Rapor ji Kurdistana Sûriyê

QAMIŞLO, SÛRIYE—Min vê dawiyê cara yekem piştî ketina rejîma Beşar el-Esed di Kanûna Pêşîn a 2024an de vegeriya bakurê Sûriyeyê. Tiştê ku min dît, bi awayekî eşkere ji ya ku min di seferên berê de li herêma Kurdî dîtibû cuda bû, herêmeke ku ji 2012an heta Çileya Paşîn a 2026an xwedî xweseriyeke de facto bû.

Guhertin, dema ku tu sînorê ji Kurdistana Iraqê derbas dikî, tavil xuya dibin. Heta Tebaxa 2026an, derbasgeha sînorî ya Sêmalkayê di bin kontrola Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê ya bi serokatiya Kurdan de bû, berî ku baskê wê yê çekdar, Hêzên Sûriya Demokratîk, belavbûna xwe ragihîne. Sêmalka ku di sala 2013an de wek derbasgeheke mirovahî di dema pevçûna Sûriyeyê de hatibû damezrandin, tenê xala sînorî ya li seranserê Rojhilata Navîn bû ku li her du aliyên sînor ji aliyê hêzên Kurd ve dihat kontrolkirin.

Ev êdî li aliyê Sûriyeyê ne wisa ye. Niha bi navê fermî Derbasgeha Navneteweyî ya Sêmalkayê tê nasîn û di bin kontrola hikûmeta navendî ya li Şamê de ye. Alayên Sûriyeyê şûna yên Rêveberiya Xweser girtine, û nîşanên Kurdî li tu derê nayên dîtin. Belgeyên fermî û mohrên Şamê şûna yên ku berê ji aliyê desthilatên Kurd ve dihatin bikaranîn girtine. Her çend ev guhertin nîşan didin ka niha kî serwerê bakurê rojhilatê Sûriyeyê ye, piraniya karmendên hikûmetê yên li derbasgehê heman kesên ku di lîsteya meaşan a rêveberiya Kurdî ya niha hilweşiyayî de bûn in.

Dema ku tu li ser sînorê Sûriye-Tirkiyeyê ber bi rojava ve diçî, di nav bajar û bajarokên Kurdî re heta Qamişlo, bajarê herî mezin ê bakurê rojhilatê Sûriyeyê û yê ku Kurdên Sûriyeyê wek paytexta xwe dibînin, wêne hinekî tevlîhevtir dibe. Qamişlo bajarekî westiyayî ye. Kolanên wê yên qelebalix tije çalên rê ne, pir zêdetir ji ya ku niştecih bixwazin bibînin, û qirêjiya hewayê ya ji cenaratorên elektrîkê yên bi mazotê dixebitin, hilmgirtinê dijwar dike. Lê ev pirsgirêkên kevnar dînamîkên siyasî yên ku ji pevçûnên Çileya Paşîn a 2026an di navbera hêzên Kurd û leşkerên hikûmeta Sûriyeyê de derketine holê, venaşêrin. Şîdet li pey xwe peymanek anî ku di dawiyê de bû sedema belavbûna Hêzên Sûriya Demokratîk û Rêveberiya Xweser.

Qamişlo niha di bin kontrola hikûmeta Sûriyeyê de ye. Tê payîn ku balafirgeha wê ya navneteweyî berî dawiya 2026an ji nû ve vebe, her weha derbasgeha wê ya sînorî ya bi Nisêbînê li Tirkiyeyê re. Tabelayên bi nîşanên Komara Erebî ya Sûriyeyê li ser avahiyên hikûmetê xuya dibin û dîmena serdema Beisê tînin bîra mirov. Cudahiya sereke ev e ku niha piraniya tabelayan duzimanî ne, bi Erebî û Kurdî.

Rewşeke bi vî rengî li Hesekê, navenda parêzgeha Hesekê, jî derdikeve holê. Hesekê bi nifûsa xwe ya Ereb a berbiçav, şahidê zêdebûna tengezariyan di navbera niştecihên Kurd û Ereb de ye. Ev tengezariyên etnîkî dê bibin pîvaneke ku nîşan bide ka peymana Çileya Paşîn a 2026an dikare aramiyeke demdirêj li bakurê rojhilatê Sûriyeyê pêk bîne an na. Li Hesekê, walîyê Kurd ê ku ji aliyê Şamê ve hatiye tayînkirin xuya ye ku desthilateke hindik heye. Cîgirê wî yê Îslamîst û nêzî Şamê, wek hêza rastîn a li pişt perdeyê xuya dike. Kesayetên wekî yê paşîn, di nav wan de hin Kurdên etnîkî, ew in ku ji destpêkirina pêvajoya entegrasyonê ve li bakurê rojhilatê Sûriyeyê derketine pêş.

Li bajarên biçûktir ên wekî Amûdê û Dirbêsiyê, ji bilî guhertinên îdarî, dîmena siyasî û ewlehiyê bi piranî wek xwe maye. Hêzên ewlehiyê yên herêmî û polîsên trafîkê heman cil û bergên ku di bin Rêveberiya Xweser de li xwe dikirin, niha jî li xwe dikin. Piraniya saziyên hikûmetê û dibistanên giştî tabelayên xwe yên kevin diparêzin. Alayên Kurdî û wêneyên şervanên ku di dema pevçûnê de hatine kuştin, li ser kolanan û li qadên giştî têne daliqandin.

Ev cudahiyên di navbera bajarên mezin û biçûk ên bakurê rojhilatê Sûriyeyê de, aloziya dînamîkên hêzê yên herêmê yên di guherînê de nîşan didin. Tevî ku Şamê di demên dawî de karîbûye hêzê ji nû ve navendî bike, nelihevkirinên di rêveberiya herêmî ya bakurê rojhilatê Sûriyeyê de dijwariya berfirehkirina desthilata hikûmeta navendî bi awayekî yekgirtî li ser herêmeke ku zêdetirî deh salan bi nîv-xweserî hatiye birêvebirin, tînin ber çavan.

Ji bilî tevliheviyê li ser ka kî çi bi rê ve dibe û gelo biryarên sereke li Şamê têne girtin an li Qamişlo, Kurdên Sûriyeyê nas dikin ku her têgihiştin an lihevkirina ku di navbera serkirdeyên Kurd û Şamê de hatiye gihiştin, rêkeftineke demkî ye ku gelek tişt li hember daxwazên wan ên kevnar çareser nake. Her kesê ku tu li vir pê re diaxivî, tekez dike ku li welatekî ku ji aliyê Îslamîstan ve tê birêvebirin, dibe ku garantiyên destûrî tenê awayê parastina mafên Kurdan di demdirêj de bin.