Heke divê Somaliland vegere Somalyayê, ma ne divê Cîbûtî jî vegere?

Di civîneke li Youngstown, Ohio, di 12ê Cotmeha 2026an de, Serokê Amerîkayê Donald Trump ji Somalilandê re got “welatekî bi temamî cuda”. Ev gotin bi zanebûn bû û encameke rasterast a pêşketinên siyasî bû ku di bin serokatiya Serokê Somalilandê Abdirahman Mohamed Abdullahi “Irro” de çêbûbûn.

Li pişt perdeyê, Wezareta Derve ya Dewletên Yekbûyî li dijî bangên Kongresê yên ji bo guhertina siyaseta Dewletên Yekbûyî rawestiyaye. Ervin Massinga, balyozê Dewletên Yekbûyî li Etiyopyayê, bang li Afrîkiyan kir ku guh nedin gotinên Trump. Di Gulana 2026an de, Wezareta Derve rapora xwe ya ferzkirî pêşkêş kir, “Rapor ji Kongresê re derbarê Qadên Potansiyel ji bo Baştirkirina Têkiliyên Dewletên Yekbûyî bi Somalilandê re” (Report to Congress on Potential Areas for Improved United States Engagement with Somaliland). Rapor siyaseta “Yek Somalya” (One Somalia) ya Wezareta Derve hê jî zêdetir xurt kir. Di raporê de hat ragihandin: “Dewletên Yekbûyî serwerî û yekparebûna axa Komara Federal a Somalyayê, ku herêma Somalilandê jî tê de ye, nas dike.”

Di 22ê Cotmeha 2026an de, Wezîrê Derve yê Cîbûtî Abdoulkader Houssein Omar li Pekînê bi hevtayê xwe yê Çînî Wang Yi re civiya û daxuyaniyeke hevbeş weşand ku tê de naskirina Çînê ya yekparebûna axa Somalyayê hat pesendkirin.

Ji aliyê hiqûqî ve, Pekîn şaş e. Heta Yekîtiya Afrîkayê jî nas kir ku li gorî nivîsa peymannameya wê, doza serxwebûnê ya Somalilandê xurt e. Rapora heyeta lêkolîna rastiyan a Yekîtiya Afrîkayê ya 2005an wiha encam da: “Ew rastî ku ‘yekîtiya di navbera Somaliland û Somalyayê de qet nehat pesendkirin’ û her wiha dema ku ji 1960î heta 1990î ket meriyetê bi awayekî xirab xebitî, lêgerîna Somalilandê ya ji bo naskirinê di dîroka siyasî ya Afrîkayê de bêhempa û ji xwe rewa dike.” Ne tenê serxwebûna Somalilandê berî ya Somalyayê bû, belê Somaliland niha ji wê maweya ku qet beşek ji konfederasyona Somalî ya têkçûyî bû dirêjtir bi serê xwe xwe bi rê ve biriye.

Bingeha argûmana Mogadişuyê û yên hevalbendên wê li Pekîn, Enqere û Doheyê ev e ku Somaliland neqanûnî ye, ji ber ku ew hebûneke kolonyal e ku ji aliyê hêzên kolonyal ve ji Somalyayê hatiye qetandin. Ev bê guman ji dîrokê bêagahî ye. Berî hatina Fransiz, Brîtanî û Îtalyanan bo Qirnê Afrîkayê, herêm bi heman awayî parçe-parçe bû. Xedîwiya Misrê, ku bi xwe jî bindestê Osmaniyan bû, piraniya wê derê ku niha perava rojavayê Somalilandê ye kontrol dikir, lê serokên eşîran yên mayî yên Somalilandê, tevî herêmên Dhulbahante, kontrola herêma din di destê xwe de digirtin. Siltanetiyên Afar ên wek Aussa, Tadjoura, Raheita, Gobaad, û Biru li wê derê ku niha Cîbûtî ye û herêmên cîran ên Etiyopyayê hebûn. Siltanetiya Marjeerteen Puntlandê kontrol dikir, lê Siltanetiya Hobyo herêma navbera wan deran ku niha Puntland in û Mogadişuyê di destê xwe de digirt. Siltanetiya Geledi û Îmametiya Hiraab perava başûrê Mogadişuyê kontrol dikirin. Fikira ku Somalya berî yekîtiya têkçûyî ya navbera Somaliland a Îtalî û Somaliland a Brîtanî yekbûyî bû, xeyalek e.

