên Viyetnamî ne wî şerî kirin ku Dewletên Yekbûyî jê re perwerde bûbûn, û Çeçen û Efxaniyan jî ne ew şer kirin ku Rûsan jê re amade bûbûn. Ev ji nûvekirina çekan û ji nû ve perwerdekirina leşkeran pir zêdetir dixwaze. Ew fêmkirina mîtolojiya kultûrî ya dijmin, dîroka wî, helwesta wî ya li hember demê, û hwd. hewce dike, ku veberhênaneke demî û diravî ya hê giranbuhatir dixwaze ji ya ku saziyeke bîrokratîk dê îcazê bide.

Bi hişmendiya ku ez di nav zeviyeke mînan a şaşiyên berê û hestiyariyên kultûrî yên niha re dimeşim, ez hin nirxandinan li ser rola kultûrê di perwerdehiya leşkerî ya efserên erebîaxêv de pêşkêş dikim. Ez xwe bi giranî bi perwerdehiyê sînordar dikim ji ber du sedeman. Yekem, min gelek perwerdehî dîtin lê tenê kampanyayek şer (Artêşa Urdunê li hember Rêxistina Azadîxwaziya Filistînê di 1970î de). Duyem, artêş çawa perwerde dibin wisa şer dikin. Leşker bi adet, siyaset û pêvajoyên dema aştiyê têne şert kirin; ew di nav guhertineke ji nişkê ve re derbas nabin ku sivîlên bi cilê leşkerî veguherîne şervanan. General George Patton hez dikir çîroka Julius Caesar vebêje, yê ku “Di zivistanê de ... legîonên xwe di her tiştê ku leşkerî bû de wisa perwerde kir û wan wisa fêrî cîbicîkirina rast a erkên wan kir ku dema di biharê de ew ber bi şer ve li hember Galan şandin, ne pêwîst bû ku fermanan bide wan, çimkî wan dizanî çi bikin û çawa bikin.” 19

Di her civakê de agahî amûrek e ji bo debara jiyanê an jî ji bo desthilatdarî, lê Ereb agahiyê berhev dikin û bi taybetî zexm digirin. Perwerdekarên Amerîkî di nav salan de gelek caran ji wê yekê şaş mane ku agahiya ku ji personela sereke re tê dayîn ji wan wêdetir pir naçe. Teknîsyenekî Ereb ku fêrî cîbicîkirina pêvajoyeke tevlihev bûye dizane ku heta ku ew yekane kes be di yekeyê de ku wê zanînê heye, ew bêgiran e; gava ku wê bide yên din, ew êdî ne tenê çavkaniya zanînê ye û hêza wî winda dibe. Ev yek berhevkirina berbelav a rêbername, pirtûk, broşûrên perwerdehiyê û wêjeya din a perwerdehî an lojîstîkê rave dike. Carekê, tîmeke perwerdehiya gerok a Amerîkî ku li Misrê bi zirxpoşan re kar dikir, di dawiyê de rêbernameyên operatoran wergirt ku bi zehmetî bo Erebî hatibûn wergerandin. Perwerdekarên Amerîkî rêbernameyên nû-çapkirî rasterast birin parka tankan û dan ekîbên tankan. Tam li pey wan, fermandarê bölûkê, mezûnê dibistana zirxpoşan a li Fort Knox û kursên taybet ên dibistana cebilxaneyê ya li Aberdeen Proving Grounds, rêbernameyên ji ekîban berhev kirin. Dema jê hat pirsîn çima wî ev kir, fermandar got ku tu wate tune ku ew bidin ajokaran çimkî leşkerên pîle-nizm nikarin bixwînin. Di rastiyê de, wî nedixwest ku leşkerên pîle-nizm xwedî çavkaniyeke serbixwe ya zanînê bin. Bûyîna kesê tenê yê ku dikare amûrên kontrolkirina agirê rave bike an nîşana çekên topavêjî rast bike prestîj û baldariyê tîne. Ji aliyê leşkerî ve ev tê wê wateyê ku pir hindik perwerdehiya hevbeş pêk tê û ku, bo nimûne di ekîbeke tankê de, nîşangir, bardar û ajokar dibe ku di karên xwe de jêhatî bin lê ne amade ne ku şûna birîndarekî bigirin. Nefêmkirina karên hev her weha xebateke bişemal a ekîbê asteng dike. Di asteke bilindtir de ev tê wê wateyê ku di jêhatîbûna teknîkî de kûrahî tune.

