Skandala veberhênana Afxanistanê, nîşana paşveçûna aborî ya Îranê

Berteka giştî ya li hember ragihandina lihevkirinekê ji bo veqetandina axa Îranê ji Afxanistanê re, berpirsên îranî mecbûr kir ku bi lez zirarê kêm bikin, û ne tenê hêza hêrsa gel, lê herwiha asta paşveçûna aborî ya Îranê piştî 47 salên desthilata teokratîk jî diyar kir.

Di 8ê Cotmeha 2026an de, Mohsen Zanganeh, parlementerek ku nûnertiya navçeyeke li bakurê rojhilatê welêt, nêzîkî Afxanistanê, dike, li Sahar TVyê, beşek ji saziya weşandinê ya dewleta Îranê, Weşandina Komara Îslamî ya Îranê (Islamic Republic of Iran Broadcasting), ragihand ku “…Em gihîştin lihevkirinekê ku li gorî wê Afxanistan dikare di nav Herêma Azad a Bendera Çabaharê de axeke xwe ya taybet hebe.”

Ev gotin, ku dema li ser destkeftiyên wî yên di serdaneke dawî ya Afxanistanê de diaxivî hat gotin, di nav Îraniyan de bertekeke hêrsdar derxist.

Li Îranê kêm mijar hestên wisa kûr dihejînin wek windakirina axê. Îranî hîn jî şîna wê axê digirin ku di destpêka sedsala 19an de, di bin xanedaniya Qacaran de, ji Rûsyaya Çarî re hat teslîmkirin. Pêşniyara ku Îran dê perçeyekî din ê axê radestî Afxanistanê bike, ew jî bi taybetî Afxanistanê, bi têgihîştina Talibanê ya navînsedsalî re, hêrs geş kir û şerm lê zêde kir. Li medyaya civakî ya Îranê sernivîsên derbarê “radestkirina axa Îranê ji Afxanistanê re” hatin weşandin.

Berteka gel ewqas bihêz bû ku berpirsên payebilind destwerdan kirin. Berdevkê Wezareta Derve Esmail Baghaei civîneke çapemeniyê li dar xist û tê de ev rapor wekî “şaştêgihîştin” red kirin. Wî got: “Ev, di rastiyê de, şaştêgihîştineke eşkere bû ku ji gotinên yek ji endamên birêz ên parlamentoyê derketiye.”

Paşê wî ravekirinek pêşkêş kir. Baghaei got, tiştê ku Îraniyan û Talibanê li ser nîqaş kirine ne veguhastina serweriyê bû, lê lihevkirineke kirêkirinê bû ji wî cureyê ku li ser asta navneteweyî tê bikaranîn, da ku welatên bê derketina deryayê bigihîjin benderan û avên vekirî. Wî got, lihevkirinên wisa dikarin bazirganiyê hêsan bikin û têkiliyên baş xurt bikin.

Piştî înkarkirinê wî şertek lê zêde kir: Baghaei got ku ti pêşniyareke fermî ya li ser Afxanistanê nehatiye pêşkêşkirin. Mijar tenê li qeraxa civîneke fermî, di dema serdaneke wezîrî ya Afxanistanê de hatibû rakirin, û Îranê qebûl kiribû ku lê binêre.

Zanganeh jî gotinên xwe zelal kirin. Wî got ku mebesta wî ew bû ku Îran dê nêzîkî deh hektar erd li perava Bendera Çabaharê û nêzîkî 100 hektar jî di Herêma Azad a benderê de ji bo veberhênana afxanî veqetîne. Afxanistan dikare binesaziyê ava bike, wekî bendergeheke hişk a hundirîn, da ku gihîştina Afxanistanê ya avên navneteweyî baştir bibe. Zanganeh rave kir: “Wateya vê têgihîştinê ew e ku Afxanistan dê li vê deverê veberhênanê bike,” û tekez kir ku Îran ne ax radest dike û ne jî serweriyê.

Tevî hewldanên berpirsan ji bo rastkirina gotinên parlamenter, ev bûyer xwê li birînên neteweyeke ku hîn jî poşmana şoreşa 1979an e, ya ku ruhanî anîn ser desthilatê, xist. Welatekî ku xwedî çavkaniyên xwezayî yên berfireh, cihekî erdnîgarî yê stratejîk, dîrokeke dirêj a bazirganiya herêmî û nifûseke jêhatî, xwendewar û alîgirê Rojava bû, çawa gihîşt wê astê ku îhtîmala veberhênanê ji Afxanistana di bin desthilata Talibanê de bibe destkeftinek?

Bi dehsalan e ku siyasetên Komara Îslamî veberhênerên biyanî, yên ku Îran dikaribû ji wan teknolojiya pêşketî, şarezayî û sermayeyeke girîng bi dest bixe, dûr xistine. Veqetîna siyasî, cezayên aborî, dijminatiya îdeolojîk li hember Rojava, û sîstemeke aborî ya ku di bin destê berjewendiyên bihêz de ye, gihîştina Îranê ya bazarên navneteweyî û veberhênana nûjen sînordar kir. Li şûna ku di nav aboriya cîhanî de were yekkirin, welat ket nav îzolasyonê.

Îronî ev e ku Îran gelek ji wan avantajên ku welatên din bi wan aboriyên xwe guhertin, di dest de digire. Cihê wê yê erdnîgarî dikare wê bike navendeke sereke ya derbasbûnê ku Asyaya Navîn, Kafkasya, parzemînoka Hindê û Rojhilata Navîn bi hev ve girê bide. Çavkaniyên wê yên enerjiyê, bingeha wê ya pîşesazî û hêza wê ya xebatê ya perwerdekirî dikaribûn refahê bînin. Lê rejîmê ev avantaj, bi dehsalan rêvebirina xerab, pevçûna îdeolojîk û hilweşîna saziyî, belav kirin û ji dest da.

Cudahiya bi wan welatan re, yên ku di 1979an de li heman asta Îranê bûn, an jî ji rewşeke kêmtir avantajdar dest pê kirin, pir eşkere ye. Koreya Başûr bûye hêzeke mezin a teknolojîk û pîşesazî. Welatên Ereb ên li Kendava Farsê, yên ku Îraniyan carekê wan wekî kêmtir didîtin, bûne navendên veberhênana navneteweyî, bazirganî û xizmetan. Asta jiyanê ya nifûsa wan niha ji ya Îraniyan bilindtir e. Di heman demê de, gelê Îranê di bin sîstemekê de paşve hatiye girtin ku pêşengiyên îdeolojîk li ser pêşketina aborî, û dilsoziya li rejîmê li ser jêhatîbûnê datîne.

Potansiyela aborî ya Îranê winda nebûye, lê saziyên îdeolojîk û siyasetên Komara Îslamî astengê li ber wê danîne, her ku rejîm veguherî kakistokrasiyekê, desthilatdariya kêmjêhatîtirîn û kêmguncawtirînan.