Perçekirina rejîma Îranê

Kurteya Rêveberiyê

Kampanyaya leşkerî û aborî ya li dijî Komara Îslamî hevsengiya hêzê ya herêmî bi awayekî bingehîn guhertiye, lê hê bingehên siyasî yên rejîma Îranê neguherandine. Şiyanên leşkerî yên Îranê bi awayekî berbiçav hatine qelskirin, lê dîsa jî Supaya Pasdarên Şoreşa Îslamî (IRGC) berdewam yekrêziya pergala siyasî diparêze, opozîsyona navxweyî tepeser dike û têra xwe hêzê nîşan dide da ku rejîmê li ser piyan bihêle. Ji ber vê yekê, astengiya stratejîk a navendî êdî ne ew e ku Îran çawa ji aliyê leşkerî ve bê qelskirin, lê ew e ku çawa serkeftina leşkerî û zexta aborî bibin veguhertineke siyasî ya mayende.

Ev lêkolîn îdia dike ku navenda giraniyê ya biryarder koalîsyona hukûmetê ye ku IRGC li navenda wê ye, ne şiyanên leşkerî yên mayî yên Îranê. Pergalên otorîter kêm caran ji ber nerazîbûna gel hildiweşin. Ew gava xisarpêketî dibin ku pêbaweriya elîtan dişikê, saziyên siyasî yên alternatîf derdikevin holê û rejîm êdî nikare alîgirên xwe qanih bike ku ew riya herî ewle ya aramiyê temsîl dike.

Li gorî vê, veguhertineke serkeftî stratejiyeke siyasî ya yekgirtî dixwaze ku li ser çar armancên hevdu xurtker hatibe avakirin: xurtkirina opozîsyoneke yekgirtî ya ku bikare hukûmkirinê bike, perçekirina koalîsyona hukûmetê ya rejîmê bi riya têkiliyên cudakirî bi elîtan re, serdestîkirina li ser hawîrdora agahiyan, û pêşbaziya aborî bi rejîmê re bi riya zexta armanckirî, piştgiriya berxwedana sivîl û dîtineke balkêş a dewlemendiya piştî veguhertinê. Zexta leşkerî û aborî hê jî bingehîn e, lê tenê heta ku derfetan ji bo pêşketina van dînamîkên siyasî biafirîne.

Rapor her wiha îdia dike ku navçeyên parastî yên opozîsyonê li hundirê Îranê dikarin qadeke siyasî ya ewle peyda bikin ku saziyên opozîsyonê jê rêxistin bibin, hukûm bikin û desthilatdariyeke alternatîf a baweriyê nîşan bidin. Bi demê re, divê ev navçe ji herêmên kêmîneyan ên perîferî derbas bibin û bigihîjin dilê Îranê yê piranîya wê Faris e, bi vî awayî redkirina erdî zêde bikin, pêbaweriya elîtan qels bikin û meşrûiyeta neteweyî xurt bikin.

Di dawiyê de, lêkolîn rolên temamker ji bo Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê pêşniyar dike. Divê Dewletên Yekbûyî pêşengiya hewldanên siyasî, aborî, agahdarî û plansaziya veguhertinê bike, dema ku Îsraîl bi operasyonên leşkerî û îstîxbaratî yên berdewam şiyanên zorlêkirinê yên rejîmê qels dike. Divê hemû alîkariya derveyî bi dizî bimîne û piştgiriya veguhertineke siyasî bike ku bi awayekî eşkere ji aliyê Îraniyan ve tê birêvebirin. Armanc ne tenê qelskirina Komara Îslamî ye, lê piştrastkirina wê ye ku gava derfeta guhertinê were, alternatîfeke baweriyê amade be ku cihê wê bigire.

Destpêk: Rejîm qelstir e, lê hê ne xisarpêketî ye

Rojhilata Navîn ketiye serdemeke stratejîk a nû. Ji sibata 2026an ve, Dewletên Yekbûyî û Îsraîl kampanyayeke leşkerî ya dirêj li dijî Komara Îslamî ya Îranê birêve dibin û bi dehsalan pevçûna bi riya nûneran veguherandine şerekî rasterast ê di navbera dewletan de. Ya ku wekî hewldaneke qelskirina bernameya nukleerî û şiyanên leşkerî yên Îranê dest pê kir, veguherî şerekî herêmî yê dirêj ku ji Kendava Farisî, Iraq, Levant û Behra Sor dirêj dibe. Îranê windahiyên mezin dîtine: fermandarên leşkerî yên payebilind hatine kuştin, beşên jêrxana wê ya nukleerî û pîşesaziya mûşekan zirar dîtine, û piraniya avahiya paşvexistinê ya herêmî ku bi çar dehsalan bi keda zehmet hatibû avakirin qels bûye. Lê dîsa jî heşt mehên şer rastiyeke nerehet jî nîşan dan. Tevî zexta leşkerî ya giran, Komara Îslamî hê li ser desthilatê ye, berdewam şer dike û şiyana xwe ya tehdîdkirina aramiya herêmî di astekê de diparêze ku kêm kes li bendê bûn.

Divê ev paradoks siyaseta pêşerojê ya li hember Îranê diyar bike. Dersa sereke ya şer ne tenê ew e ku Îran ji berê qelstir e, lê ew e ku qelskirina leşkerî bi serê xwe têr nake ku guhertineke siyasî çêbike. Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê nîşan dan ku dikarin zirareke giran li şiyanên leşkerî yên Îranê bikin. Lê hê nîşan nedane ku serkeftina leşkerî çawa dikare bibe hilweşîna wê pergala siyasî ya ku di serî de ew şiyan afirandine.

Bi rastî jî, heke pevçûnê taybetmendiyeke diyarker a Komara Îslamî eşkere kiribe, ew jî berxwedana sazûmanî ye. Rejîmê xwe li gorî têkçûnên leşkerî yên dubare adapt kir: dahat û alavên xwe belav kirin, avahiyên fermandariyê nemerkezî kirin, xwe spart torên hilberînê yên yedek, û pevçûn veguhestin qadên ku tê de serkeftiyên girîng ên asîmetrîk diparêze. Li şûna ku têkçûneke stratejîk qebûl bike, Tehranê hêzên xwe yên mayî, bi taybetî mûşek, droneyên dûrmenzil, zorlêkirina deryayî, operasyonên sîber û hevkarên herêmî yên ku saxlem mane, bi kar anîn da ku berdewam lêçûnan li ser dijberên xwe ferz bike. Bi vî awayî, wê bi bîra siyasetdaran xist ku Îraneke qelsbûyî jî dîsa dikare hawîrdora ewlehiyê ya herêmî şekil bide.

Dibe ku ev adaptasyon li tu derê bi qasî Kendava Farisî ne eşkere bûbe. Di tevahiya pevçûnê de, Îranê car bi car şiyana xwe ya tehdîdkirina yek ji koridorên enerjiyê yên herî girîng ên cîhanê nîşan da. Bi tevliheviya mûşekên balîstîk, droneyên dûrmenzil, hêzên deryayî, êrîşên bi destê nûneran û taktîkên zorlêkirinê yên deryayî, Tehranê gelek caran dewletên Kendavê yên ku hêzên Amerîkî dihewînin, keştiyên bazirganî û jêrxana enerjiyê ya herêmî kir hedef. Her çend van operasyonan Tengava Hurmuzê bi awayekî mayende negirt jî, wan gelek caran trafîka bazirganî tevlihev kir, bihayên enerjiyê yên cîhanî bilind kir, bicîhkirinên mezin ên deryayî ferz kirin û bi bîra hikûmetên herêmê xist ku Îran tevî mehên operasyonên leşkerî yên giran hê jî dikare bazirganiya Kendavê di xetereyê de bihêle. Ev şiyana ferzkirina lêçûnên stratejîk û di heman demê de hilgirtina cezayê leşkerî yek ji dersên herî girîng ên pevçûna heyî ye.

