Hêviya Filistîniyan a serkeftina li ser Îsraîlê tê hilweşandin

Pêşgotina Rêveberiyê

Ji sala 2017an ve Foruma Rojhilata Navîn pêşniyareke sade parastiye: pevçûna Îsraîl û Filistînê dê wê gavê biqede ku Filistînî bigihîjin wê encamê ku wan şikest xwariye, ne berê. Daniel Pipes ev doz bi riya Projeya Serkeftina Îsraîlê û di pirtûka xwe ya 2024an Israel Victory de pêşkêş kir. Bersiva asayî ev bû ku tu hikûmeteke Îsraîlê dê vê siyasetê qebûl neke. Nivîsa li jêr bersiva wê bersivê ye. Nivîskarê wê çar salan Encumena Ewlehiya Niştimanî ya Îsraîlê bi rê ve biriye û sê dehsalan di Shin Bet de xizmet kiriye, di nav de wek serokê Navçeya Başûr, ango fermandariya ku berpirsyarê Gazzeyê ye. Wî alîkariya pêkanîna Peymanên Birahîm kir û diyaloga stratejîk a Îsraîlê bi Dewletên Yekbûyî re bi rê ve bir. Gava ku Meir Ben-Shabbat dinivîse ku armancên şer ên Îsraîlê pêwîst in lê têr nakin, û ku beşa kêm têkbirina zihnî ya tevgera neteweyî ya Filistînî ye, ew tiştê ku dezgeha ewlehiyê ya Îsraîlê ji 7ê Cotmeha 2023an ve fêr bûye vedibêje, ne ku teoriyekê pêşkêş dike.

Sê tişt hene ku vê nivîsê hêjayî wextê xwendevanekî Amerîkî dikin.

Ya yekem, ew armancê pênase dike. “Têkbirina zihnî” li vir ne dirûşmeyek e. Ben-Shabbat wê ji pênaseya Artêşa Îsraîlê (IDF) a biryara leşkerî, ji doktrîna kampanyaya ji bo hişmendiyê, û ji pênaseya klasîk a tirsandina stratejîk ava dike, û israr dike ku ew nikare şûna serkeftina leşkerî bigire. Ew tiştê ye ku serkeftineke leşkerî divê biafirîne da ku hêjayî buhayê xwe be. Paşê nîşan dide ku Îsraîlê berê li ku derê ew bi dest xistiye, di 1967an de, di 1973an de, û di Peymanên Birahîm de. Wî her weha eşkere dike ku çima têkbirina rêxistinên terorîst bi vî awayî ji dewletan dijwartir e. Herwiha nîşan dide ku delîlên ji Gazze, Lubnan û Sûriyeyê ji 2023an ve çi dibêjin li ser gelo ew niha pêk tê yan na.

Ya duyem, ew hejmaran datîne ser masê. Nêzîkî nîvê Filistîniyan ji saziya raperçûnê ya pêşeng a Filistînî re gotin ku ew piştgirî didin êrîşa 7ê Cotmehê. Ji sedî 72 dibêjin divê Hamas çekên xwe bihêle heta ku Îsraîl vekişe. Di 32 salan de Rêveberiya Filistînê tu Filistîniyek ji ber terora li dijî Îsraîlê nedaye dadgehkirin, di heman demê de salê 1.47 milyar NIS dide terorîstan û malbatên wan û hêzeke polîs a 30,000 kesî kiriye 70,000 leşkerên çekdar. Di 16ê Îlona 2026an de, Wezareta Derve ya Amerîkayê ji bo duyemîn sala li pey hev dît ku PLO û Rêveberiya Filistînê (PA) di pabendbûnên xwe yên di bin qanûna Amerîkî de serneketine. Her kesê ku pêşniyar dike Gazze bide Rêveberiyeke Filistînî ya “reformkirî” divê bersiva vê tomarê bide. Ev nivîs piştrast dike ku ew nikarin jê birevin.

Ya sêyem, ew ji siyasetdaran re dibêje çi bikin, û bi kîjan rêzê. Pêşî Gazze: Hamasê bêçek bikin, Rêlê bêleşkerî bikin, ewlehiyê di destên Îsraîlê de bihêlin, û bihêlin ew Gazzeyiyên ku dixwazin derkevin, derkevin. Di Mijdara 2026an de tu hilbijartinên Filistînî nebin: hilbijartina 2006an, ku di bin zexta Amerîkî de hat kirin, Gazze da Hamasê, û ya duyem dê ji civaka navneteweyî re hincetê bide ku daxwaza mifteyan bike. Xweseriya şaredariyan ji Filistîniyan re, ewlehî tenê ji Îsraîlê re. Êdî çavpoşîna li ser binpêkirinên PAyê tune. Tirkiye û Qeter ji pêşeroja Gazzeyê derve. UNRWA ji qada Filistînî derve. Bicihkirina ku rastiya nû ya li Cihûdiye û Samiriyê daîmî dike. Veqetandineke zelal di navbera PAyê û welatiyên Ereb ên Îsraîlê de. Xwendevan dê bi her rêzê re razî nebin, lê ew ê tu rêzeke nezelal nebînin.