Perwerdehî meyla wê heye ku bêxeyal, hişk û bêpirsgirêk be. Ji ber ku pergala perwerdehiyê ya Ereban li ser ezberkirinê ava bûye, efser xwedî şiyaneke ecêb in ku hejmareke mezin a zanînê bispêrin bîra xwe. Pergala fêrbûnê meyla wê heye ku ji dersên ji jor ve pêk bê, bi xwendekarên ku notên dirêj digirin û li ser tiştê ku jê re hatiye gotin têne ezmûnkirin. (Ev yek ji bo mamosteyên biyanî jî encamên balkêş dide; bo nimûne, bawerpêbûna wî kêm dibe heke neçar bimîne pirtûkekê bikar bîne.) Giraniya li ser ezberkirinê bihayek heye, ew jî kêmbûna şiyana ramanê an analîzkirina li ser bingeha prensîbên giştî ye. Ramana derveyî qalibê nayê teşwîqkirin; kirina wê bi awayekî eşkere dikare zirarê bide kariyerê. Mamoste nayên dij-pirsîn û di dawiyê de xwendekar jî nayên dij-pirsîn.

Pêşbaziya rû bi rû di navbera kesan de bi giştî, qet nebe bi awayekî eşkere, tê dûrkirin, çimkî ev tê wê wateyê ku yek qezenc dike û yê din winda dike, û windaçûyî tê şermendekirin. Ev tabû dema ku pola pîleyên tevlihev dihewîne giraniyeke taybetî heye. Perwerdehî bi piranî wekî pirsgirêkeke prestîja şexsî tê xwestin, loma Erebên di dibistanên leşkerî yên Amerîkayê de zehmetiyê dikişînin da ku piştrast bikin endamê bi pîleya herî bilind, li gorî cihê leşkerî an çîna civakî, nîşaneyên herî bilind ên polê bistîne. Pir caran ev yek dibe sedema “parvekirina bersivan” di polê de, pir caran bi awayekî aşkere, an jî efserên jêrîn nîşaneyên xwe yên ji yên serokên xwe bilindtir vedişêrin.

Mamosteyên leşkerî yên Amerîkî yên ku bi xwendekarên Rojhilata Navîn re mijûl dibin fêr dibin ku piştrast bikin ku, berî ku pirsekê ji xwendekarekî di rewşa polê de bikin, bi taybetî heke ew efser be, wî xwendekarî bi rastî bersiva rast dizane. Heke ev nehat piştrastkirin, efser dê hîs bike ku ji bo şermendekirina gelemperî jê re xefik hatiye danîn. Herwiha, di hawîrdora pir caran paranoyayî ya kultûra siyasî ya Ereban de, ew ê bawer bike ku ev xefik bi mebest hatiye danîn. Ev xwendekar dê paşê bibe dijminê mamoste û hevalpolên wî dê bi endîşeyê bibin ku ew jî ji bo şermendekirinê werin hilbijartin, û fêrbûn ne mimkûn dibe.

Efserên jêrîn ên Ereb di aliyên teknîkî yên çekên xwe û zanîna taktîkî de baş perwerde bûne, lê ne di serokatî de, mijareke ku pir hindik baldarî jê re tê dayîn. Bo nimûne, wekî ku General Sa’d ash-Shazli, serokê erkanê yê Misrê, di nirxandina xwe ya li ser artêşa ku berî şerê 1973an wergirtibû de destnîşan kir, ew nehatibûn perwerdekirin ku însiyatîfê bistînin an têgeh û ramanên nû yên orîjînal pêşniyar bikin. 20 Bi rastî, dibe ku serokatî lawaziya herî mezin a pergalên perwerdehiya Ereban be. Ev pirsgirêk ji du faktorên sereke derdikeve: pergaleke çînî ya pir tûj ku nêzîkî pergaleke kastê dibe, û kêmbûna bernameyeke pêşxistina efserên bêberat (non-commissioned officer).

Piraniya efserên Ereb bi leşkerên pîle-nizm re wekî bin-mirov tevdigerin. Rojekê li Misrê dema bayê ji çolê zerreyên qûma tûj dianîn di dema nîşandaneke ji bo kesayetiyên payebilind ên Amerîkî yên mêvan de, min temaşe kir ku tîmek leşker bi rêzê hatin û rêzeke tenê çêkirin da ku Amerîkiyan biparêzin; bi gotineke din, leşkerên Misrî carinan wekî ne tiştekî din ji bilî dîwarek li hember bayê têne bikaranîn. Fikra ku meriv li zilamên xwe xwedîderkeve tenê di nav yekeyên herî bijarte yên leşkeriya Misrê de tê dîtin. Di dawiya hefteyeke asayî de, efserên yekeyên li derveyî Qahîreyê dê bikevin otomobîlên xwe û ber bi malên xwe ve biçin, û leşkerên pîle-nizm bihêlin ku ji bo xwe bi çolê re bimeşin, xwe bigihînin rêyekê û otobûs an kamyonan rawestînin da ku xwe bigihînin pergala trenê ya Qahîreyê. Qişleyan ji bo leşkeran tu îmkan tune ne. Heman rewş, bi derecên cihê, li welatên din ên erebîaxêv jî heye, li Urdunê kêmtir, li Iraq û Sûriyeyê hê zêdetir.

