Guhertina rejîma Îranê dikare Iraqê parçe bike

Di 20ê cotmehê 2026an de, Serokwezîrê Îsraîlê Benjamin Netanyahu got ku wî bi Serok Donald Trump re rakirina rejîma Îranê nîqaş kiriye. Eger Komara Îslamî ya Îranê hilweşe, dikare çi bibe? Bêguman, guhertina rastîn a rejîmê li Tehranê dikare bibe sedema krîzeke Iraqî, eger mîlîs, alimê olî Muqteda al-Sadr û saziya olî ya li bajarê pîroz ê şîe Necefê li hev bibin da ku kontrola şîeyan li ser hikûmetê biparêzin an jî piştgiriyê bidin saziyeke cihêxwaz a başûr.

Nîşanên hişyariyê hene. Di 4ê adara 2025an de, Hussein Mounis ê ji bloka Hoquq ya girêdayî Kata’ib Hezbollah pêşniyar kir ku, eger şîe li Bexdayê desthilatê ji dest bidin, divê neh parêzgehên ku piraniya wan şîe ne serbixwe bibin. Wek ku Serokwezîrê berê Nouri al-Maliki jî destnîşan kiriye, ew parvekirin dê dewlemendiya neftê di destên şîeyan de bihêle. Gotinên wan pêşniyara sala 2005an a herêmeke şîe ya başûr ji nû ve zindî kir, lê ev car bi rêya federaliya destûrî, ne bi veqetînê.

Li gorî urfên ku piştî dagirkirina Amerîkayê ya 2003an bi cih bûn, şîe serokwezîriyê digirin, erebekî sunnî dibe serokê parlamentoyê û kurd serokkomariyê distînin, her çend destûr tu parvekirineke wiha ferz nake. Iraq Study Group ya 2006an ragihand ku Grand Ayatollah Ali al-Sistani hanî yekîtiya siyasî ya şîeyan li hundirê Iraqê dida.

Di sala 2014an de, bidestxistina beşeke mezin a bakurrojavayê Iraqê ji aliyê Dewleta Îslamî ve bû sedem ku Sistani fetwayek derxe û şîeyan seferber bike, Sadr Peace Brigades ava bike û komên piştgirîkirî ji aliyê Îranê ve destwerdanê bikin. Armancên wan cuda bûn, lê bi hev re rû bi rû yê gefeke li ser Bexdayê û bajarên pîroz ên şîeyan bûn.

Tevgera xwepêşandanan a 2019an pirsgirêkeke din anî pêş. Saziya olî zext li Serokwezîr Adil Abdul Mahdi kir ku îstîfa bike, piştî ku nûnerê Sistani hişyarî da ku serdestiya siyasî dikare derbasî civakên din bibe. “Kumên Şîn” ên girêdayî Sadr êrîşî xwepêşanderan kirin. Li gorî raporên Neteweyên Yekbûyî, şahidan heft kuştinên li Necefê di sibata 2020an de bi çekdarên girêdayî Sadr ve girêdan. Mîlîsan jî hêza kujer bi kar anî. Serokê Badr Corps Hadi al-Amiri pesnê koman kir ku li ber tiştê ku wî jê re digot “fitneya cotmehê” sekinîn û nîzama siyasî parastin, bêyî ku kuştinan bipejirîne. Hikûmet ket, lê kontrola şîeyan a li ser serokwezîriyê ma.

Komara Îslamî bi piştgiriya Supaya Pasdarên Şoreşa Îslamî (IRGC) ji bo komên siyasî û torên bazirganî alîkariya domandina vê nîzamê kir. Hilweşîna rejîmê li Tehranê dê strukturên hêzê yên Iraqî ji holê ranekin. Necef dê bandora xwe ya olî biparêze, Sadr dê hê jî alîgirên xwe bi destê xwe bigire, û mîlîsên piştgirîkirî ji aliyê Îranê ve dê hê jî xwediyê çek, bi sedan milyon dolar û bandora saziyî bin. Tirsa windakirina serokwezîriyê dikare hevkariyê di navbera hevrikan de teşwîq bike.