Pişka Amerîkayê rasterast e. Dewletên Yekbûyî Biryara 2803 ya Encumena Ewlehiyê nivîsand, serokatiya Desteya Aştiyê (Board of Peace) dike, dê şeklê hêz û komîteya ku Gazzeyê bi rê ve dibe diyar bike, û dê biryarê bide ka gelo Rêveberiya Filistînê di 28ê Mijdarê de ber bi hilbijartinan ve bê zorkirin yan na. Her yek ji wan biryaran an hêviya Filistîniyan a ku dê ji Îsraîlê dirêjtir bijîn xwedî dike an jî wê diqedîne. Biryara 2803 soz dide “rêyeke bawerpêkirî ber bi xweseriyê û dewletbûna Filistînî ve” piştî ku PA reform bike. Ben-Shabbat rave dike ku çima ew soz, ku ji Rêveberiyeke ku tu carî di tu testeke ku li ber wê hatiye danîn de serneketiye re tê dayîn, rêya herî piştrast e ji bo domandina pevçûnê. Siyaseteke Amerîkî ku nûavakirina Gazzeyê bi şertê bêçekkirina Hamasê girê dide, Enqere û Doheyê ji rêkeftinan dûr dixe, qeydkirina niştecihên PAyê wek penaber diqedîne, û dewletbûnê radigire heta ku bê bidestxistin, berjewendiyên Amerîkayê diparêze. Ev herwiha tenê siyaset e ku ji Îsraîliyan û Filistîniyan re dawiya pevçûnê pêşkêş dike, ne ku gereke din a wê.

Çend gotin li ser vê çapê. Orjînala Îbranî di 23ê Îlona 2026an de ji bo Middle East Forum Israel hat temamkirin. Ev çapa Îngilîzî wergereke tam e, bi jêrenotên nivîskar re, û jêgirtinên ji çavkaniyên Îngilîzîziman bi orjînala xwe têne dayîn. Nêrîn yên nivîskar in. Erkê Forumê ew e ku wan bixe ber çavê wan kesan li Washingtonê ku dê di çend mehên pêş de biryar bidin ka gelo dersên Osloyê hatine girtin yan na. Ji ber vê yekê ev nivîs niha tê weşandin, berî hilbijartinên Mijdarê û berî ku çarçoveya Desteya Aştiyê bibe siyaseta fermî, ne ku piştî wê.

Gregg Roman

Rêveberê Giştî, Foruma Rojhilata Navîn

Philadelphia, Îlon 2026

Kurteya Rêveberiyê

Ji 7ê Cotmeha 2023an ve, Îsraîlê li heft qadan li dijminên xwe xist û cihê xwe yê wek hêza herêmî ji nû ve bi dest xist. Lê hê di hişê dijminên xwe de bi ser neketiye. Ev nivîs dibêje ku çareseriyeke domdar a pevçûna Îsraîl û Filistînê dê tenê wê demê were ku Filistînî hêviya bindestkirina Îsraîlê û sepandina daxwaza xwe bi hêzê li ser wê winda bikin. Heta ku ew hêvî neşikê, her pêvajoyeke siyasî dê Îsraîlê vegerîne “Oslo 2.”

Pirsgirêk

Peymanên Osloyê diviyabû terora Filistînî bidawî bianiya û pevçûn bixista ser rêya çareseriyê. Lê berevajî vê kirin. Wan raya giştî ya Filistînî û serkirdeyên wê hîn kir ku zext ji Îsraîlê tawîzan distîne, û wan amadebûna Îsraîlê ya ji bo lihevhatinê wek lawazî xwend. Vekişîna 2005an ji Gazzeyê ev ders kûrtir kir. Sî û sê sal şûnde, Rêveberiya Filistînê (PA) nêzîkî hemû sozên xwe yên li Osloyê binpê kiriye: wê tu carî tu Filistîniyek ji ber terora li dijî Îsraîlê nedaye dadgehkirin; salê nêzîkî 1.47 milyar NIS, ango nêzîkî ji sedî 7.6yê budceya xwe, dide terorîstan û malbatên wan; dibistanên wê komkujiya 7ê Cotmehê wek modelekê hîn dikin; hêzên wê yên ewlehiyê ji hêzeke polîs a 30,000 kesî bûne nêzîkî 70,000 leşkerên çekdar; û wê pevçûn bi riya Dadgeha Cezayî ya Navneteweyî (International Criminal Court), Dadgeha Navneteweyî ya Dadmendiyê (International Court of Justice), û kampanyayeke ji bo naskirina yekalî navneteweyî kiriye. Di 16ê Îlona 2026an de, Wezareta Derve ya Amerîkayê dît ku PLO û PAyê “careke din” pabendbûnên xwe pêk neanîne, û cezayên vîzeyê li dijî berpirsên wan dirêj kir.

Raya giştî ya Filistînî neynika serkirdetiyê ye. Raperçûneke Gulana 2025an a Navenda Filistînî ya Lêkolînên Siyasetê û Raperçûnê (Palestinian Center for Policy and Survey Research, PCPSR) dît ku nêzîkî nîvê Filistîniyan piştgirî dabû biryara Hamasê ya êrîşê di 7ê Cotmehê de, bi piştgiriyeke bilindtir li Cihûdiye û Samiriyê ji ya li Gazzeyê. Di Tebaxa 2026an de, ji sedî 72yê bersivderan ji PCPSRê re gotin ku divê Hamas berî vekişîneke tam a Îsraîlê bêçek nebe. Piştgiriya Hamasê daketiye û ji sedî 79 dixwazin Mahmûd Abbas îstifa bike, lê bawerîya ku Îsraîl dikare were têkbirin neçûye.