Esker-xortên ciwan ên ku pirraniya artêşa Misrê pêk tînin bi sedemeke baş ji xizmeta leşkerî nefret dikin û dê hema hema her tiştî bikin, di nav de xwebirîndarkirin, da ku jê birevin. Li Sûriyeyê dewlemend muafiyetê dikirin an, heke nekarin, li rêxistinên neşervan têne wezîfedarkirin. Wekî ku Sûriyeyekî ciwan ji min re got, jêhatîbûna wî ya muzîkê ji wezîfedarkirina wî di orkestraya artêşa Sûriyeyê de hatibû ku li wir fêrî lêxistina amûrekê bûbû. Bi giştî, artêşên Heyva Bi Bereket dîsîplînê bi tirsê bi cih dikin; li welatên ku pergaleke eşîrî hîn jî di meriyetê de ye, wekî Erebistana Siûdî, wekheviya xwezayî ya civakê li dijî ku tirs bibe motîvatorê sereke radiweste, loma kêmbûneke giştî ya dîsîplînê belav e. 21

Valahiya civakî û pîşeyî di navbera efseran û leşkerên pîle-nizm de di hemû artêşan de heye, lê li Dewletên Yekbûyî û hêzên din ên Rojavayî de, korpusa efserên bêberat (NCO) wê pirek dike. Bi rastî, korpusek pîşeyî ya NCOyan ji bo ku artêşa Amerîkî di asta xwe ya herî baş de bixebite krîtîk bûye; wekî perwerdekarên sereke yên artêşeke pîşeyî, NCO ji bo bernameyên perwerdehiyê û ji bo hesta hevgirtinê ya yekeyê ya leşkerên pîle-nizm krîtîk in. Piraniya cîhana Erebî an tu korpusa NCOyan tune an jî ew neçalak e, ku bi giranî bandorkeriya artêşê seqet dike. Ji bilî çend îstîsnayan, NCO di heman kategoriya nizm de wekî leşkerên pîle-nizm têne hesibandin û loma wekî pirek di navbera leşkerên pîle-nizm û efseran de rolê nake. Efser ders didin, lê valahiya civakî ya fireh di navbera leşkerê pîle-nizm û efser de meyla wê heye ku pêvajoya fêrbûnê sererû, fermî û bêbandor bike. Aliyên nîşandan-û-ravekirinê yên perwerdehiyê pir caran winda ne, çimkî efser red dikin destên xwe qirêj bikin û tercîh dikin aliyên pratîk ên mijara xwe paşguh bikin, bi baweriya ku ev ji rewşa wan a civakî nizmtir e. Mînakeke dramatîk a vê yekê di dema şerê Kendavê de qewimî dema ku bahozeke tûj kon ên efserên Iraqî yên dîlên şer hilweşandin. Sê rojan ew di nav ba û baranê de man li şûna ku ji aliyê dîlên pîle-nizm ên li kampeke nêzîk ve werin dîtin ku bi destên xwe kar dikin.

Bihayê leşkerî yê vê pir giran e. Bêyî wê hevgirtina ku astsûbay peyda dikin, yekîne di bin zexta şer de meyla hilweşînê nîşan didin. Ev berî her tiştî ji ber vê rastiyê ye ku leşkerên ne-efser bi tenê bawerî bi efserên xwe nakin. Gava ku efser ji qadên perwerdehiyê dûr dikevin, perwerdehî dest bi hilweşînê dike, ji ber ku leşker hêdî hêdî dest bi belavbûnê dikin. Carekê efserekî Misrî ji min re rave kir ku têkçûna felaketbar a artêşa Misrê ya sala 1967an ji nebûna hevgirtinê di nav yekîneyan de bû. Wî got rewş di 1973yan de tenê bi kêmanî baş bûbû. Dîlên Iraqî yên sala 1991ê tirs û dijminatiyeke berbiçav li hember efserên xwe nîşan didan.

Biryar ji jor ve tên girtin û tên gihandin, bi pêwendiyeke horîzontal a pir kêm. Ev dibe sedema sîstemeke pir navendî, ku tê de desthilat hema hema qet nayê parvekirin. Kêm caran e ku efserek bi serê xwe biryareke krîtîk digire, li şûna wê, ew riya ewle tercîh dike ku wekî kedkar, jîr, dilsoz û guhdar bê naskirin. Balkişandina ser xwe wekî kesekî nûjen an kesekî ku meyla biryarên yekalî heye, reçeteya belayê ye. Wekî di jiyana sivîl de, lihevhatin norma civakî ya serdest e; bizmarê ku radibe tê kutan. Ferman û agahî ji jor ber bi jêr ve diherikin; ew bi tu awayî nayên şîrovekirina nû, sererastkirin an guhertin.