Ravekirina vê yekê di cewherê dewleta Îranî bi xwe de ye. Supaya Pasdarên Şoreşa Îslamî (IRGC) ne tenê rêxistineke leşkerî ya din e ku hikûmeteke asayî diparêze. Ew veguherî stûna sazûmanî ya Komara Îslamî، pargîdaniyeke siyasî، leşkerî، îstîxbaratî، aborî û îdeolojîk ku saziyên zorlêkirinê yên rejîmê، desthilatdarên parêzgehan، torên bazirganî، weqfên olî û pîşesaziyên stratejîk bi hev ve girêdide. Ew xwe bi riya xwedîtiyên bazirganî yên berfireh fînanse dike, tepeserkirina navxweyî bi riya rêxistinên ewlehiyê yên li ser hev birêve dibe, û hêza xwe li derve bi riya hêzên mûşekî, droneyan, alavên deryayî û hevkarên herêmî nîşan dide. Heta ku ev avahiya sazûmanî saxlem bimîne, rejîm şiyaneke awarte diparêze ku şokên derveyî hilgire û di heman demê de kontrola navxweyî bidomîne.

Ev berxwedan her wiha vedibêje ka çima pêlên li pey hev ên nerazîbûna navxweyî, tevî dijberiya berbelav a gel, nekarîn veguhertineke siyasî çêbikin. Di du dehsalên borî de, bi milyonan Îranî car bi car bi xwepêşandanên li seranserî welêt, grevên karkeran, kampanyayên mafên jinan, çalakiyên xwendekaran û berxwedana sivîl redkirina xwe ya Komara Îslamî nîşan dan. Lê her tevgerê di dawiyê de bi heman nehevsengiya pêkhateyî re rû bi rû ma: amûreke ewlehiyê ya yekgirtî li hember opozîsyoneke ku ji aliyê siyasî ve perçebûyî, ji aliyê rêxistinî ve kêmpêşketî ye û nikare alternatîfeke desthilatdariyê ya yekgirtî pêşkêş bike. Meşrûiyet bi serê xwe guhertina rejîmê çênake. Rêxistin çêdike.

Ezmûna berawirdî vê encamê xurt dike. Pergalên otorîter ên domdar kêm caran ji ber nerazîbûna gel hildiweşin، ew gava hildiweşin ku pêbaweriya elîtan dest bi şikestinê dike. Rêberên siyasî, berpirsên ewlehiyê, aktorên aborî û rêveberên burokratîk dilsoziya xwe ji nû ve dinirxînin gava digihîjin wê encamê ku rejîm êdî nikare berjewendiyên wan biparêze, gava lêçûnên dilsoziya berdewam zêde dibin, gava agahiyên pêbawer hevsengiya rastîn a hêzên siyasî eşkere dikin, û gava hikûmeteke alternatîf a jiyanbar xuya dike ku dikare aramiyê bidomîne. Bi kurtî, hilweşîna otorîter kêmtir bi qanihkirina gel ve girêdayî ye, bêtir bi nediyariya elîtan ve.

Ev têgihiştin encamên kûr ji bo stratejiya Amerîkî û Îsraîlî tîne. Astengiya sereke êdî ne tenê qelskirina Komara Îslamî ye, lê veguhestina zexta leşkerî û aborî ya berdewam bo şertên ku veguhertineke siyasî ya bi serokatiya Îraniyan mimkin bikin. Aktorên derveyî dikarin alîkariya afirandina van şertan bikin, bi zêdekirina nediyariyê di nav rejîmê de û di heman demê de bi xurtkirina bêdeng a şiyana rêxistinî, berxwedan û baweriya alternatîfeke xwecihî. Ji ber ku meşrûiyeta her hikûmeteke pêşerojê bi serbixwebûna wê ve girêdayî ye, divê piştgiriya derve bi qasî ku mimkin be veşartî bimîne, derfetên rêxistinbûna siyasî ya Îranî berfireh bike bêyî ku bibe rûyê wê yê eşkere.

Ev lêkolîn îdia dike ku veguhertina siyasî stratejiyeke yekgirtî dixwaze ku li ser çar armancên hevdu xurtker hatibe avakirin: xurtkirina opozîsyoneke yekgirtî, perçekirina koalîsyona hukûmetê ya rejîmê, serdestîkirina li ser hawîrdora agahiyan, û pêşbaziya aborî bi rejîmê re, di heman demê de pêşkêşkirina dîtineke realîst a vejîna neteweyî. Her wiha îdia dike ku avakirina navçeyên parastî yên opozîsyonê li hundirê Îranê dikare bingeha rêxistinî peyda bike ku saziyên opozîsyonê jê bijîn, berfireh bibin û ji bo hukûmkirinê amade bibin. Rola aktorên derveyî ne birêvebirina vê pêvajoyê ye, lê afirandina wan şertan e ku ew tê de bi ser bikeve. Ji ber vê yekê, pêşbaziya biryarder êdî ne ew e ka Komara Îslamî dikare ji aliyê leşkerî ve bê qelskirin an na, lê ew e ka bingehên wê yên siyasî yên mayî dikarin bi awayekî sîstematîk bi alternatîfeke Îranî ya pêbawer bên derxistin an na.

Beşa I: IRGC wekî navenda giraniyê

Navenda giraniyê ya biryarder a Komara Îslamî ne şiyana wê ya leşkerî ya mayî ye, lê yekrêziya pergala siyasî-ewlehî ya ku IRGC li navenda wê ye. Supa ji rêxistineke leşkerî bêtir e. Ew saziyên zorlêkirinê yên rejîmê, xizmetên îstîxbaratê, torên aborî, desthilatdarên parêzgehan û serkirdayetiya siyasî di nav koalîsyoneke hukûmetê ya hevdu xurtker de bi hev ve girêdide, koalîsyoneke ku car bi car şiyaneke awarte ya hilgirtina şokên derveyî nîşan daye. Ji ber vê yekê pirsa stratejîk a navendî ne tenê ew e ku şiyanên leşkerî yên Îranê çawa bên qelskirin, lê ew e ku têkiliyên sazûmanî yên ku dihêlin rejîm bimîne çawa bên perçekirin.

Veguhestina desthilatê Komara Îslamî ji dewleteke şoreşger a bi serokatiya rûhaniyan û bi piştgiriya IRGCyê veguherandiye dewleteke ewlehiyê ya di bin serdestiya IRGCyê de, ku meşrûiyeta rûhanî wekî yek ji amûrên xwe yên hukûmetê diparêze. Her çend Rêberê Herî Bilind li gorî destûrê hê jî di payeya herî bilind de ye jî, desthilatdariya pratîkî bi awayekî biryarder ber bi wan saziyan ve çûye ku hêza zorlêkirinê bi kar tînin, çavkaniyên aborî kontrol dikin û dîsîplîna elîtan diparêzin. Ji ber vê yekê navenda giraniyê ya rejîmê ne di kesayetiyeke serokatiyê de ye, lê di yekrêziya IRGCyê bi xwe de ye.

Domdariya vê koalîsyonê kêmtir bi yekrêziya îdeolojîk ve girêdayî ye, bêtir bi hêviyên hevpar ên li ser pêşerojê. Gelek rêberên karsaziyê yên Îranî, berpirsên parêzgehan, teknokrat, burokrat û heta endamên xizmetên ewlehiyê jî dibe ku bi dizî rêça welêt bipirsin. Lê nerazîbûn kêm caran dibe sedema terkkirinê, ji ber ku pergalên otorîter pirsgirêkeke çalakiya kolektîf diafirînin: kêm elît dê ji rêzê derkevin heta ku bawer bikin yên din jî amade ne heman tiştî bikin. Veguhertinên siyasî tenê gava mimkin dibin ku ev hêvî berevajî bibin, gava kesên hundirîn ên bi bandor digihîjin wê encamê ku rejîm êdî nikare berjewendiyên wan biparêze û ku hikûmeteke alternatîf a pêbawer xaleke navendî ji bo vekişîna hevrêzkirî peyda dike.