Di heman demê de, 160 ji 193 dewletên endamên Neteweyên Yekbûyî niha dewleteke Filistînî nas dikin. Hamas ji vê naskirinê re dibêje “yek ji berên êrîşa 7ê Cotmehê.” Ne bêhêvîtî, belkî hêvî ye ku terorê û şîdetê xwedî dike.

Wateya “têkbirina zihnî”

Nivîs têkbirina zihnî bi hevberkirina sê têgehan ji stratejiya leşkerî pênase dike: biryar (şikandina şiyana dijmin a kiryara bi bandor li dijî me), kampanyaya ji bo hişmendiyê (guhertina têgihiştina temaşevanê armanc ji rastiyê), û tirsandina stratejîk. Têkbirina zihnî guherîneke kûr û mayînde ye di têgihiştina dijmin de ku dibe sedem ku ew fêm bike ku nikare armancên xwe bi hêzê bi dest bixe, û ku hewldan dê ji buhaya xwe girantir lê were. Ew şûna biryara leşkerî nagire. Ew biryareke leşkerî ya wisa bêguman dixwaze ku hişê dijmin biguherîne.

Îsraîlê berê têkbirina zihnî bi dest xistiye. Şerê Şeş Rojan, Şerê Yom Kippur, û Peymanên Birahîm her yek nirxandina cîhana Ereb a li ser gelo Îsraîl dikare were hilweşandin yan tecrîdkirin guhertin. Rêxistinên terorîst armancên dijwartir in: ew li hember zirarê kêmtir hestiyar in, saxmayînê wek serkeftinê dihesibînin, û îdeolojiyeke wan heye ku her paşvekişînê wek demkî dibîne. Lê belê şerê Şûrên Hesin (Swords of Iron) nîşanên pêşîn ên têkbirina zihnî tewra di nav van dijminan de jî nîşan dide. Rûhaniyekî bilindpaye li Gazzeyê, Selman el-Daye (Salman al-Dayah), hukm da ku Hamasê di 7ê Cotmehê de şerîeta Îslamî binpê kiriye. Hesen Nesrullah lêdaneke “bêhempa” qebûl kir, berî ku Îsraîl wî bikuje û binesaziya stratejîk a Hizbullahê hilweşîne. Şîrovekarên Misrî, Lubnanî û Filistînî, ji Ebdulmuneim Seîd (Abdel Moneim Said) heta Macid Keyalî (Majed Kayali), niha dinivîsin ku “yekîtiya qadan” xeyalek bû û ku vebijarka leşkerî li dijî Îsraîlê hilweşiyaye. Civaka Îsraîlê bi xwe îsbat kir ku ew ne ew “tevna pîrikê” ye ya ku Nesrullah dabû nasîn.

Paradîgmaya du dewletan erka xwe winda kiriye

Piştgiriya du dewletan li her du aliyan jî di asta herî nizm a dîrokê de ye. Raya giştî û serkirdetiya Îsraîlê dersa saziyeke dijmin û tijî çek li tenişta niştecihgehên Îsraîlî hilanî. Bicihkirina li Cihûdiye û Samiriyê pêwendiyeke erdnîgarî ya Îsraîlî afirandiye ku dabeşkirin nikare wê betal bike. Saziya siyasî ya Filistînî di navbera Ramallah û Gazzeyê de perçe bûye û nikare peymanekê îmze bike yan bi cih bîne. Nivîs çar alternatîfan vedikole (yek dewleta dumilletî, yek dewleta Cihû bi xweseriya şaredariyan a Ereb, konfederasyon, û rewşa heyî ya birêvebirîkirî) û du ji wan di rêza herî bilind de datîne: çarçoveyeke pirrehlayî ya herêmî ku avahiyeke federatîv a sist û ne-pêwendîdar derdixe ku dikare bibe konfederasyoneke Urdunî-Filistînî, û pergaleke hikûmetên herêmî li ser bingeheke erdnîgarî û eşîrî. Her vebijark ji heman cihî dest pê dike: ji holê rakirina Hamasê wek saziyeke hikûmrandinê û leşkerî li Gazzeyê û bêleşkerîkirina Rêlê.