Perwerdekarên Amerîkî gelek caran dema ku biryarek ji hevtayekî xwe dixwazin bêhêvî dibin, bêyî ku bizanin ku efserê Ereb desthilata girtina wê biryarê nîne, bêhêvîtiyeke ku bi nerazîbûna têgihiştî ya Ereb a ji bo pejirandina nebûna wê desthilatê hê zêdetir dibe. Nivîskarê van rêzan çend caran dîtiye ku biryarên ku dikaribûn li asta tabûrê bêne girtin, wek dem û cihê civînên dersan, pêdiviya wan bi erêkirina wezareta berevaniyê hebûye. Hemû van tiştan perwerdekarên Amerîkî gihandine qaîdeyeke serpêhatî: serçawîşekî pola yekem ê artêşa Amerîkayê bi qasî kolonelekî artêşeke Ereb desthilat heye. Rêbazên hînkirinê û mijar ji desthilatên jorîn tên ferz kirin. Fermandarên yekîneyan di van karan de pir kêm gotin hene. Xwezaya siyasîkirî ya artêşên Ereb tê wê wateyê ku faktorên siyasî giraniyeke mezin dikin û pir caran hesabên leşkerî ji holê radikin. Efserên bi înîsiyatîf û bi meyla tevgera yekalî ji bo rejîmê metirsî ne. Ev ne tenê li asta stratejiya neteweyî, lê di her aliyekî operasyon û perwerdehiya leşkerî de tê dîtin. Ger artêşên Ereb di amadekariya şerê 1973yan ê bi Îsraîlê re kêmtir siyasîkirî û profesyoneltir bûn, 22 piştî ku şer qediya, adetên kevn vegeriyan. Niha, saziyeke leşkerî ya ku her ku diçe bêtir bîrokratîk dibe jî tê ser wê. Kesekî ku di şerên qadê yên Pentagonê de bi tecrûbe be, dema ku bi reqabetên di navenda fermandariya leşkerî ya Ereban de rû bi rû bimîne, wê xwe wekî zarokekî baxçeyê zarokan hîs bike.

Berpirsiyariya siyasetek, operasyonek, rewşek an bernameyeke perwerdehiyê kêm caran tê girtin. Perwerdekarên Amerîkî dikarin pir bêhêvî bibin dema ku bi dubarebûn rastî efserên Ereb tên ku sûcê operasyon an bernameyên bi ser neketî davêjin ser alavên Amerîkî an çavkaniyeke din a derve. Rêjeya bilind a alavên Amerîkî yên ne-xebatî li ser “nebûna parçeyên yedek” tê sûcdarkirin, tiliya sûcdariyê ber bi sîstema dabînkirinê ya Amerîkî ya bêbersiv ve tê dirêjkirin, tevî ku perwerdekarên Amerîkî dikarin bi belgeyan nîşan bidin ku dabînkirineke berfireh digihîje welêt û di nav sîstema dabînkirinê ya xerab de winda dibe. (Rexneyên wisa qet tûj an kesane nebûn û pir caran ewqas nerasterast û bi edebî dihatin gotin ku tenê piştî civînê mirov ji îşaretên nerasterast fêm dikir.) Ev pêdivî heta li astên herî bilind jî dixebite. Di şerê Kuweytê de, piştî ku Siûdiyan cih vala kir, hêzên Iraqî bajarê Xefcî yê li bakurê rojhilatê Erebistana Siûdî girtin. General Xalid bin Siltan, fermandarê hêzên bejahî yên Siûdî, ji General Norman Schwarzkopf nameyek xwest ku tê de bê gotin ev generalê Amerîkî bû ku fermana valakirina ji bajarê Siûdî dabû. 23 Û di vegotina xwe ya şerê Xefcî de, General Bin Siltan, wekî tê hêvîkirin, Amerîkiyan ji bo dagirkirina bajêr a ji aliyê Iraqê ve sûcdar dike. 24 Di rastiyê de pirsgirêk ev bû ku hêzên sivik ên Siûdî yên li herêmê qada şer terikandin. 25 Bi rastî jî yekîneya Iraqî ya ku ber bi Xefcî ve dihat, ji aliyê çek û hejmarê ve ji Siûdiyan serdest bû, lê serbilindiya Siûdî pêdivî dikir ku biyanî bên sûcdarkirin.

Di warê alavan de, valahiyeke çandî ya mezin di navbera sîstemên lênêrîn û lojîstîkê yên Amerîkî û Ereb de heye. Zehmetiyên Ereban bi alavên Amerîkî re ne, wekî carinan bi awayekî sade tê bawerkirin, mijara “Ereb lênêrînê nakin” e, lê tiştekî pir kûrtir e. Têgeha Amerîkî ya sîstemeke çekan bi hêsanî nayê veguhastin. Sîstemeke çekan prosedûr, siyasêt û tewra felsefeyeke taybet a lênêrîn û lojîstîkê bi xwe re tîne, ku hemû li ser bingeha çanda Amerîkî ne, bi hêviyên wê yên asteke taybet a perwerdehiyê, hesta berpirsiyariya yekîneya piçûk, dabeşkirina amûran û doktrînê. Amûrên ku ji tabûreke Amerîkî re (yekîneyeke bi qasî 600-800 kesî) tên dabeşkirin, di artêşeke Ereb de bi îhtîmaleke mezin li asteke pir bilindtir, dibe ku du an sê qatan bilindtir, bêne dîtin. Pisporî, înîsiyatîf û, ya herî girîng, baweriya ku bi parvekirina berpirsiyariyê li asteke nizmtir tê nîşandan, kêm in. Alavên Amerîkî û lênêrîna wan li ser têgeha tamîrkirinê li asta herî nizm hatine avakirin û ji ber vê yekê pêdiviya wan bi parvekirina desthilatê heye. Bêyî amûrên pêwîst, parçeyên yedek an pisporiya ku alavan bixebitîne, û bi nefretê ji ragihandina nûçeyên xirab ji serokên xwe re, fermandarê yekîneyê li gunehberan digere. Ev hemû rave dike çima min gelek caran li Misrê bihîst ku çekên Amerîkî “pir nazik in.”