Alternatîfek jî ev e ku ew vekişin bo herêma başûr, herêmek ku xwediyê kanên neftê, bendergeh, derbasgehên sînor û bajarên pîroz Necef û Kerbela ye. Kontrolkirina dahatên hemû van tiştan dikare xweseriya mîlîsan bêyî Tehranê piştgirî bike.

Hilweşîna rejîma Îranê jî dikare bibe sedema ku Çîn piştgiriyê bide saziyeke di bin serdestiya mîlîsan de li başûrê Iraqê, da ku berjewendiyên xwe biparêze, bi taybetî heke Pekîn hewce bibe cîgirekê ji bo hevkariya xwe ya bi Îranê re bibîne. Payên Çînê di kanên neftê yên Iraqê de dikarin motîvasyoneke aborî pêk bînin, ji bo ew bandoreke alternatîv bihêlin û dabînkirina neftê bê navbirîn misoger bikin. Piştgiriya Çînê dikare piştevaniya aborî û siyasî bide, şiyana herêma başûr a jiyînê xurt bike û parçebûna muhtemel a Iraqê bike qada pêşbaziyê di navbera Washington û Pekînê de.

Ji bo monarşiyên ereb ên Kendavê, kantoneke çekdar a başûr dikare bişibe pirsgirêka Hûsiyan, lê li perava bakur a Kendava Farisî.

Ev îhtîmal qeleqeleke stratejîk di nêzîkatiya ku nûnerê Amerîkayê Tom Barrack û Wezîrê Derve Marco Rubio bişopînin de derdixe holê. Washington qebûl kir ku dawîdemê ji bo anîna çekên mîlîsan di bin kontrola dewletê de heta 30ê hezîrana 2027an dirêj bike, bi tercîhkirina danûstandin û tevlîkirina gav bi gav. Lê ev têgihiştin tu bersiveke zelal nade wan koman ku çarçoveya Wezareta Derve red dikin û li şûna wê, piştî hilweşîna Îranê, li pey xweseriya başûr in.

Van rêxistinan çekên xwe wek garantiya saxmayîna siyasî û leşkerî dibînin. Di 21ê cotmehê de, Harakat al-Nujaba bêçekkirin û beşdarbûna di pêvajoya siyasî de red kir. Daxuyaniyên cudaxwaz ên berê nîşan didin ku hin kom dikarin, heke hevsenga hêzê ya Bexdayê biguhere, li alternatîvên erdnîgarî bifikirin.

Ev dirêjkirin herwiha koman dem dide ku torên darayî yên xwe xurt bikin, cihên xwe yên siyasî bihêzin û xwe ji nû ve bicîh bikin. Kesayetiyên girêdayî mîlîsan postên bilind ên hikûmetê digirin, her çend rêxistinên wan hêza çekdarî ya serbixwe diparêzin. Washington di xetereya ku berî bêçekkirineke rastîn were misoger kirin, meşrûiyetê bide de ye.

Serokwezîrê Iraqê Ali al-Zaidi, ji ber vê yekê, tenê bi pirsgirêka bêçekkirinê re rû bi rû nabe. Tevlîkirina şervanan di saziyên dewletê de zincîrên cuda yên fermandariyê, dabînkirina darayî an jî dilsoziyên cuda ji holê ranake. Rêgirtina li ber parçebûna erdnîgarî hewce dike ku tesîsatên neftê û saziyên parêzgehan ji destxistina bi çekan werin parastin.

Hilweşîna rejîma Îranê dikare ji Iraqê re derfetekê çêbike ku hêza mîlîsan hilweşîne û ji urfên mezhebî yên ji 2003an ma derbas bibe. Lê derengmayîn dikare mîlîsan teşwîq bike ku hevrikiyên xwe kêm bikin û projeya herêma başûr ji nû ve vejînin, da ku çekên xwe û serdestiya xwe ya siyasî biparêzin. Pêşbaziya navendî dê zû bibe ev. Gelo Iraq dikare desthilata dewletê saz bike berî ku krîzeke Îranî bêçekkirinê veguherîne têkoşîneke li ser sînorên welêt?