Heşt xetên siyasetê

1. Pêşî Gazze. Hamasê bêçek bikin, Rêlê bi temamî bêleşkerî bikin, kontrola ewlehiyê di destên Îsraîlê de bihêlin, Hamasê li PAyê jî qedexe bikin, û ji Gazzeyiyên ku dixwazin derkevin re destûra koçberiyê bidin. Divê Îsraîl cihê manovrayê yê fireh ê ku Biryara 2803 ya Encumena Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî hiştiye bi kar bîne da ku çarçoveya Desteya Aştiyê nebe “Oslo 2.0.” Divê Gazzeya piştî şer wek şahidiyeke mayînde ya buhayê êrîşkirina li Îsraîlê bimîne. Her plansaziyeke berfireh bi demnameyên girêdayî ji bo Gazzeyê heta ku Hamas neçe gotineke betal e.
2. Niha hilbijartinên PAyê nebin. Dengdana Encumena Qanûndanînê ya ku ji bo 28ê Mijdara 2026an hatiye plankirin, û dengdana serokatiyê ya di destpêka 2027an de, pir zû û pir bi xeter in. Encam çi dibe bila bibe, hilbijartin dê ji saziyeke neguherî re kaşrûta navneteweyî bidin û dê tenê daxwazekê ji Orşelîmê re çêbikin: mifteyên Gazzeyê radest bike. Hamas niyeta xwe heye ku di nav “koalîsyoneke neteweyî ya berfireh” de beşdar bibe. Mînaka 2006an hişyarî ye. Divê Îsraîl bi eşkereyî li dijî hilbijartinan raweste, li şûna ku li bendê be ku Abbas wan dereng bixe.
3. Desthilatiyên kontrolê ji nû ve dabeş bikin. Rêvebirina şaredariyan ji Filistîniyan re, li ser modeleke navçeyî bi desthilatiyên sivîl ên tam. Rêvebirina ewlehiyê tenê di destên Îsraîlê de, bêyî spartina wê bi hêzên PAyê. Ev sê biryarên navxweyî yên Îsraîlî dixwaze: kûrkirina pabendbûna Îsraîlê bi çarçoveya Osloyê re rawestînin, di nav de “çarçoveya 15 xalî” ya Desteya Aştiyê; derfetên derketineke gav bi gav bi kar bînin, wek însiyatîfa şêxên Hebronê, dawîanîna destûrên fîşekan ji hêzên PAyê re, û dawiya garantiyên Îsraîlî ji bankên ku dravên PAyê diqewimînin re; û kiryara ewlehiyê ya Îsraîlî li ser pêbawerîbûna bi dezgehên Filistînî tercîh bikin.
4. Dev ji çavpoşîna ji PAyê re berdin. Divê Îsraîl her binpêkirinê belge bike û serrastkirina wê bixwaze, hem ji bo avakirina rewabûna ji bo gavên xwe û hem jî wek hêmaneke bingehîn a dîplomasiya wê ya hiqûqî û giştî li dijî kampanyaya PAyê ya şerê hiqûqî.
5. Tevlêbûna Tirkiye û Qeterê qut bikin. Tirkiye serkirdetiya Hamasê û “navenda wê ya Şerîa Rojava” diparêze, bi riya TIKAyê fînansmana cihgirtineke li Orşelîmê dike, û li rolekê di “roja piştî” de digere. Qeter navbeynkariyê dike da ku Hamasê bi jiyan bihêle, bi riya El Cezîreyê vegotina Filistînî bilind dike, û tevnên Birayên Misilman fînanse dike. Divê Îsraîl her duyan ji her hêzeke peywirê, hêzeke aramkirinê, yan mekanîzmayeke çavdêriyê ji bo Gazzeyê dûr bihêle, Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî wek navbeynkar tercîh bike li cihê ku pêwîst be, û kampanyayeke sîstematîk û bêdeng li dijî hebûna wan a sazûmanî li Orşelîmê bimeşîne.
6. UNRWAyê ji qada Filistînî rakin. UNRWA ew mekanîzma ye ku “mafê vegerê” diparêze, û ji ber vê yekê ew mekanîzma ye ku hêviya Filistînî diparêze. Divê Îsraîl israr bike ku her niştecihê PAyê ji lîsteyên UNRWAyê were jêbirin û ji PAyê bixwaze ku qebûl bike tu kesî mafê vegerê bo Îsraîlê tune ye.
7. Momentuma bicihkirinê li Cihûdiye û Samiriyê. Rastiyên li ser erdê hişmendiyê diguherînin. Ji dawiya 2022an ve, zêdetirî 100 niştecihgeh û pêşengeh hatine pejirandin, E-1 tê firotin, û nêzîkî 130 cotkarî zêdetirî milyonek dunam digirin. Bicihkirina Cihûyan a ku rastiyeke nû ya vênegerîn çêdike hêmana navendî ya têkbirina zihnî ya Filistîniyan e. Rîsk rast in û amadekariyê dixwazin, ne paşvekişînê.
8. PAyê ji welatiyên Ereb ên Îsraîlê veqetînin. Armanca orjînal a Qanûna Hemwelatîbûn û Ketina Îsraîlê (Citizenship and Entry into Israel Law) bicih bikin û rûniştina ji bo yekkirina malbatan rawestînin; rûniştina neqanûnî ya Filistîniyan li Îsraîlê sînordar bikin; û pirsgirêka herikîna xwendekarên Ereb ên Îsraîlî ber bi zanîngehên PAyê û ya mamosteyên ku ji aliyê PAyê ve hatine perwerdekirin ber bi dibistanên Ereb ên Îsraîlê çareser bikin, li ku wan di 2023an de nêzîkî ji sedî 15.5ê mamosteyên Ereb ên nû pêk dianî. Zirara ji van pêvajoyan hêdî û kombûyî ye, wek nexweşiyeke kronîk, û ew ne biryara qederê ye.

Encama dawî

Bidestxistina tam a armancên şer ên Îsraîlê pêwîst e lê têr nake. Bêyî naskirina Filistînî ya ku Îsraîl nayê têkbirin, û bêyî qebûlkirina kûr a Filistîniyan ji mafê Îsraîlê yê dewleteke neteweyî ya Cihû, tu rêkeftin dê nemeşe. Kampanyaya navneteweyî ji bo dewleteke Filistînî û însiyatîfên Gazzeyê yên ku PAyê ji deriyê paşîn ve dixin hundir, hêviya Filistînî xurt dikin, ne ku lawaz dikin. Zext dê zû bên ser Îsraîlê, ji Washington, Riyad, Enqere, Dohe û Qahîreyê bi heman awayî. Ji bo guherîneke kûr tu rêya kurt tune ye, û çêtir e Îsraîl amade be.