Min gelek tîmên lêkolînê yên Amerîkî yên li welêt dîtine: her tim, mazûvan doza bidestxistina alavên leşkerî yên herî nûjen dikin û her tiştî dikin ku ji mijarên lênêrîn, lojîstîk û perwerdehiyê dûr bikevin. Ew ewqas tiştan tevlihev dikin û xelet nîşan didin ku tîmên Amerîkî, çiqas hesta wan a erkê bi ciddî be jî, dibînin ku arîkarî hema hema ne mimkin e. Bi awayekî giştî, nerazîbûna Ereban a ji bo rastgotina li ser kêmasiyên perwerdehiyê wê ji şêwirmendên biyanî re pir zehmet dike ku bi awayekî rast piştgiriya hînkirinê bikin an pêdiviyên perwerdehiyê binirxînin.

Nebûna hevkariyê herî zêde di têkçûna hemû artêşên Ereb de ji bo serkeftina di operasyonên çekên hevgirtî de diyar dibe. Mînak, bölüka piyade ya artêşa birêkûpêk a Urdunî, kes bi kes, bi qasî bölükeke Îsraîlî ya hevber baş e; lê belê li asta tabûrê, hevrêziya ku ji bo operasyonên çekên hevgirtî pêwîst e, bi piştgiriya topavêj, hewayî û lojîstîk, bi tenê tune ye. Bi rastî, çiqas ast bilindtir be, ewqas cudahî mezintir e. Ev ji perwerdehiya kêm a çekên hevgirtî tê; dema ku pêk tê jî, armanc ew e ku bandorê li mêvanan bike (û dike, ew pêşandana rengîn bi coşeke neasayî û jêhatîbûneke şanoyî tê kirin) ne ku perwerdehiyeke rastîn peyda bike.

Ev pirsgirêk ji sê faktorên sereke tê. Yekem, nebûna navdar a baweriya Ereban bi her kesê ji derveyî malbata xwe re bi awayekî neyînî bandorê li operasyonên êrîşkar dike. 26 Îstîsnayên vê şablonê bi yekîneyên elît ve sînordar in (yên ku li seranserê cîhana Ereb heman erk heye: parastina rejîmê, ne parastina welêt). Di çandeke ku tê de hema hema her qada hewldana mirovî, tevî têkiliyên bazirganî û civakî, li ser bingeha avahiyeke malbatî ye, ev ramanan di leşkeriyê de jî heye, bi taybetî di bin zexta şer de. Tevgera êrîşkar, di bingeh de, ji agir û manevrayê pêk tê. Hêmana manevrayê divê pêbawer be ku yekîne an çekên piştgir agirê veşartinê peyda dikin. Ger di wê piştgiriyê de kêmasiya baweriyê hebe, livandina leşkeran ber bi pêş ve li hember berevanên ku di xendekan de ne tenê bi derketina efseran li pêş û rêbertiya wan mimkin e, tiştekî ku taybetmendiya rêbertiya Ereban nebûye.

Ya duyem, sîstema mozaîk a tevlihev a gelan pirsgirêkên zêdetir ji bo perwerdehiyê diafirîne, ji ber ku desthilatdarên li Rojhilata Navîn ji dilsoziyên mezhebî û eşîrî ji bo parastina desthilata xwe sûd werdigirin. Hindikahiya Elewî Sûriyeyê kontrol dike, Rojhilatiyên Beraya Rojhilat (East Bankers) Urdunê kontrol dikin, Sunî Iraqê kontrol dikin, û Necdî Erebistana Siûdî kontrol dikin. Ev rasterast bandorê li leşkeriyê dike, ku tê de hesabên mezhebî bandorê li wezîfedan û tefîqan dikin. Hin hindikahî (wek Çerkezên li Urdunê an Durziyên li Sûriyeyê) başbûna xwe bi elîta desthilatdar ve girê didin û rolên parastinê yên girîng dilîzin; hin yên din (wek Şîayên Iraqê) ji efseriyê têne dûrxistin. Bi her awayî, wezîfedana efseran li ser bingeha hesabên mezhebî li dijî wezîfedana li ser bingeha liyaqetê dixebite.