Lê heke Wezareta Derve ya Dewletên Yekbûyî, Wezareta Derve ya Çînê û Villa Somalia (Qesra Serokatiyê ya Somalyayê) li ser vê yekê hemfikir in ku veqetîna Somalilandê ji Somalyayê nederbasdar e, çima bi heman awayî daxwaz nakin ku Cîbûtî jî vegere Somalyayê?

Li koka Cîbûtî binêrin: Di 1862an de, Wezareta Derve ya Fransayê bi serokên Afar ên ku serdana wê kiribûn re peymanek îmze kir ku bendera biçûk a Obockê bifroşin Fransiyan. Ew du deheyan wek deverek ji bîrkirî ma, lê piştî ku Brîtaniyan li benderê Brîtanî yê Adenê komir neda keştiyên şer ên Fransî, di çarçoveya Şerê Çîn-Fransa yê 1883–85an de, Parîsê biryar da ku vê koloniya biçûk veguherîne stasyoneke komirê. Di 1884an de, hikûmeta Fransayê Léonce Lagarde wek fermandarê Obockê tayîn kir. Wî paşê bi siltanên Tadjoura û Gobaad, her wiha bi eşîrên Gadabursi û Issa re peymanên parastinê îmze kir. Dema ku Lagarde kontrola xwe li ser herêmeke Somalî xurt dikir, Brîtaniyan jî li başûrtir toreke mîna wê ya peymanan li hev hûna da ku Somaliland a Brîtanî ava bikin. Di 1888an de, Lagarde li ser Kendava Tadjoura bajarê Cîbûtî ava kir da ku sûdê ji bendereke xwezayî bigire û paşê peymanek îmze kir ku sînor bi Somaliland a Brîtanî re diyar bike. Tenê piştî wê Îtalyan hatin û dest bi avakirina nuqteyên pêşeng ên li başûrtir kirin, û di dawiyê de wan di bin navê Somaliland a Îtalî de yek kirin.

Daxwaza ku Somaliland vegere Somalyayê li gorî her pîvanî ecêb e. Somaliland axa xwe ewle dike, hilbijartinên birêkûpêk pêk tîne û dahata xwe berhev dike. Kontrola Al-Shabaab zêde dibe; ew li Mogadişuyê serdest e û ji hikûmeta navdêrî zêdetir karên hikûmetê dimeşîne. Transparency International Somalyayê li tenişta Sûdana Başûr wek gendeltirîn welatê cîhanê rêz dike. Tu Somalilandî dê malên xwe, karsaziyên xwe û milkê xwe nedin bin kontrola hikûmeteke nehilbijartî ya ku rêzê li serweriya qanûnê nagire.

Ku wezîrê derve yê Cîbûtî biçe Çînê, welatekî ku hikûmeta wî bi giranî serweriya Cîbûtî jê re firotiye, û daxwaz bike ku Somaliland vegere Somalyayê hê ecêbtir e, bi taybetî jî dema ku mirov li ber çavan bigire ka Cîbûtî bi xwe çiqas sûnî ye. Neteweperestên Somalî dê rast bin ku bipirsin çima divê ew mafên xwe ji dest bidin, tenê ji ber ku şêxekî biçûk nêzîkî 150 sal berê 10,000 thaler ji Fransayê qebûl kir. Heke bersiv ev be ku pîrozbûna peymanan girîng e, wê demê peymanên Somalilandê jî girîng in. Di rastiyê de, Cîbûtî armancên Somalilandê difiroşe, ji ber ku ji reqabeta bi bendera xwe re ditirse.

Lê belê Serokê Cîbûtî Ismaïl Omar Guelleh hesabeke şaş dike. Xwerêvebirina Somalilandê baştirîn tiştê ku heta niha bi serê Cîbûtî de hatiye. Cîbûtî ji ewlehiya ku Somalilandê dabû sûd wergirt. Ku Mogadişu aliyê Somalilandê yê sînorê Cîbûtî kontrol bike, dema ku Eritrea ji bakur ve wek nêçîrvanekî li Cîbûtî dinêre, dê ew dewlemendiya ku Cîbûtî jê kêf digire di şevekê de bi dawî bibe. Ji bo xatirê welatê xwe, divê Guelleh û Abdoulkader dua bikin ku hewldanên wan ên ji bo têkbirina Somalilandê qet bi ser nekevin.