Pêşgotin: Heta ku Filistînî Hêvî Bikin Îsraîlê Bindest Bikin, Dawiya Pevçûnê Tune ye

Di 7ê Cotmeha 2023an de, erd hejiya.

Hamas, rêxistina terorîst a Îslamîst, ji Rêla Gazzeyê êrîşeke nişkavî li niştecihgehên başûrê Îsraîlê û li baregehên Artêşa Îsraîlê (IDF) dest pê kir. Bi hezaran terorîst, bi hejmareke mezin ji çek û fîşekan, bi kamyon û motorsîkletan ketin Îsraîlê û sûcên ku bi gotinan nayên ravekirin kirin. Wan bi hovîtî 1,200 kes kuştin, jin destdirêj kirin û perçe kirin, û serên zilaman jêkirin. Wan pitik bi zindî şewitandin û malbatên tevahî ji holê rakirin: zarok, dê û bav, bapîr û dapîr. Wan 251 kes revandin, di nav wan de kal û pîr, jin û zarokên biçûk, Cihû û ne-Cihû, Îsraîlî û hemwelatiyên biyanî, û ew birin nav tûnel û şûngehên veşartî yên li Gazzeyê.

Van bûyeran şerekî dijwar û çend-eniyî pêxist ku dema ev rêzik dihatin nivîsandin hê neqediyabû. Bela, xem, fikar, şermezarî û wêneyên tirsnak her canekî li Îsraîlê şewitandin. Wêrekî, qehremanî, yekîtî û xwefedakirina ku di dema şer de derket holê her dilek tije kir.

Civaka Îsraîlê rasterast ji dojeha civakên başûr derbasî meydanên şer ên Xezzeyê û bakur bû, û paşê jî derbasî qadên ku pir dûrî herêmên hemsînorên Îsraîlê ne. Ji nav wê tirsê derket, û hê jî ji mezinahiya wê xemê sersam bûbû, gelê Îsraîlê wek şêrekî rabû ser xwe da ku ji bo jiyana xwe şer bike û li heft qadan li dijminên xwe xist: Îran, Iraq, Sûriye, Libnan, Yemen, Xezze, û Cihûstan û Sameriye. Milên ahtapota Îranî hatin xistin, û hin ji wan jî şikestin. Hizbullah ji bo rejîma xerab a Sûriyeyê bû qamîşekî şikestî, ew rejîm hilweşiya û cihê wê hat guhertin. Li Libnanê jî, hikûmeta nû helwesta xwe ya li hember rêxistinê guhert. Mîlîsên Şîe yên li Iraqê dev ji êrîşên li ser Îsraîlê berdan. Împaratoriya xerabiyê ya Îranê derbeke giran xwar, rêberê xwe yê bilind û asta xwe ya jorîn winda kir, û di kapasîteyên xwe yên nukleerî û fûzeyên balîstîk de bi awayekî berbiçav paşve ket. Îsraîlê statuya xwe ya hêza herêmî ji nû ve bi dest xist. Ku rêwîtî ji xala nizm a 7ê Cotmehê dest pê kiribû, serkeftinê hê mezintir dikir.

Şer bi carekê de rêzek texmînên bingehîn û paradîgmayên dîrokî hejandin: ne tenê texmînên dijminên Îsraîlê li ser berxwedana wê û şiyana wê ya li ber şerekî dirêj an pir-qad, lê her wiha texmînên hemwelatiyan û saziyên Îsraîlê jî. Wî gelek kes ber bi ramana kûr li ser hebûna me û li ser cewhera dewletê ve bir, û ev têgihîştin ji nû ve ava kir ku Îsraîl, heta di dehsaliya heştemîn a serxwebûna xwe de jî, hê neçar e ji bo hebûna xwe şer bike.

Îsraîl êdî tu caran dê ne wek berî şer be. Ew ê birîndar, bi êş û bi şûnbirîn be, lê bêtir bi nirxên xwe yên damezrîner ve girêdayî, hay ji nazikbûna hebûna xwe, aqilmendtir û hişyartir li hember rîskên ku dikare di polîtîkaya xwe ya ewlehiyê de û di helwesta xwe ya li hember metirsiyên ku ji dewletan û aktorên din, li herêmê û li derveyî wê, li dijî wê derdikevin de bigire.

Dema ku laşên Îsraîliyan xwîn didan û dilên wan ji wêneyên rehîneyên birçî yên ku Hamasê di tunêlên xwe yên li Xezzeyê de digirtin diqetiyan, medyayê gotinên serokwezîrê Rêveberiya Filistînê, Mohammad Shtayyeh, li ser komkujiya 7ê Cotmehê weşandin:

Diyar dibe ku Shtayyeh tenê nêrîna xwe ya kesane dernedixist. Lêkolîneke ku di Gulana 2025an de ji aliyê Navenda Filistînî ya Lêkolînên Siyasetê û Raman-pîvanê (Palestinian Center for Policy and Survey Research, PCPSR) ve, di bin serokatiya Khalil Shikaki de, hat kirin, destnîşan kir ku nêzîkî nîvê raya giştî ya Filistînî piştgirî da biryara Hamasê ya destpêkirina êrîşê li ser Îsraîlê. Piştgiriya di nav Filistîniyên li Cihûstan û Sameriyeyê dijîn de ji ya li Xezzeyê hatî pîvandin bilindtir bû. Heman lêkolînê destnîşan kir ku nêzîkî ji sedî 48ê Filistîniyên li Cihûstan û Sameriyeyê rûbirûbûna çekdarî bi Îsraîlê re wek amûra herî bibandor didîtin “ji bo bidawîkirina dagirkeriyê û damezrandina dewleteke Filistînî.” 2