Heman nebûna baweriyê li asta navdewletî jî dixebite, ku tê de artêşên Ereb pir kêm baweriyê bi hev tînin, û bi sedemên baş. Derewa eşkere ya ku Cemal Abdul Nasir di Hezîrana 1967an de ji Qral Huseyn re got da ku wî têxe şerê li dijî Îsraîlê, ku hêza hewayî ya Misrê li ser Tel Avîvê bû (dema ku piraniya firokeyên wê hatibûn hilweşandin), mînakeke klasîk a xapandinê bû. 27 Nêzîkatiya durû ya Sadat a bal Sûriyan ji bo ku wan bikişîne nav şerê Cotmeha 1973yan yeka din bû (wî ji wan re got ku Misrî plana şerekî tam dikin, xapandinek ku bikaranîna komeke duyem a planên operasyonel ên tenê ji bo çavên Sûrî jî dihewand). 28 Bi vê dîrokê, ne ecêb e ku di navbera artêşên Ereb de pir kêm perwerdehiya hevbeş an hevpar û pir kêm temrînên fermandariyê hene. Di şerê 1967an de, mînak, ne yek efserekî pêwendiyê yê Urdunî li Misrê hatibû bicihkirin, ne jî Urduniyan bi fermandariya Misrî re vekirî tevdigeriyan. 29

Ya sêyem, desthilatdarên Rojhilata Navîn bi awayekî asayî ji bo parastina desthilata xwe li teknîkên hevsengiya hêzê dizivirin. 30 Ew rêxistinên pêşbaz, ajansên dubare û avahiyên zorê yên girêdayî kêfa desthilatdar bi kar tînin. Ev avakirina her cure bingeheke hêza kesane zehmet dike, heke ne ne mimkin, û rêberiyê di nav fikar û bêhevsengiyê de dihêle, ku tu carî di kariyer an cihê xwe yê civakî de ewle nabe. Heman tişt di nav leşkeriyê de jî derbas dibe; serokekî bihêz ê serkaniyên hevpar ne tê fikirandin e.

Fermandariyên hevpar avahiyên li ser kaxezê ne ku fonksiyona wan a rastîn pir hindik e. Rêber bi gelek baldarî li fermandariyên hevpar, temrînên hevpar, çekên hevgirtî û karmendiyên yekgirtî dinêrin, ji ber ku ev ji bo hemû artêşên Ereb şûrekî du-devî ye. Devek ber bi dijminê derve ve ye û ya din ber bi paytextê ve. Hêzên bejahî di heman demê de hem hêzeke parastina rejîmê ne hem jî metirsî ne. Tu serokekî Ereb nahêle ku operasyon an perwerdehiya hevgirtî bibe tiştekî rojane; hincêta berbelav lêçûna aborî ye, lê ev ne bawerbar e, ji ber ku ew pir caran alavan dikirin ku nikarin lêçûnên lênêrîna wan bidin. Bi rastî, temrînên çekên hevgirtî û karmendiyên hevpar nasîneyê diafirînin, reqabetan nerm dikin, gumanan paqij dikin û wan rêxistinên perçekirî û pêşbaz ji holê radikin ku dihêlin desthilatdar reqîban li hember hev bi kar bînin. Ev rewş herî zelal li Erebistana Siûdî tê dîtin, ku tê de hêzên bejahî û hêzên hewayî di bin wezîrê berevaniyê, Mîr Sultan de ne, dema ku Parêzgerên Neteweyî (National Guard) di bin Mîr Abdullah, cîgirê serokwezîr û veliehd de ye. Li Misrê, Hêzên Ewlehiya Navendî hevsengiya artêşê peyda dikin. Li Iraq û Sûriyeyê, Parêzgerên Komarî (Republican Guard) vî hevsengiyê çêdike.

Siyasetmedar bi rastî astengan diafirînin da ku perçebûnê biparêzin. Mînak, bidestxistina firokeyan ji hêza hewayî ji bo perwerdehiya bazdana hewayî ya artêşê, çi temrîneke hevpar be çi daxwazeke îdarî ya sade ji bo piştgiriya perwerdehiyê, bi gelemperî divê ji aliyê serokên hêzan li wezareta berevaniyê ve bê hevrêz kirin; ger hejmareke mezin a firokeyan tê de hebe, ev bi îhtîmal pêdiviya wê bi erêkirina serokomar heye. Dibe ku derbeyên leşkerî ji modê derketibin, lê tirsa ji wan hîn jî xurt e. Her temrîneke mezin a hêzên bejahî ji bo hikûmetê mijareke fikarê ye û ji nêzîk ve tê şopandin, bi taybetî heke fîşekên zindî bêne bikaranîn. Li Erebistana Siûdî, sîstemeke tevlihev a destûran ku ji fermandarên leşkerî yên herêmî û waliyên parêzgehan tê xwestin, ku hemûyên wan kanalên fermandariyê yên cuda hene ji bo wergirtina destûra konvoya rê, bidestxistina fîşekan û lidarxistina temrînan, tê wê wateyê ku ji bo ku derbeyek bi ser bikeve, wê hewceyê hejmareke mezin a kombûyerên dilsoz be. Rejîmên Ereb fêr bûne ku çawa xwe li hember derbeyan bêxeter bikin.

