Çima êrîşên mûşekî yên li ser bajarên Îsraîlê kêm caran digihîjin dadgehê

Di 19ê Hezîrana 2025an de, mûşekeke Îranî li Navenda Tibî ya Soroka li Bîrsebayê (Beersheba) ket, çend sivîl birîndar kirin û zirar da yek ji nexweşxaneyên herî mezin ên başûrê Îsraîlê. Li gorî qanûnên şer ên navneteweyî, nexweşxane xwedî parastina taybet in. Parastina nexweş û birîndaran prensîba bingehîn bû ya Konvansiyona Cenevreyê ya 1864an. Ew ne armancên qanûnî ne, heta ku ji bo armancên leşkerî neyên bikaranîn. Tu îdîayeke wiha ligel êrîşa li ser Navenda Tibî ya Soroka nehat kirin. Her çend bûyer bû sernavê nûçeyan jî, lê nedirêj bû sedema tu gaveke hiqûqî.

Ew êrîş ne bûyereke tenê bû. Di 1ê Nîsana 2026an de, piştî ku Hizbullahê rêzeyek mûşekan berdan, li Tel Avîvê sîren lêdan. Dema ku pergala hişyariyê çalak bû û mûşekan taxên sivîlan armanc kirin, sivîl li seranserê bajêr çûn stargehan.

Komên din jî wek Hûsiyên Yemenê mûşek û dron ber bi Îsraîlê ve berdane û soza bêtir êrîşan dane. Hamasê roketên bêalî ber bi Eşkelonê ve avêtine, sivîl neçar kirine ku biçin stargehan û ekîbên acîl jî derxistine kolanan. Dibe ku kiryar cuda bin, lê rêbaza stratejîk heman dimîne: Ew mûşek û roketan ber bi deverên sivîlan ve dişînin da ku tirsê biafirînin, zirarê bidin milkan û sivîlan birîndar bikin an bikujin.

Qanûna navneteweyî ya mirovî êrîşên rasterast ên armancgirtî li ser sivîlan qedexe dike û bi taybetî wan êrîşan qedexe dike ên ku nikarin ferqê têxin navbera armancên sivîl û leşkerî. Hem roketên bêalî û hem jî bombeyên komî yên bêferq li ser bajaran têne avêtin, dikevin nav wê kategoriya duyemîn. Qedexeya navneteweyî bi awayekî gerdûnî derbas dibe, bêyî ku ferq bike kî van cûre êrîşan pêk tîne.

Beşek ji pirsgirêkê di desthilatdariya dadwerî û vîna siyasî de ye, ji ber ku gelek ji wan komên ku berpirsiyarê van êrîşan in li derveyî destê wan dadgehan kar dikin ku di şertên din de dikarin wan darizînin. Serkirdetiya wan li herêmên dijî ku girtin tê de ne mimkûn e, û ew dewletên ku mêvandariya wan dikin an piştgiriya wan dikin kêmanî sedem hene ku bi pêkanînê re hevkarî bikin. Mekanîzmayên navneteweyî hene, lê ew ji bo pêkanîna wan bi tevgera dewletan ve girêdayî ne, û bêyî wê hevkariyê, riya ji binpêkirinê heta darizandinê berî ku bigihîje salona dadgehê dişewite.

Rêxistinên serbixwe jî ev tişt gotiye. Human Rights Watchê encam daye ku êrîşên mûşekî yên dawî li ser Îsraîlê, di nav de yên ku bi mûhîmmata komî hatine kirin, bêferq bûn û dibe ku bibin sûcên şer. Komîteya Navneteweyî ya Xaça Sor hişyarî daye ku mûhîmmata komî hem di dema êrîşê de hem jî demeke dirêj piştî wê sivîlan dixe xetereyê, dema ku bin-mûhîmmatên neteqiyayî li erdê belawela dimînin. Ev hiqûqeke cîgirtî ye.

Tiştê ku nasîna wê dijwartir e, hewldaneke domdar e ji bo pêkanîna van qanûnan. Mûşek dikevin, sîren lê didin, mîlîsek bi eşkereyî berpirsiyariyê radigihîne, û paşê mekanîzmaya pêkanînê ya pêwîst ji holê radibe. Hewldanên kêm hene ji bo girtin, îdianame an darizandinên ku bi van êrîşên li ser navendên nifûsa Îsraîlê ve girêdayî ne.

Ev valahî bala mirov dikişîne, ji ber ku rastiyên bingehîn ne veşartî ne. Daxuyaniyên Hizbullahê êrîşan bi mercên pevçûna berdewam ve girê didin, berpirsên Hûsiyan operasyonên xwe bi eşkereyî rave dikin, û Hamasê demeke dirêj e ku xwestiye roketavêtina xwe ya ber bi bajarên Îsraîlê ve bi navê xwe bike. Di gelek rewşan de, destnîşankirina berpirsiyarê wan pêdivî bi lêkolîneke tevlihev nake, ji ber ku kiryar ne tenê xwe dide nasîn, lê berpirsiyariya van êrîşan jî li xwe digire.

Mekanîzmayên hiqûqî hene. Qanûna navneteweyî berpirsiyariyê pêşbînî dike û di bin hin mercan de dadgeh xwedî desthilatdariya dadwerî ne. Rêzikên ceza dikarin hem kesan hem jî rêxistinan armanc bikin. Pirsgirêk ew e ku dema qurbaniyên êrîşan Îsraîlî ne, van amûran nayên bikaranîn.

Dema ku êrîşên li ser nexweşxane û bajaran nabin sedema darizandinê, qanûn dest bi windakirina hêza xwe dike. Ew weke beşek ji zimanê dîplomasî û ragihandinê dimîne, lê nikare astengê bike. Ji ber vê yekê pirsgirêk ne naveroka qanûnê ye, lê pêkanîna wê ya domdar e. Bersiveke cidî rêzikên nû naxwaze, lê pêkanîna wekhev a yên heyî dixwaze. Siyasetdaner û saziyên hiqûqî dikarin bûyeran destnîşan bikin, berpirsiyariyê diyar bikin û li wir ku desthilatdariya dadwerî destûrê dide, tevbigerin, di nav de ceza û girtin.

Bi taybetî di rewşa Îsraîlê de, wusa xuya dike ku eleqeyeke hindik heye ji bo pêkanîna qanûnên şer li dijî wan ên ku sivîlan armanc dikin. Heta ku ev neguhere, valahiya di navbera qanûn û pêkanîna wê de dê bi awayekî awarte fireh bimîne.