Bûyerên 7ê Cotmehê û meylên di nav raya giştî ya Filistînî de nebûn asteng ku rêberên Rojava stranên xwe yên kevn bistrên, mîna ku tiştek çênebûbe. Serokê Fransayê Emmanuel Macron, bi rêberên din re, kampanyayeke dîplomatîk dest pê kir da ku nasîna navneteweyî ya dewleteke Filistînî pêşve bibe. Di Civîna Giştî ya Neteweyên Yekbûyî de di Îlona 2025an de, dewletên din tevlî wî bûn, di nav wan de Brîtanya, Kanada û Awistralya. Bi vê yekê hejmara dewletên ku dewleteke Filistînî nas dikin gihîşt 157 ji 193 dewletên endam ên Neteweyên Yekbûyî.

Wek ku li bendê bû, Hamasê keda vê serkeftinê ji xwe re girt.

Ghazi Hamad, yek ji rêberên tevgerê yê li Qatarê bicihbûyî, ev gav wek “yek ji berên êrîşa 7ê Cotmehê” pênase kir, û eşkere kir ku “çeka berxwedanê cewhera doza Filistînî ye. Em [di Hamasê de] pê ve girêdayî ne û em ê qet fîşekeke vala jî radest nekin.” 3

Ev heman Hamad e ku çend roj piştî komkujiya Shemini Atzeret ji çapemeniyê re rave kir ku Îsraîl “dewletek e ku em dixwazin wê hilweşînin,” û soz da: “Lehiya El-Eqsa tenê cara yekem e. Dê cara duyem, sêyem û çarem jî hebe. Hêza me û şiyana me heye ku em şer bikin û bihayê wî bidin.” 4

Dema ku asta siyasî ya jorîn a Rêveberiya Filistînê bi demê re hewl da helwesteke dîplomatîk a hevseng li ser komkujiyê pêşkêş bike, an jî tewra wê şermezar bike, heta tenê ji bo xuyaniyê be jî, gelek kesayetiyên payebilind ên di nav Rêveberiyê de û di tevgera Fatahê de dudil nebûn ku piştgiriya xwe jê re diyar bikin, wê rewa bikin, an pesnê wê bidin. 5

Û ev ne hemû ye. Lêkolîneke ji aliyê saziya lêkolînê Palestinian Media Watch (PMW) ve, ku di Tebaxa 2026an de di Washington Free Beacon de hat weşandin, destnîşan kir ku dibistanên ku Rêveberiya Filistînê li Cihûstan û Sameriyeyê birêve dibe, hovîtiyên 7ê Cotmehê kirine beşek ji bernameya perwerdehiyê ya asayî. 6 Di nav tiştên din de, hat ragihandin ku herî kêm 11 dibistanan civîn lidar xistine ku tê de xwendekaran helbestên pesnê komkujiyê didin xwendine. Li dibistaneke seretayî ya Tulkaremê, keçek hat kişandin ku digot: “Em bi komên xwe hatin ba we, derî vekin, em mirin in ... em ê agirê dilê xwe bi perçeyên laşan û hawarên leşkeran sar bikin.” Li bajarokê Xaras ê nêzîkî Xelîlê, xwendekarek sibeha 7ê Cotmehê wek “xewneke xweş a ku me nedixwest jê hişyar bibin” wesf kir.

Peyama ku wan dan raya giştî ya Filistînî û rêberên wê rêya lihevhatinê teşwîq nedikir, lê berevajî wê. Wê pê diyar dikir ku bi zextê dikare tawîz li Îsraîlê bên sepandin. Amadebûna Îsraîlê ya ji bo lihevhatinê, ji bo aştiya rastîn, wek nîşaneya lawaziyê hat xwendin. “Vekişîna” Îsraîlê ji Şerîta Xezzeyê di 2005an de, ku tê de niştecihên Cihû yên herêmê ji malên xwe hatin derxistin, ew peyam xurttir kir.

Di salên dawî de, û hê bêtir jî piştî 7ê Cotmehê 2023, piraniya Îsraîliyan ji koriya ku li ser wan girtibû derbarê bihayên “pêvajoya Oslo” de hişyar bûn. Wan nas kir ku Rêveberiya Filistînê ne hevparek e ji bo aştiyeke ku dikare ewlehiya Îsraîlê garantî bike. Baweriya wan ku destûrên aborî û siyasî, ligel çavgirtina li binpêkirinên Filistîniyan, dê guherîneke erênî di warên ku ji bo Îsraîlê girîng in de bîne, bêhêvî derket.

Gelek anketên saziyên lêkolînê yên cuda wêneyekî tûj û ne-dudilî pêşkêş dikin. Piraniya mezin a raya giştî ya Îsraîlî li dijî hebûna dewleteke Filistînî ye. 8 Anketeke Enstîtuya Demokrasiyê ya Îsraîlê (Israel Democracy Institute) di Îlona 2025an de destnîşan kir ku ji sedî 72ê raya giştî ya Cihû ya Îsraîlê tewra wisa dibînin ku gelê Filistînî xwedî mafê dewleteke xwe ya serbixwe nîne. 9

Zehmet e meriv ji wê hestê xelas bibe ku di kampa Filistînî de, dema aştiyê hê negihîştiye. Hê jî li wir ev texmîn serdest e ku bi têkoşîna çekdarî, zexta siyasî, an tevliheviyeke herduyan dikare Îsraîl têk bibe û daxwaza Filistîniyan li ser wê bê sepandin. Ew texmîn bi salan re lawaz nebûye. Dibe ku tewra xurttir jî bûbe.