Rejîmên Ereb hema hema her tiştê ku bi awayekî nezelal leşkerî be veşartî îlan dikin. Agahiyên ku artêşa Amerîkî bi awayekî asayî diweşîne (li ser tefîqan, veguhastinan, navên fermandarên yekîneyan û binavkirinên yekîneyan) li welatên Erebîaxêv veşariya herî jor in. Bê guman, ev ji bo dijmin zehmettir dike ku rêzbenda şer a rast ava bike, lê ew xwezaya perçeker û beşbeşkirî ya hêzên leşkerî jî xwedî dike. Obsesyona bi ewlehiyê dikare bigihîje astên ecêb. Beriya şerê 1973yan, Sadat şaş ma dema dît ku di nav du hefteyan de ji dîroka ku wî ferman dabû ku hêzên çekdar ji bo şer amade bin, wezîrê wî yê şer, General Muhammed Sadiq, ferman negihandibû karmendên xwe yên nêzîk. Sadat difikirî, ma gerek şerek ji wan kesan re veşartî were hiştin ku tê hêvîkirin ew wê bikin? 31 Mirov dikare hêvî bike ku hevtayê Ereb an kontakta sereke bêyî hişyarî û bêyî ravekirin li ser nebûna wî ya nişkave bê guhertin. Dibe ku ev bi tenê veguhastinek çend deriyan wêdetir be, lê nezelaliya hemûyê senaryoyên xerab ji biyaniyan re dihêle, senaryoyên ku dibe ku rast bin. Û çêtir e ku mirov pir lêpirsînê neke; şêwirmend an perwerdekarên ku zêde meraqdar xuya dikin, dikarin bibînin ku gihîştina wan a agahî an sazûmanên leşkerî yên welatê mazûvan sînordar dibe.

Têkiliya nêzîk a texmînkirî ya di navbera Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê de, ku tê fikirîn li hemû astan dixebite, vê meyla veşartinê hê giran û tevlihevtir dike. Ereb bawer dikin ku herî hûrgiliyên rojane yên li ser wan bi awayekî bi rêya xeteke têlefonê ya veşartî digihîje Mossadê. Ev jî rave dike çima şêwirmendekî Amerîkî yê bi hêzên Ereb re bi zû û gelek caran dê li ser nêrîna wî ya der barê “pirsgirêka Filistînê” bê pirsîn, dûv re jî ew ê rastî monologan bê li ser serdestiya texmînkirî ya Cihûyan a li ser Dewletên Yekbûyî.

Di warê tedbîrên ewlehiyê de, lawazîyeke giştî heye, xuyanekî bêhemdî û bêxemî li hember qezayên perwerdehiyê, ku gelek ji wan bi hewldaneke hindiktirîn dikaribûn bêne pêşîlêgirtin. Ji bo Amerîkiyên (dibe ku pir zêde) ewlehî-hişyar, civakên Ereb li hember qurbanîyan bêxem xuya dikin û nêzîkatiyeke xuya serserî li hember ewlehiya perwerdehiyê nîşan didin. Ji bo vê gelek rave hene. Hinek dê îşaret bi qederparêziya navxweyî ya di Îslamê de bikin, 32 û bê guman her kesê ku demeke berbiçav di taksiyên Ereb de derbas kiribe dê baweriyê bide wê teoriyê, lê dibe ku sedem kêmtir li ser bingeha olî be û bêtir encama çanda siyasî be. Wekî her kesê bi tecrûbe yê leşkerî dizane, etosa yekîneyekê li jor tê danîn; an, wekî gotina kevn dibêje, yekîne wan tiştan baş dikin ku serok guh didê. Dema ku rêbertiya siyasî ya jorîn bêhemdîbûneke temam li hember refaha leşkerên xwe nîşan dide, helwestên wisa bi riya rêzan ber bi jêr ve diherikin. Mînaka yekem xiyaneta li hember leşkerên Sûrî yên ku di 1967an de li Golanê li dijî Îsraîlê şer dikirin bû: piştî ku yekîneyên xwe yên elît vekişandibûn, hikûmeta Sûriyeyê bi zanîn derewa ku leşkerên Îsraîlî bajarê Kuneytrayê girtine belav kir, tiştekî ku wê wan li paş artêşa Sûrî ya ku bi piranî ji leşkerên mecbûrî pêk dihat û hîn di cihê xwe de bû bihişta. Rêbertiyê ev gav avêt da ku zextê li hêzên mezin bike ku agirbestekê ferz bikin, her çend ew bû sedema panîkeke di nav leşkerên Sûrî de û windakirina Bilindahiyên Golanê. 33

Zehmet e ku mirov valahiya çandî ya di navbera çandên leşkerî yên Amerîkî û Ereb de ji ya heyî mezintir nîşan bide. Di her qadeke girîng de, şêwirmendên leşkerî yên Amerîkî xwendekarên wisa dibînin ku bi coş dersên wan werdigirin û paşê bi biryardarî wan bi kar naynin. Çanda ku ew vedigerin ser, çanda artêşên wan ên xwe li welatên wan ên xwe, wan armancên ku bi wan ew ji mamosteyên xwe yên Amerîkî veqetiyane têk dibe.