Ev koalîsyon ne yekpare ye jî. Berjewendiyên fermandarên payebilind ên IRGCyê bi awayekî bingehîn ji yên teknokratan, rêvebirên parêzgehan, gerînendeyên pargîdaniyên dewletê, dadweran, rêberên karsaziyê, karmendên sivîl ên pîşeyî û efserên artêşa asayî cuda ne. Ev kom bi teşwîqên cuda re rû bi rû ne, xisarpêketiyên cuda hene û dê bi mezinbûna nediyariyê re bi awayên cuda bersiv bidin. Ji ber vê yekê stratejiyeke veguhertinê ya bibandor bi cudakirina di navbera wan de girêdayî ye, ne bi sepandina zexteke yekreng. Divê berpirsyarî li ser wan kesan bimîne ku berpirsên tepeserkirin û gendeliyê ne, lê divê derfetên zelal ji bo yên din bên afirandin ku vekişin bêyî ku ji hilweşîna sazûmanî an tolhildana bêbandor bitirsin. Ev cudakirin teşwîqên berxwedana kolektîf qels dike û di heman demê de şiyana sazûmanî ya ku ji bo rêvebirina piştî veguhertinê pêwîst e diparêze.

Encama navendî eşkere ye. Armanc ne tenê qelskirina şiyanên leşkerî yên IRGCyê ye, lê rizandina koalîsyona siyasî ye ku IRGC wê rêxistin dike, diparêze û di dawiyê de ji bo mayîna rejîmê pê ve girêdayî ye. Ji ber vê yekê divê her hêmaneke stratejiyê ya paşerojê li gorî pirsekê bê nirxandin: gelo ew nediyariyê di nav koalîsyona hukûmetê ya rejîmê de zêde dike û di heman demê de baweriyê bi alternatîfeke Îranî ya pêbawer xurt dike?

Beşa II: Çarçoveyek ji bo veguhertina siyasî

Heke berxwedana Komara Îslamî li ser yekrêziya koalîsyona hukûmetê ya ku IRGC li navenda wê ye rawestiyabe, hingê divê stratejiyeke veguhertinê ya serkeftî wê hevkêşeya siyasî biguherîne ku car bi car bi rejîmê re bûye. Ne zexta aborî, ne operasyonên leşkerî û ne jî xwepêşandanên gel bi serê xwe dê guhertineke siyasî çêbikin. Berevajî vê, veguhertin bi heman demê bi xurtkirina opozîsyonê û bi qelskirina sîstematîk a şiyana rejîmê ya hukûmkirinê ve girêdayî ye. Çar xetên hewldanê yên hevdu xurtker bingehîn in: avakirina şiyana opozîsyonê, perçekirina yekrêziya rejîmê, serdestîkirina li ser hawîrdora agahiyan, û pêşbaziya aborî bi rejîmê re bi riya zexta armanckirî, piştgiriya berxwedana sivîl û amadekariya pêbawer ji bo vejîna piştî veguhertinê. Bi hev re, ev hewldan îhtîmala wê zêde dikin ku şokên siyasî yên pêşerojê, çi ji zexta leşkerî, çi ji qeyrana aborî, çi jî ji nerazîbûna navxweyî, veguhertineke siyasî çêbikin, ne ku çerxeke din a tepeserkirinê.

Pêwîstiya yekem avakirina şiyana opozîsyonê ye. Qelsiya herî mezin a opozîsyona Îranê tu carî ne piştgiriya gel bûye, lê rêxistinbûna siyasî bûye. Tevî nerazîbûna berbelav, tevgerên opozîsyonê li ser xetên îdeolojîk, etnîkî, erdnîgarî û nifşî perçebûyî mane. Veguhertineke serkeftî amûreke siyasî ya yekgirtî dixwaze ku bikare komên cuda hevrêz bike û di heman demê de hem bi aktorên navxweyî û hem bi civaka navneteweyî re têkiliyê deyne. Divê ev amûr serkirdayetiyeke bibandor peyda bike, bernameyeke siyasî ya berfireh û hemûhevgirtî diyar bike, pêwendiyên ewle bi torên navxweyî re bidomîne, û şiyana rêxistinî ya pêwîst pêş bixe da ku xwepêşandan, grev, dîplomasî, alîkariya mirovî û di dawiyê de hukûmkirinê hevrêz bike. Armanc ne yekrengiya îdeolojîk e, lê hevgirtina sazûmanî ye: navendeke naskirî ku bikare nerazîbûna gelêrî veguherîne çalakiyeke siyasî ya domdar û di dawiyê de bibe desthilatdariyeke hukûmetê ya meşrû.

Xeta hewldanê ya duyem perçekirina koalîsyona hukûmetê ya rejîmê ye. Ji ber ku pergalên otorîter bi hevkariya elîtan ve girêdayî ne, divê stratejiyên veguhertinê teşwîqên li ber wan kesan ên ku rêza heyî didomînin ji nû ve şekil bidin. Lêkolîn bi berdewamî nîşan didin ku zexta necudakirî gelek caran yekrêziya rejîmê xurt dike, dema ku nêzîkatiyên cudakirî dubendiyên navxweyî firehtir dikin. Divê berpirsên payebilind ên ku berpirsên tepeserkirin û gendeliyê ne li bendê bin ku berpirsyar bên girtin, lê divê ji teknokrat, karmendên sivîl, rêberên karsaziyê, rêvebirên parêzgehan û personelên ewlehiyê yên asta jêrîn re pêşerojeke pêbawer di nav dewleteke qanûnî ya piştî veguhertinê de bê pêşkêşkirin. Ev cudakirin tirsa ji guhertinê kêm dike, nediyariyê di nav koalîsyona desthilatdar de zêde dike û vekişîna gav bi gav ji rejîmê teşwîq dike. Veguhertinên siyasî kêm caran bi terkkirineke dramatîk a yekane dest pê dikin، ew bi rizîna berhevkirî ya pêbaweriya elîtan li seranserî saziyan derdikevin holê, saziyên ku hêdî hêdî vîna parastina rewşa heyî winda dikin.

Pêwîstiya sêyem bidestxistina hawîrdora agahiyan e. Her pergaleke otorîter bi qasî ku bi kontrolkirina erdê ve girêdayî ye, bi kontrolkirina têgihiştinan ve jî girêdayî ye. Komara Îslamî demeke dirêj xwe spartiye sansur, çavdêrî, girtina înternetê û medyaya dewletê da ku dubendiyên navxweyî veşêre, çalakiya kolektîf bêhêvî bike û wê têgihiştinê xurt bike ku berxwedana rêxistinkirî pûç e. Ji ber vê yekê veguhertineke serkeftî torên pêwendiyê yên berxwedêr dixwaze ku bikarin tevliheviya hikûmetê derbas bikin, belgekirina sîstematîk a binpêkirinên rejîmê, û peyameke stratejîk a domdar ku gendeliyê eşkere dike û di heman demê de hêz û yekrêziya mezinbûyî ya opozîsyonê nîşan dide. Bi heman rengî girîng e, divê kampanyayên agahiyê ne tenê ragihînin ka çima divê pergala heyî bi dawî bibe, lê ka çi dê cihê wê bigire. Nîşandana wê ku alternatîfeke siyasî ya pêbawer heye, û ku guhertin dikare bê hilweşîna neteweyî çêbibe, hem ji bo seferberkirina civakê û hem ji bo dilrehetkirina kesên hundirîn ên rejîmê yên ku li ser vekişînê difikirin bingehîn e.