Derxistina dersên 33 salên Oslo pêdivî bi nûvenirxandineke bingehîn dike, ne tenê ya “paradîgmaya du dewletan”, lê her wiha ya ramana “Rêveberiya Filistînê” bi tevahî jî.

Dengên ku banga vê dikin ne tenê li rastê nexşeya siyasî ya Îsraîlê, lê tewra di nav Filistîniyan de jî têne bihîstin. Ne pir berê, şêxên payebilind û serokên eşîran ên ji herêma Xelîlê gihîştin Wezîrê Aboriyê Nir Barkat û bi navê gelek niştecihên herêmê daxwaz kirin ku ji Rêveberiya Filistînê veqetin û wek çarçoveyeke rêveberî ya serbixwe bi navê “Mîrgeha Xelîlê” beşdarî “Peymanên Abraham” bi Îsraîlê re bibin. 10 Zehmet e meriv texmîn bike ka dê çi bi vê însiyatîfê bibe, lê ev dengên resen nîşan dide ku ji Rêveberiya Filistînê û Peymanên Oslo bêzar bûne, û modelên din ên jiyana li tenişta hev lê digeriyan û hê jî lê digerin.

Ev belge li ser wê texmînê radiweste ku çareseriyeke domdar a pevçûna Îsraîl û Filistînê tenê wê gavê dê bê bidestxistin dema Filistînî hêviya bindestkirina Îsraîlê û sepandina daxwaza xwe li ser wê bi hêz û şîdetê winda bikin.

Ev belge arasteyên pêşniyar dike ku dikarin alîkariya bidestxistina wê armancê bikin û ber bi têkçûneke zihnî ve bibin: guherîneke biryarder di awayê ku Filistînî îhtîmalên xwe fêm dikin de. Ev armanc ne hêsan e ku bê bidestxistin. Hin dê bêjin gihîştina lihevhatineke siyasî ji gihîştina vê armancê hêsantir e. Ev belkî rast be, lê lihevhatineke siyasî ya ku li ser bingehekê raneweste ku guherîneke di hişmendiyê de tê de hebe, dê Îsraîlê ber bi “Oslo 2” ve bibe. Pejirandina Filistîniyan a ku serkeftin li ser Îsraîlê, an neçarkirina Îsraîlê, bêhêvî ye, şertê pêdivî ye ji bo her çareseriyeke lihevkirî.

Ev kêşeyeke tevlihev e, armancek e ku bidestxistina wê zehmet e û pîvandina wê jî zehmet e. Li ser mijarekê ku van rojan pir dûrî navenda tevger û baldariya asta siyasî û raya giştî ye. Ev ne sedem e ku meriv hêvî bişkîne. Me îspat kiriye ku em dikarin tiştên ku jî wek nebidestxistin dihatin dîtin bi dest bixin, bi taybetî dema mijar hebûna me be.

Têkiliyên Îsraîl û Filistîniyan: Taybetmendiyên Sereke yên Wêneyê Niha

Heta Tebaxa 2026an, têkiliyên di navbera Îsraîl û Filistîniyan de bi qetiyaneke kûr, astengiya siyasî û rûbirûbûna berdewam têne nîşankirin, ku piştî êrîşa 7ê Cotmehê û şerê Şûrên Hesin (Swords of Iron) tûjtir bûn. Ev wêne qutbûneke avahîsazî, dabeşbûneke siyasî ya giran di navbera Cihûstan û Sameriyeyê û Xezzeyê de, û krîzeke pêbaweriyê ya bêhempa ya ku bi tansiyoneke ewlehiyê ya bilind û nakokiyên kûr li ser mijarên bingehîn re tê, nîşan dide.

Taybetmendiyên navendî yên wêneyê niha

A. Dabeşbûna erdnîgarî û siyasî ya navxweyî ya Filistînî: Qetiyana di navbera tevgera Fatahê, ku Rêveberiya Filistînê li Cihûstan û Sameriyeyê kontrol dike, û Hamasê, ku hê jî bi awayekî fiîlî nifûsa Şerîta Xezzeyê û nêzîkî ji sedî 40ê axa wê kontrol dike, berdewam dike ku rêberiya Filistînî perçeperçe û bê navnîşaneke yekane bihêle.

B. Astengiya siyasî: Hikûmeta niha ya Îsraîlê eşkere kiriye ku dewleteke Filistînî dê neyê damezrandin, 11 lê wê dev ji soza xwe ya li ser Peymanên Oslo bernedaye û berdewam dike ku Rêveberiya Filistînê û aparatên wê, û her wiha çarçoveya têkiliyên ewlehî û sivîl-aborî yên bi wê re di bin Peymanên Oslo de, biparêze. Diyar e ku ev nêrîn ji tirsa encamên ku dev ji rêya Oslo berdan dikare bi xwe re bîne û ji bihayên siyasî, hiqûqî, ewlehî û aborî yên ku dikarin bi wê gavê re bên, derdikeve. Encam di pratîkê de rastiyeke “ne daqurtandin ne tifkirin” e. Peymanên Oslo berdewam dikin ku têkiliyên fermî, dabeşkirina axê û dabeşkirina desthilatan diyar bikin, lê bi rijandineke hêdî ya pabendbûna bi wan re û binpêkirinên rojane, li aliyê Filistînî û li aliyê Îsraîlî jî.