Dema ku Sovyetan li ser hin saziyên leşkerî yên Ereban bandor hebû, wan taybetmendiyên çandî yên muwekîlên xwe pir bêtir xurt kirin ji ya ku Amerîkiyan di salên dawîn de karîbûn bikin. Wekî ya Ereban, çanda leşkerî ya Sovyetan jî ji aliyê tirsên siyasî yên hema hema di sînorê paranoyayê de bûn ve dihate rêvebirin. Gavên ku ji bo kontrolkirina çavkaniyên (rastîn an xeyalî) yên van tirsan dihatin girtin, wek avahiyeke fermandariyê ya bi awayekî hişk navendîkirî, ji aliyê elîtên siyasî û leşkerî yên Ereb ve bi hêsanî dihatin fêmkirin. Ereban jî xwe nêzî çîna efserên Sovyet didîtin, di biçûkdîtina leşkerên asayî de, û her weha di bêbaweriya hiyerarşiya leşkerî ya Sovyetê de li hember kadroyeke NCO ya baş pêşketî, baş qedirgirtî û baş xelatkirî.

Çanda siyasî ya Ereban li ser asteke bilind a qatbendiya civakî ava bûye, pir dişibe ya Yekîtiya Sovyetê ya hilweşiyayî û pir cûda ye ji Dewletên Yekbûyî yên ku tê de bilindbûna civakî, meritokrasî û demokrasî heye. Efserên Ereb ti nirxekê nabînin ku agahî di nav xwe de parve bikin, bila bi leşkerên xwe re bê gotin. Di vê yekê de ew nimûneya serokên xwe yên siyasî dişopînin, yên ku ne tenê agahî ji hevalbendên xwe vedişêrin, lê her tim wan dixapînin. Perwerdehiya di artêşên Ereban de vê yekê diyar dike: li şûna ku bi qasî ku pêkan be ji bo gelek berpirsiyariyên demildest ên ku di kaosa şer de derdikevin holê amade bibin, leşkerên Ereb û efserên wan li ser fonksiyonên teng ên ku hiyerarşiyê daye wan têne girêdan. Ku ev yek wan li qada şer kêmkarker dike, bila bi xetereya mezintir a li ser jiyana wan re bê gotin, hema hema mijara xemgîniyê nîne, lê bêguman, ev her du mijar di çanda leşkerî ya Amerîkî de serdest in û di perwerdehiya leşkerî ya Amerîkî de jî xwe nîşan didin.

Guhertin ne dûr e ku neyê heta ku ew di çanda siyasî ya Ereban a berfirehtir de pêk neyê, her çend ezmûna civakên din (tevî ya me jî) nîşan dide ku leşkerî dikare bandoreke demokratîzekirinê li ser çanda siyasî ya berfirehtir bike, ji ber ku efser dersên perwerdehiya xwe pêşî tînin nav derdora xwe ya pîşeyî û paşê jî nav civaka berfirehtir. Lê belê, bêguman ferqeke mezin çêdibe dema ku çanda siyasî ya derdorê ne tenê bi daxuyanî xwe demokratîk bihesibîne (wek gelek dewletên Rojhilata Navîn ku wisa îdia dikin), lê bi awayekî fonksiyonel jî wisa be. Heta ku siyaseta Ereban di astên bingehîn de dest bi guhertinê neke, artêşên Ereb, çi wêrekî an jî jêhatîbûna efser û leşkerên takekesî hebe jî, ne dûr e ku ew berfirehiya taybetmendiyên ku hêzên şerker ên nûjen ji bo serkeftinê li qada şer hewce dikin bi dest bixin. Ji ber ku ev taybetmendî bi niqandina rêzgirtin, baweriyê û vekirîbûnê di nav endamên hêzên çekdar de li hemû astan ve girêdayî ne, û ev muzîka meşê ya şerê nûjen e ku artêşên Ereb, çiqas jî gavên wê teqlîd bikin, naxwazin bibihîsin.

Norvell De Atkine, albayekî teqawidbûyî yê Artêşa Amerîkayê ku heşt salan li Libnan, Urdun û Misrê jiyaye, û xwedî dîplomaya bilind a lêkolînên Erebî ji Zanîngeha Amerîkî ya Beyrûtê ye, niha personelên Artêşa Amerîkayê yên ku ji bo herêmên Rojhilata Navîn hatine tayînkirin perwerde dike. Ramanên li vir hatine diyarkirin bi tevahî yên wî ne.