Di dawiyê de, veguhertina siyasî pêşbaziya aborî dixwaze. Komara Îslamî dilsoziyê ne tenê bi riya îdeolojî û zorlêkirinê, lê bi riya patronajê jî didomîne. Ji ber vê yekê divê her tevgereke siyasî ya alternatîf bi qasî ku ji aliyê siyasî ve pêşbaziyê dike, ji aliyê aborî ve jî pêşbaziyê bike. Ev bi tedbîrên pratîkî dest pê dike ku berxwedana sivîl a domdar mimkin dikin, di nav wan de piştgiriya darayî ji bo karkerên grevker û malbatên xisarpêketî. Her wiha xweşbînkirina ambargoyan pêwîst e da ku zext li ser saziyên berpirsên tepeserkirinê herî zêde bibe û di heman demê de tengasiya nepêwîst ji bo Îraniyên asayî herî kêm bibe. Ji xeynî zexta tavilê, divê rêberên opozîsyonê planên berfireh ji bo aramkirina aborî, avakirina ji nû ve, vegerandina baweriya bazarê û berdewamiya xizmetên giştî yên bingehîn pêşkêş bikin. Garantiyên zelal ên li ser mafên milkiyetê yên qanûnî, saziyên dewletê yên xebitîn û veberhênana pêşerojê bi taybetî ji bo rêberên karsaziyê, teknokrat û gerînendeyên aborî girîng in, ku hevkariya wan dê di her veguhertinê de pêwîst be. Pêşerojeke aborî ya baweriyê nediyariyê kêm dike, girêdayîbûna bi patronaja rejîmê qels dike û baweriyê xurt dike ku guhertina siyasî dê aramiyê bîne, ne ku kaosê.

Tu ji van çar xetên hewldanê bi serê xwe têr nake. Rêxistinbûna opozîsyonê bêyî vekişîna elîtan dê bi îhtîmaleke mezin li ser amûra zorlêkirinê ya rejîmê serkeftî nebe. Nediyariya elîtan bêyî alternatîfeke siyasî ya pêbawer bêtir felcê çêdike, ne ku veguhertinê. Kampanyayên agahiyê yên ku rêxistin piştgiriyê nede wan domdar nabin, dema ku zexta aborî bêyî dîtineke vejînê tirsê xurt dike, ne ku hêviyê. Tenê bi pêşxistina her çaran bi hev re dikare hevsengiya hêza siyasî gav bi gav ji koalîsyona hukûmetê ya ku IRGC li navenda wê ye dûr bikeve.

Beşa III: Mercên perçekirina rejîmê

Veguhertinên siyasî kêm caran ji bûyereke yekane ya biryardar derdikevin. Rejîmên otorîter bi gelemperî dema ku gelek zext hevdu xurt dikin ji hev vedibin û hêdî hêdî têgihiştina aktorên siyasî ya li ser hevsengiya rîskê diguherînin. Têkçûnên leşkerî, aloziya aborî, protestoya giştî, têkçûna agahiyê û perçebûna saziyî ne wek sedemên serbixwe yên hilweşînê girîng in, lê ji ber ku bi hev re hejmareke her ku diçe mezintir a kesên hundirîn qanih dikin ku rêzima heyî êdî nikare ewlehî, stabîliyet an saxmayîna kesane misoger bike. Veguhertinên siyasî ji ber vê yekê pêvajoyekî komkirî ne, ne bûyerekî katalîtîk.

Mobîlîzasyona giştî gelek caran xuyangeha xuya ya vê pêvajoyê pêşkêş dike, lê bi tena serê xwe kêm caran bes e. Protestoyên berdewam mesrefên siyasî yên zordariyê zêde dikin, kêmbûna meşrûiyetê nîşan didin û firehiya nerazîbûna giştî eşkere dikin. Nirxa wan a herî mezin a stratejîk jî di bandorkirina hesabên elîtan de ye, ne di hilweşandina rasterast a rejîmê de. Tevgerên protestoyê yên dubarekirî yên Îranê ji sala 2009an ve vê dînamîkê nîşan didin: tevî beşdariya berfireh, tu yek jî kapasîteya rêxistinî an dûrketina elîtan a pêwîst ji bo veguhertina siyasî çênekir.

Guherîna biryardar gava çêdibe ku nediyarî di nav koalîsyona desthilatdar de belav dibe. Rêberên siyasî, teknokrat, kesayetiyên karsaziyê, berpirsên parêzgehî û endamên aparata ewlehiyê dest bi parastina xwe li hember pêşerojeke her ku diçe nediyartir dikin. Hin bi bêdengî hevkariya xwe kêm dikin. Hin din biryarên bi rîska siyasî red dikin. Hin din jî bi saziyên muxalefetê yên nûderketî re têkiliyên dizî datînin. Ev kiryar bi serê xwe kêm caran dramatîk xuya dikin, lê bi hev re kapasîteya rejîmê ya rêvebiriyê qels dikin û di heman demê de baweriya ku alternatîf dibin guncan xurt dikin. Ji ber vê yekê divê revîn û derketin ne wek qonaxa dawî ya hilweşîna rejîmê, lê wek yek ji sedemên sereke yên wê bê fêmkirin.

Zextên leşkerî û aborî vê pêvajoyê lez dikin, bi awayê ku hêviyan ji nû ve şekil dide, ne ku encaman rasterast diyarkirin. Windahiyên berdewam ên li meydanê şerê, kêmbûna kontrola axê, aloziya lojîstîkê û sînordarkirinên zêdebûyî yên li ser dilovaniya aborî, hemû gumanan li ser domdariya demdirêj a rejîmê zêde dikin. Her ku mesrefên parastina pergala heyî zêde dibin, bi heman rengî balkêşiya dûrketinê jî ji bo aktorên ku dilsoziya wan her tim ji îdeolojiyê bêtir bi stabîliyetê ve girêdayî bûye zêde dibe.

Agahî ew mekanîzma ye ku bi riya wê ev rastiyên diguherin wateyeke siyasî distînin. Her ku sansur qels dibe, gendelî tê eşkerekirin, dubendiyên hundirîn xuya dibin û welatî beşdariya zêdebûyî ya kesên din dibînin, rîskên texmînkirî yên berxwedanê kêm dibin. Bi heman girîngiyê, kesên hundirîn ên rejîmê têgihiştineke rasttir a pozîsyona qelsbûyî ya hikûmetê û ya derketina alternatîfên bawerpêkirî bi dest dixin. Agahî ji ber vê yekê belavbûna nediyariyê li seranserê koalîsyona desthilatdar lez dike.

Di dawiyê de, veguhertinên serkeftî hewce dikin ku baweriya elîtan cihekî ku lê biçe hebe. Her ku baweriya bi hikûmeta heyî dihele, divê di heman demê de bawerî bi desthilateke siyasî ya alternatîf re mezin bibe. Saziyên muxalefetê yên ku dikarin çalakiya siyasî hevaheng bikin, danûstandinan bidomînin, xwe ji bo rêvebiriyê amade bikin û xizmetên giştî yên bingehîn biparêzin, hem di nav welatiyan de hem jî di nav kesên hundirîn ên rejîmê de tirsa ji bêîstiqrariyê kêm dikin. Bêyî alternatîfeke wisa, tewra krîzên giran jî bêtir îhtîmal e ku zordariyê xurt bikin, ne ku guherîneke siyasî ya mayînde çêbikin.

Encama navendî ev e ku perçekirina rejîmê pêvajoyek e, ne bûyerek. Guherîna siyasî dema çêdibe ku gelek zextên hevdû xurtker bi domdarî nediyariyê di nav koalîsyona desthilatdar de zêde dikin û di heman demê de baweriyê bi alternatîfeke bawerpêkirî re zêde dikin. Armanc ji ber vê yekê ne tenê qelskirina Komara Îslamî ye, lê guhertina hevsengiya rîska siyasî ye heta ku parastina rêzima heyî ji piştgirîdana cihgirtina wê xeternaktir xuya bike.

Beşa IV: Stratejiyeke berfireh ji bo veguhertina siyasî

Beşên berê îdia kirin ku mayîna Komara Îslamî ne tenê li ser kapasîteyên wê yên leşkerî an aparata wê ya zorê ye, lê li ser yekgirtina berdewam a pergaleke siyasî ya ku navenda wê Supaya Pasdarên Şoreşa Îslamî (IRGC) ye disekine. Veguhertina siyasî ji ber vê yekê ji qelskirina rejîmê zêdetir hewce dike; divê alternatîfeke bawerpêkirî bê xurtkirin û di heman demê de motîvasyonên wan ên ku rêzima heyî didomînin bi awayek sîstematîk ji nû ve bên şekildan. Ne mimkûn e ku ti amûreke yekane، zexta leşkerî، embargo، protesto، diplomasî an operasyonên agahiyê، vê bi serê xwe bi dest bixe. Li şûna wê, serkeftin li yekxistina hewldanên siyasî, agahiyî, aborî, saziyî û diplomatîk di nav kampanyayeke hevdû xurtker de girêdayî ye ku hêdî hêdî hevsengiya hêzê ji rejîmê dûr dixe û ber bi alternatîfeke guncan ve dibe.

Pêşîniya yekem avakirina alternatîfeke siyasî ya bawerpêkirî ye ku bikaribe di dema veguhertinê de û piştî wê rêvebiriyê bike. Qelsiya herî mezin a muxalefeta Îranê ne kêmbûna piştgiriya giştî bûye، lê nebûna wesayiteke siyasî ya yekgirtî ye ku bikaribe deverên cuda yên civakî hevaheng bike. Divê saziyeke wisa aktorên hundirîn û diaspora li dora platformeke siyasî ya tevdeger yek bike، xwe ji bo rêvebiriya demkî amade bike، nexşerêyên siyasî û aborî pêş bixe û bi rêxistinên karkeran، komên jinan، xwendekaran، kêmaniyên etnîkî، teknokratan، serokên karsaziyê û kesayetiyên olî yên reformxwaz re têkilî deyne. Divê ew kêmtir li ser çareserkirina her nakokiyeke îdeolojîk bisekine û bêtir li ser avakirina lihevkirineke berfireh li ser prensîbên veguhertineke demokratîk، rêvebiriya destûrî، yekparebûna axê û veguhestina aştiyane ya hêza siyasî. Berî her tiştî، divê ew nîşan bide ku alternatîfeke rêxistî û jêhatî ji bo rejîma heyî heye. Înîsiyatîfên heyî، di nav de Kongreya Azadiya Îranê (Iran Freedom Congress) û hewldanên kesayetiyên bi neteweyî naskirî yên wek Reza Pahlavi، hem pêşketina ku hatiye kirin hem jî hewcedariya berdewam a çarçoveyeke saziyî ya yekgirtî ya ku bikaribe muxalefeta demokratîk a berfirehtir hevaheng bike nîşan didin.

Divê rêxistinbûna siyasî bi stratejiyeke agahiyê ya bi bandor re bê hevberkirin. Jêhatîbûna rejîmê ya tepisandina nerazîbûnê bi giranî bi kontrolkirina agahiyê, perçekirina torên muxalefetê û qanihkirina hem welatiyan hem jî kesên hundirîn ku berxwedan bêfêde ye ve girêdayî ye. Ji ber vê yekê divê hewldaneke berfireh a ragihandinê danûstandinên ewle xurt bike, sansurê derbas bike, binpêkirinên mafên mirovan belge bike, gendeliyê eşkere bike û dengên bawerpêkirî yên li hundirê Îranê bilind bike. Bi heman girîngiyê, divê ew bi domdarî vîzyoneke erênî ji bo pêşeroja welêt ragihîne. Nîşandana ku guherîna siyasî hem gengaz e hem jî bi stabîliyetê re lihevhatî ye, ji bo mobîlîzekirina civakê pêwîst e û di heman demê de kesên hundirîn ên rejîmê piştrast dike ku ne hewce ye veguhertin kaos an tolhildanê çêbike.

Stratejiya aborî jî divê bi heman awayî li ser şekildana motîvasyonên siyasî bisekine, ne tenê li ser ferzkirina mesrefan. Alîkariya darayî ji bo karkerên grevê û civakên zeîf dikare di demên rûbirûbûnê de berxwedana sivîl bidomîne, di heman demê de divê embargo her ku diçe saziyan û kesên rasterast berpirsiyarên zordarî û gendeliyê bike hedef, ne ku bi awayekî berfireh zehmetiyê li ser gelê Îranê zêde bike. Di heman demê de, divê serokên muxalefetê û hevkarên navneteweyî plansaziyên bawerpêkirî ji bo stabîlîzasyona makroaborî, nûavakirin, vegerandina veberhênanê, parastina mafên milkiyeta qanûnî, berdewamiya teqawidiyê û xizmetên bingehîn, û vegera li bazarên navneteweyî amade bikin. Dayîna baweriyê ku jiyana aborî dikare piştî veguhertinê baştir bibe, bindestiya bi dilovaniya rejîmê kêm dike û serokên karsaziyê, teknokrat û aktorên sektora taybet teşwîq dike ku guherîna siyasî wek derfetek bibînin, ne wek metirsiyek.

Dibe ku xeta hewldanê ya herî girîng ji nû ve şekildana motîvasyonên elîtan be. Ji ber ku rejîmên otorîter bi hevkariya elîtan ve girêdayî ne, divê stratejiyên veguhertinê bi baldarî di navbera kategoriyên cuda yên kesên hundirîn ên rejîmê de ferqê deynin. Berpirsên payebilind ên ku ji bo zordarî û gendeliya giran berpirsiyar in divê li bin serweriya qanûnê hesabdayînê bibînin. Di heman demê de, karmendên sivîl ên asta jêrîn, teknokrat, rêveberên aborî, berpirsên parêzgehî û gelek personelên ewlehiyê divê piştrastiyên zelal bistînin ku di Îraneke piştî veguhertinê de pêşerojeke wan heye, bi şertê ku ew di binpêkirinên giran de ne têkildar bin. Hesabdayîna kesane, berdewamiya saziyî, parastinên pîşeyî û çarçoveyên veguhertinê yên bi zelalî diyarkirî tirsên bi guherîna siyasî re têkildar kêm dikin û di heman demê de dûrketina gav bi gav ji pergala heyî teşwîq dikin. Cudakirineke wisa yekgirtina rejîmê qels dike, kapasîteya dewletê diparêze û îhtîmala wê zêde dike ku derketin berî، ne piştî، hilweşîna rejîmê çêbibin.

Têkiliya bi sektora ewlehiyê re xeteke temamker a hewldanê ye. Ezmûna dîrokî nîşan dide ku rejîmên otorîter bi taybetî dema ku beşên aparata ewlehiyê fermanên tepisandina gel red dikin an jî di demên krîza siyasî de bêalî dimînin, pir zeîf dibin. Ji ber vê yekê divê stratejiyên veguhertinê di navbera hêmanên bi îdeolojîk ve girêdayî yên berpirsiyarên zordariyê û girseya berfirehtir a personelên leşkerî yên asayî, efserên ewlehiyê yên pileya jêrîn û leşkerên berxwedar de ferqê deynin, yên ku dilsoziya wan a sereke dibe ku ji rejîmê bêtir ji bo welêt be. Kampanyayên agahiyê yên bi baldarî hedefkirî, piştrastiyên bawerpêkirî yên li ser muameleya qanûnî û xizmeta pîşeyî ya berdewam li cihê guncan, û banglêkirinên domdar ên li ser peywira destûrî dikarin îhtîmala wê zêde bikin ku hêmanên sektora ewlehiyê di dema veguhertinê de an derkevin an jî xwe bidin alî. Tewra bêalîbûneke sînordar di nav saziyên ewlehiyê yên sereke de jî dikare kapasîteya rejîmê ya domandina zordariyê bi awayekî berbiçav kêm bike û di heman demê de berdewamiya saziyî ya pêwîst ji bo stabîliyeta piştî veguhertinê biparêze.

Piştgirîdana van hewldanên siyasî hewce dike ku berxwedana sivîl û berxwedêriya sîber bên xurtkirin. Binesaziya ragihandinê ya serbixwe, amûrên dîjîtal ên ewle, torên belgekirinê yên bihêz û kapasîteya rêxistinî ya nenavendî çalakvanan dihêle ku tevî sansur û çavdêriyê hevaheng bimînin. Di heman demê de, divê rêxistinên karkeran, komeleyên pîşeyî, zanîngeh, torên aborî û hêmanên din ên civaka sivîl bi awayên ku kapasîteya wan a rêxistinkirinê, domandina çalakiya kolektîf û parastina danûstandinê di demên aloziyê de baştir dike bên piştgirîkirin. Ev tor bingeha rêxistinî pêşkêş dikin ku veguhertinên serkeftî di dawiyê de bi wê ve girêdayî ne.

Veguhertineke serkeftî hevahengiyeke navneteweyî ya nêzîk jî hewce dike. Divê hikûmetên demokratîk siyaseta embargoyê, peyama diplomatîk, alîkariya mirovahî, piştgiriya berxwedana sivîl û plansaziya veguhertinê li hev bînin û di heman demê de ji nêzîkatiyên ku vegotinên rejîmê yên kontrola biyanî xurt dikin dûr bimînin. Piştgirî divê pêşîniyê bide xurtkirina saziyên siyasî yên bi serokatiya Îranî, medyaya serbixwe, civaka sivîl, hewldanên belgekirinê, û stratejiyeke aborî ya yekgirtî ku zexta hedefkirî ya li ser rejîmê bi piştgiriya pratîk a berxwedêriya muxalefetê û plansaziya bawerpêkirî ya ji bo vejîna piştî veguhertinê re tevlihev dike. Hevkarên herêmî, Ewropa û Dewletên Yekbûyî her yek xwedî kapasîteyên cuda ne, lê hewldanên wan dema herî bi bandor in ku li dora armanca hevpar a hêsankirina veguhertineke bi serokatiya Îranî bên hevaheng kirin, ne ku hewl bidin ji derve ve wê birêve bibin.

Di dawiyê de, plansaziya ji bo roja piştre bi qasî plansaziya ji bo veguhertinê bi xwe girîng e. Yek ji rîskên herî mezin ên piştî hilweşîna otorîter perçebûna saziyî ye. Ji ber vê yekê divê parastina xebata wezaretan, dadgehan, xizmetên giştî, rêvebiriya herêmî û xizmetên bingehîn ên hikûmetê wek pêşîniyeke stratejîk bê dîtin. Dadmendiya veguhertinê divê bi nêzîkatiyeke qat-bi-qat hesabdayîn û stabîliyetê hevseng bike, ku berpirsiyarên binpêkirinên herî giran didin ber dadgehê û di heman demê de karmendên sivîl ên asayî û pîşekarên ku dikarin di nûavakirina dewletê de beşdar bibin diparêze. Reforma sektora ewlehiyê, mekanîzmayên veguhertinê yên bi danûstandinê li cihê guncan, pêvajoyên rastîgerînê û berdewamiya saziyî bi hev re tirsa ji kaosê kêm dikin û di heman demê de baweriyê zêde dikin ku guherîna siyasî dê dewleta Îranê xurt bike, ne ku hilweşîne.

Bi hev re, ev xetên hewldanê stratejiyeke yekgirtî pêk tînin, ne komeke înîsiyatîfên serbixwe. Rêxistinbûna siyasî, operasyonên agahiyê, pêşbaziya aborî, têkiliya bi elîtan re, berxwedana sivîl, hevahengiya navneteweyî û plansaziya piştî veguhertinê hevdu xurt dikin, bi zêdekirina hevdemî ya nediyariyê di nav rejîmê de û bi kêmkirina nediyariyê li ser pêşeroja piştî wê. Armanc ne tenê leznadana dawiya Komara Îslamî ye, lê piştrastkirina wê ye ku dema mercên veguhertina siyasî derkevin holê, alternatîfeke bawerpêkirî amade be ku şûna wê bi dewleteke Îranî ya stabîl û bi awayekî navneteweyî naskirî bigire.

Beşa V: Avakirina enklavên parastî yên muxalefetê

Ezmûna dîrokî nîşan dide ku pergalên otorîter ên domdar gelek zeîftir dibin, dema ku muxalefeta rêxistî jêhatîbûna avakirin û domandina enklavên parastî yên li hundirê welêt bi dest dixe. Enklavên wisa kontrola bêpirsiyara rejîmê li ser beşên axa neteweyî ji holê radikin û di heman demê de cihekî ewle pêşkêş dikin ku tê de rêxistinên muxalefetê dikarin hevahengiyê bikin, alîkariya mirovahî bigihînin û saziyên hikûmeteke alternatîf pêş bixin. Sûriye mînakeke nêzîk pêşkêş dike. Axa di destê muxalefetê de li Idlibê, ku bi qismî bi bêhêlkirina leşkerî ya derveyî hatiye parastin û bi piştgiriya lojîstîk a ser-sînor hatiye domandin, saziyên siyasî û rêvebirî yên muxalefetê demeke dirêj piştî ku ew li deverên din ên welêt hatibûn ji holê rakirin parast û rê da wan ku di veguhertina siyasî ya paşerojê ya Sûriyê de beşdar bibin.

Enklavên parastî nirxa xwe ya stratejîk kêmtir ji axa ku digirin û zêdetir ji saziyên siyasî yên ku pêk tînin digirin. Cihê ewle rê dide rêxistinên muxalefetê ku serokatiyê hevaheng bikin, danûstandinan biparêzin, alîkariya mirovahî birêve bibin, nakokiyên herêmî çareser bikin û kapasîteya rêvebiriyê nîşan bidin. Li Îranê, îhtîmaleke mezin e ku enklavên wisa pêşî li herêmên sînor derkevin holê, di nav de beşên Kurdistan û Belûçistanê, ku lê erdnîgarî û torên siyasî yên heyî dibe ku derfetên mezintir ji bo rêxistinbûna domdar pêşkêş bikin. Lê belê, enklavên ku tenê bi herêmên kêmaniyan ve sînordar bin, ne gelek îhtîmal e ku meşrûiyeta neteweyî ya ji bo veguhertina siyasî pêwîst bi dest bixin û dibe ku vegotinên rejîmê yên cudaxwaziyê xurt bikin. Armanca wan ji ber vê yekê divê ev be ku bibin bingeh ji bo tevgereke neteweyî ya berfirehtir ku bi awayek pêşkeftî bandora siyasî berfireh dike ber bi dilê Îranê yê bi piraniya Faris ve.

Domandina van enklavan piştgiriyeke lojîstîk û saziyî ya bihêz hewce dike. Gihîştina sînor, danûstandinên ewle, alîkariya mirovahî, çavkaniyên darayî, lênêrîna tenduristiyê, medyaya serbixwe, pisporiya hiqûqî û kapasîteya rêvebirî dê rê bidin saziyên muxalefetê ku ji rûbirûbûneke dirêj sax derkevin û di heman demê de berdewamiya rêxistinî biparêzin û xwe ji bo rêvebiriya neteweyî ya dawiyê amade bikin. Her ku kapasîteya rejîmê ya pêşandana hêzê kêm dibe, berfirehkirina cihê siyasî yê parastî ber bi navendên sereke yên nifûsa Îranê ve dê têgihiştina mayîndetiya rejîmê hê bêtir qels bike û baweriyê bi desthilateke siyasî ya alternatîf a nûderketî re zêde bike.

Girîngiya stratejîk a enklavên parastî di dawiyê de ji axê bi xwe wêdetir diçe. Gava ku rejîm nikaribe êdî desthilatdariyeke bêpirsiyar li ser beşên welêt bi kar bîne, têgihiştina mayîndetiya wê di nav burokratan, serokên karsaziyê, berpirsên parêzgehî û endamên xizmetên ewlehiyê de dest bi helandinê dike. Redkirina axê ji ber vê yekê di serî de wek mekanîzmayeke siyasî û psîkolojîk kar dike ku baweriya elîtan qels dike, revînan lez dike û nediyariyê li seranserê koalîsyona desthilatdar zêde dike. Enklavên parastî tenê bi qasî ku muxalefeteke neteweyî ya yekgirtî, ku bikaribe serokatiyê biparêze, çalakiya siyasî hevaheng bike û nîşan bide ku hikûmeteke alternatîf a bawerpêkirî amade ye ku Îraneke stabîl û ji aliyê axê ve yekgirtî birêve bibe, xurt dikin bi nirx in.

Beşa VI: Pêkanîna stratejiyê: Vebijêrkên siyasetê ji bo Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê

Dewletên Yekbûyî û Îsraîl xwedî kapasîteyên temamker in ji bo pêşxistina veguhertina siyasî li Îranê. Dewletên Yekbûyî di cihê herî baş de ne ku jîngeha siyasî, aborî, diplomatîk û agahiyî ya li dora veguhertineke paşerojê şekil bidin, di heman demê de Îsraîl zexta leşkerî û îstîxbaratî ya domdar a pêwîst ji bo qelskirina aparata zorê ya rejîmê pêşkêş dike. Serkeftin li ser yekxistina van kapasîteyên temamker di nav stratejiyeke hevaheng de girêdayî ye ku muxalefeteke bi serokatiya Îranî xurt dike û di heman demê de bi domdarî yekgirtina koalîsyona desthilatdar a Komara Îslamî dihelîne.

Divê prensîbeke navendî rêberiya her hêmanek a vê stratejiyê bike: veguhertina siyasî li Îranê divê bi awayekî nealoz bi serokatiya Îranî bimîne. Piştgiriya derveyî dema herî bi bandor e ku rêxistinbûna siyasî ya xwecihî xurt dike، bêyî ku bibe rûyê wê yê giştî. Piştgirîdana xuya ya Amerîkî an Îsraîlî ya çalakiyên muxalefetê dê vegotinên demdirêj ên rejîmê yên destwerdana biyanî xurt bike, meşrûiyeta hundirîn a serokên muxalefetê qels bike, hewldanên berfirehkirina piştgiriyê di nav gelê Îranê de tevlihev bike û revînên potansiyel ên elîtan bêhêvî bike. Ji ber vê yekê divê alîkarî, li kû derê mimkûn be, bi bêdengî, bi riya kanalên nerasterast û înkarkirî bê dayîn ku kapasîteyên operasyonel ên muxalefetê herî zêde dike û di heman demê de xuyangeha beşdariya derveyî herî kêm dike. Armanc ne afirandina tevgereke piştgirîkirî ya biyanî ye, lê rê dayîna muxalefeteke Îranî ya serbixwe ye ku bi meşrûiyeta xwe rêxistin bike, ragihîne û di dawiyê de bi serê xwe birêve bibe.

Dewletên Yekbûyî

Dewletên Yekbûyî divê berpirsiyariya sereke ya avakirina mercên siyasî yên pêwîst ji bo veguhertinê bigirin ser xwe. Pêşîniya yekem divê hêsankirina derketina muxalefeteke yekgirtî û nûner be ku bikaribe di dema guherîna siyasî de û piştî wê rêvebiriyê bike. Siyaseta Amerîkî divê hevahengiyê di nav çalakvanên hundirîn, rêxistinên diasporayê, teknokratan, komên karkeran, rêxistinên jinan, kêmaniyên etnîkî û serokên karsaziyê de teşwîq bike û di heman demê de ji hewldanên diyarkirina encamên siyasî an hilbijartina serokên kesane dûr bimîne. Li cihê ku derfet derkevin, piştgiriya bêdeng divê kapasîteya rêxistinî ya cihên siyasî yên parastî û torên muxalefetê yên hundirîn, yên ku dikarin rêvebiriyê di bin şertên zexta berdewam a rejîmê de bidomînin, jî xurt bike. Armanc xurtkirina saziyên bi serokatiya Îranî ye, ne afirandina bindestiyê bi piştgirên derveyî re.

Siyaseta aboriyê divê ji tenê zêdekirina zextê ber bi pêşbaziya aborî ya demdirêj a bi rejîmê re veguherîne. Sankşonên armanckirî divê li ser saziyan, şîrketan û kesên ku ji bo zordestiyê, gendeliyê û fînanskirina Supaya Pasdarên Şoreşa Îslamî (IRGC) berpirs in bisekinin، lê di heman demê de zehmetiya nepêwîst a li ser Îraniyên asayî kêm bikin. Her wiha، hevkarên navneteweyî divê bi berfirehkirina alîkariya pratîkî ji bo karkeran, civakên bêparastin û civaka sivîl a serbixwe, berxwedana sivîl piştgirî bikin، û di heman demê de dîmeneke bawerpêkirinî ya vejîna piştî veguhertinê pêşkêş bikin، ku rakirina sankşonan, nûavakirin, veberhênana nû û vegerandina jiyana aborî ya asayî dihewîne. Bi hev re، ev tedbîr girêdayîbûna bi piştgiriya rejîmê kêm dikin û baweriyê xurt dikin ku guhertina siyasî dê dewlemendiyeke mezintir bîne، ne bêîstîqrarî.

Agahî divê bibe xeta sereke ya xebatê، ne çalakiyeke piştgir. Dewletên Yekbûyî divê piştgiriya xwe ji bo medyaya serbixwe ya bi zimanê farisî, platformên ragihandinê yên ewle, teknolojiyên dijî sansurê, kapasîteyên înterneta satelîtî li cihên ku gengaz e, û belgekirina sîstematîk a gendeliya rejîmê û binpêkirinên mafên mirovan berfireh bike. Ragihandina stratejîk divê ne tenê li ser têkçûnên Komara Îslamî bisekine، lê di heman demê de li ser hebûna alternatîfeke bawerpêkirinî ya ku dikare yekîtiya neteweyî biparêze, saziyên dewletê bihêle û derfeta aborî vegerîne. Nîşandana ku veguhertin hem gengaz e û hem jî dikare bê rêvebirin، ji bo seferberkirina piştgiriya giştî û teşwîqkirina vekişîna elîtan bingehîn e.

Kapasîteyên sîber divê van hewldanên agahiyê xurt bikin، bi baştirkirina berxwedana ragihandina opozîsyonê û kêmkirina şiyana rejîmê ya tepeserkirina agahiya serbixwe. Alîkarî divê li ser ragihandina ewle, perwerdehiya ewlehiya dîjîtal, parastina torên civaka sivîl, û berxwedana li hember sansur û tevlihevkirina sîber bisekine. Ev kapasîte berdewamiya rêxistinî ya ku veguhertinên siyasî yên serkeftî pê ve girêdayî ne zêde dikin، û di heman demê de berxwedana qadên siyasî yên parastî û torên opozîsyona navxweyî xurt dikin.

Siyaseta Amerîkayê divê rasterast koalîsyona hukumdar a rejîmê jî bixe nav çarçoveyê. Stratejiyên veguhertinê divê cudahiyê bikin navbera berpirsên payebilind ên ku ji bo zordestiyê berpirs in û girseya firehtir a teknokrat, karmendên dewletê, rêveberên parêzgehan, serokên karsaziyê û kesên hêzên ewlehiyê، yên ku hevkariya wan a berdewam pir caran zêdetir ji ne diyarbûnê tê، ne ji îdeolojiyê. Garantiyên zelal li ser berdewamiya saziyên dewletê, berpirsiyariya qanûnî û derfetên pîşeyî yên pêşerojê dikarin vekişîneke gav bi gav teşwîq bikin، û di heman demê de motîvasyona berxwedana kolektîf kêm bikin. Her wiha، Washington û hevalbendên wê divê bi dizî planên awarte ji bo alîkariya mirovî, reforma sektora ewlehiyê, parastina wezaretên hikûmetê, berdewamiya xizmetên giştî yên bingehîn û vejîna lezgîn a aborî amade bikin، di nav de rêyên ji bo rakirina sankşonan, veberhênana nû û vegerandina nav bazarên cîhanî. Amadehiyeke wisa ne diyarbûnê di nav hundirînên rejîmê de kêm dike û nîşan dide ku li pişt Komara Îslamî pêşerojeke aram û dewlemend heye.

Îsraîl

Beşdariya sereke ya Îsraîlê dê bimîne zexta leşkerî û îstîxbaratî ya berdewam li hember saziyên ku hêza zordestiyê ya Komara Îslamî diparêzin. Operasyonên berdewam li hember serkirdayetiya Supaya Pasdarên Şoreşa Îslamî (IRGC), hêzên mûşekan, binesaziya dronan, pergalên fermandarî û kontrolê û cihên hilberîna leşkerî lêçûnên demdirêj ên mayîna rejîmê zêde dikin، û di heman demê de şiyana Tehranê ya pêşxistina hêzê li hundir û li seranserê herêmê kêm dikin. Ji ber vê yekê operasyonên leşkerî divê ne tenê bi zirara taktîkî، lê bi beşdariya wan a berhevkirî ya di qelskirina hevgirtin û baweriya koalîsyona hukumdar a rejîmê de bên nirxandin.

Zexta leşkerî ya berdewam jî derfetan diafirîne ku qadên siyasî yên parastî derkevin holê، bi kêmkirina gav bi gav a şiyana rejîmê ya pêşxistina hêza zordestiyê ber bi navçeyên nakokdar ve. Ji ber vê yekê operasyonên Îsraîlê divê ne tenê ji bo bandorên wan ên leşkerî yên tavilê، lê ji bo wê jî bên nirxandin ka gelo ew derfetên siyasî yên li ber destê opozîsyoneke Îranî ya birêxistinkirî berfireh dikin.

Operasyonên îstîxbaratî dê bi heman rengî girîng bimînin. Berhevkirina berdewam a îstîxbaratê li ser Supaya Pasdarên Şoreşa Îslamî (IRGC), serkirdayetiya siyasî, saziyên ewlehiyê, torên aborî û dînamîkên elîtên navxweyî dikare têgihiştina qelşên ku di nav rejîmê de nû derdikevin baştir bike، û di heman demê de piştgiriyê bide hewldanên nasandina derfetên tevlêbûna siyasî û vekişîna elîtan. Ev her wiha dikare şert û mercên herêmî yên ku dibe destûr bidin derketin an berfirehbûna qadên siyasî yên parastî baştir bike، da ku siyasetdanîner karibin hewldanên siyasî, leşkerî, mirovî û dîplomatîk bi rastiyên guherbar ên li ser erdê re çêtir hevaheng bikin. Hevkariya îstîxbaratî bi Dewletên Yekbûyî û hevkarên herêmî re jî têgihiştina hevpar a pêwîst ji bo plankirina hevaheng a veguhertinê xurt dike.

Îsraîl divê di heman demê de di tevlihevkirina mîmariya nûnerên herêmî yên Îranê de berdewam be. Hizbullah, milîsên Iraqî, Hûsî û hevkarên din ên Îranê kûrahiyeke stratejîk peyda dikin ku dihêle rejîm pevçûnê derve bike û meşrûiyeta navxweyî، tevî qelsiya navxweyî، biparêze. Operasyonên berdewam ên dijî nûneran bandora herêmî ya Tehranê kêm dikin, şiyana wê ya tolhildanê sînordar dikin û lêçûnên domandina pergala heyî hê bêtir zêde dikin.

Îsraîl dikare her wiha bi awayekî nerasterast beşdarî veguhertina siyasî bibe، bi piştgirîdana ragihandina ewle û torên agahiyê yên berxwedêr ên ku dihêlin rêxistinên opozîsyonê û qadên siyasî yên parastî، tevî sansur û çavdêriya hikûmetê، hevahengiyê bikin. Ev hewldan divê destpêşxeriyên firehtir ên Amerîkayê temam bikin، û di heman demê de li ser baştirkirina berxwedana rêxistinî bisekinin، ne li ser birêvebirina çalakiya siyasî.

Di dawiyê de، ne Dewletên Yekbûyî û ne jî Îsraîl bi tena serê xwe nikarin van armancan bi dest bixin. Avakirina koalîsyoneke herêmî ya ku Dewletên Yekbûyî, dewletên Kendavê û hikûmetên din ên di bin gefê de dihewîne، bingehîn dimîne. Armanca wê divê ji dorpêçkirina leşkerî re têkçûna wêdetir hebe، û di nav xwe de hevahengkirina alîkariya mirovî, piştgiriya qadên opozîsyonê yên parastî li cihê ku derkevin holê, plankirina penaberan, ewlehiya deryayî, planên awarte yên navokî, aramkirina aborî û nûavakirina piştî veguhertinê bihêle.

Encam

Komara Îslamî îro ji her demeke di dîroka xwe ya nûjen de qelstir e، lê qelsî bi tenê veguhertina siyasî naafirîne. Pergalên otorîter ne ji ber ku bêberhem in dimînin، lê ji ber ku xwe diguncînin. Ji ber vê yekê dersa sereke ya bûyerên dawî ev e ku serkeftina leşkerî, zexta aborî û nerazîbûna gelêrî dê ji aliyê stratejîk ve netemam bimînin heta ku neyên wergerandin bo guhertina siyasî.

Ev pêdivî ye ku navenda stratejiyê ji qelskirina rejîmê ber bi avakirina cîgirê wê ve biguhere. Opozîsyoneke yekgirtî, ne diyarbûna elîtan a ku di mezinbûnê de ye, torên agahiyê yên berxwedêr, qada siyasî ya parastî, pêşbaziya aborî ya ku zexta armanckirî bi dîmeneke bawerpêkirinî ya vejîna neteweyî re li hev dike, û berdewamiya saziyan ne destpêşxeriyên cuda ne. Bi hev re ew şert û mercan diafirînin ku tê de koalîsyona hukumdar a navenda wê Supaya Pasdarên Şoreşa Îslamî (IRGC) perçe dibe. Ji ber vê yekê pêşbaziya diyarker siyasî ye، ne leşkerî.

Dewletên Yekbûyî û Îsraîl dikarin alîkariya afirandina van şert û mercan bikin، lê ew nikarin meşrûiyetê çêbikin an pêşeroja Îranê diyar bikin. Veguhertina siyasî divê bi rêberiya Îraniyan bimîne. Aktorên derve divê hewl bidin derfetên siyasî berfireh bikin, lêçûnên veguhertinê kêm bikin û saziyên xwecihî xurt bikin، û di heman demê de xwe ji kiryarên ku vegotinên rejîmê yên derbarê kontrola biyanî de xurt dikin dûr bixin. Serkeftina wan divê ne tenê bi zirara li Komara Îslamî hatiye dayîn were pîvandin، lê bi derketina alternatîfeke bawerpêkirinî ya ku dikare Îraneke aram û yekgirtî birêve bibe.

Derfetên stratejîk ên vê mezinahiyê kêm in. Heke zexta leşkerî ya berdewam bi rêxistinbûneke siyasî ya hevgirtî re neyê hevsengkirin، dibe ku rejîm careke din xwe biguncîne, hêzên xwe yên mayî kom bike û bimîne. Lê heke zexta leşkerî bi stratejiyeke berfireh a veguhertina siyasî re bê yekkirin، pevçûna heyî dibe ku mezintirîn derfeta dehsalan be ji bo guhertina Komara Îslamî bi dewleteke Îranî ya aram, demokratîk û bi cîhanê re yekgirtî.

Derbarê Nivîskar de

Seth D. Kaplan pisporê dewletên qels û veguhertinên siyasî ye. Ew li Paul H. Nitze School of Advanced International Studies (SAIS) ya Johns Hopkins University ders dide، şêwirmendê payebilind ê Institute for Integrated Transitions (IFIT) e، û ji bo World Bank, the U.S. State Department, the U.S. Agency for International Development, û the OECD şêwirmendiyê dike. Wî the State Department’s Political Transitions Analysis Framework (2020) nivîsand û bi hev re rapora United Nations–World Bank Pathways for Peace: Inclusive Approaches to Preventing Violent Conflict nivîsand. Pirtûkên wî Fixing Fragile States, Betrayed, Human Rights in Thick and Thin Societies, û Fragile Neighborhoods dihewînin.

Derbarê Foruma Rojhilata Navîn de

Foruma Rojhilata Navîn, navendeke lêkolînê ya ne-qezenc, berjewendiyên Amerîkayê li Rojhilata Navîn pêş dixe û şaristaniya rojavayî ji Îslamîzmê diparêze. Ew vê yekê bi weşanên xwe, lêkolîn, destpêşxeriyên siyasetê û bernameyên perwerdehiya giştî dike.

Middle East Forum, 1650 Market Street, Suite 3600, Philadelphia, PA 19103. www.meforum.org