C. Rûbirûbûna siyasî û “şerê hiqûqî” (lawfare): Rêveberiya Filistînê hewldaneke mezin di navneteweyîkirina pevçûnê de dide, zexteke giran dike, û piştgiriyê dide pêvajoyên hiqûqî yên li dijî polîtîkayên Îsraîlê û rêberên wê di du saziyên navendî yên li Laheyê de:

Dadgeha Navneteweyî ya Dadê (ICJ): Xala herî bilind di Tîrmeha 2024an de bi weşandina ramana şêwirmendî hat, ku diyar kir hebûna Îsraîlê li Cihûstan û Sameriyeyê û li rojhilatê Orşelîmê ne qanûnî ye û banga vekişîneke bilez kir. Rêveberiya Filistînê vê biryarê wek alaveke dîplomatîk bi kar tîne da ku dewletan teşwîq bike ku cezayan li ser projeya niştecihbûnê ferz bikin.

Dadgeha Cezayî ya Navneteweyî (ICC): Rêveberiya Filistînê, ku wek dewleteke endam tevlî dadgehê bû, lêkolînên dozgerê pêşve dibe û ji bo wan materyalan peyda dike, tiştê ku bûye sedema daxwaz û fermanên girtinê li dijî Îsraîliyên payebilind. Îsraîl bi tevahî desthilata dadwerî ya saziyê red dike û wê bi siyasîkirineke temam tawanbar dike.

Kampanyaya “meşrûiyetê”: Filistînî kampanyayeke israrkar di Civîna Giştî ya Neteweyên Yekbûyî de û di saziyên navneteweyî de, wek Interpol û rêxistinên pîşeyî, dimeşînin da ku statuya dewleteke endam a bi tevahî bi dest bixin.

Dewleta Îsraîlê bêdeng namîne, û wek bersiv li hember tevgerên navneteweyî yên Rêveberiya Filistînê cezayên tûj datîne:

• Fetisandina darayî û jêkirina dahatên gumrikê: Îsraîl bi sedan mîlyon şekelan ji dahatên bacê yên ku ew ji bo Rêveberiyê berhev dike (dahatên gumrikê), ku nêzîkî ji sedî 65ê dahatên wê pêk tîne, digire û jê dike. Jêkirin li ser hesabê dayinên ji girtiyan û ji malbatên terorîstan re (“meaşên terorîstan”) têne kirin, ligel însiyatîfeke qanûnî ji bo jêkirina wan dirav ên ku Rêveberî diguhêze Şerîta Xezzeyê.
• Redkirina parastina hiqûqî li Îsraîlê: Dadgehên Îsraîlî di rêzek biryaran de diyar kirine ku Rêveberiya Filistînê xwedî parastina serwerî nîne, ku rê dide dozên tazmînata sivîl li dijî wê ji ber tevlîbûna wê di terorê de, û desteserkirina milkên wê.
• Betalkirina destûran û sînordarkirina livînê: Sînordarkirinên livînê (betalkirina qertên VIP) li ser Filistîniyên payebilind ên ku li derveyî welat kampanyaya hiqûqî ya li dijî Îsraîlê birêve dibin.

D. Zêdebûna aloziya ewlehiyê li Cihûstan û Sameriyeyê: Rijandina berdewam di nîşaneyên ewlehî û aramiyê de li Cihûstan û Sameriyeyê, ligel zêdebûna bûyerên şîdetê, çalakiya leşkerî ya giran a IDFê, û aloziya li dora mijarên sivîl.

E. Nakokiyên bêdawî li ser mijarên bingehîn: Qutbûn li ser statuya Orşelîmê û cihên pîroz, sînorên daîmî, mijara penaberan, û kontrola çavkaniyan berdewam dike ku nekarîna navberkirina valahiyan nîşan bide.

F. Tevlîbûna herêmî û navneteweyî: Mekanîzmayên alîkariya mirovî, ligel zexta dîplomatîk a bêrawestan ji aktorên wek Urdun û civaka navneteweyî li ser parastina rewşa heyî li cihên pîroz.

Rastiya li Şerîta Xezzeyê

Şerîta Xezzeyê di qonaxeke derbasbûnê ya krîtîk de ye: êdî ne di bin şerekî temam de ye, lê hê jî di bin çarçoveyeke aram de jî nîne. Rewş bi pêşbaziyeke berdewam di navbera hewldanên navneteweyî yên avakirina hikûmeteke alternatîf a kardar û dînamîka ewlehî ya aloziya leşkerî ya rasterast bi Hamasê re, ku hê jî hêza sereke ya li ser erdê ye, tê nîşankirin. Taybetmendiyên wê yên sereke:

A. Rastiyeke nazik piştî şerekî bi tundahiya bilind: Kontrola leşkerî ya berfireh a Îsraîlê, krîzeke mirovî ya kûr, û hewldanên navneteweyî yên tevlihev ji bo teşekirina roja piştî wê. Rewşa li ser erdê encamên şerê Şûrên Hesin û cîbicîkirina qismî ya peymana agirbestê ya ku li ser çarçoveyên navneteweyî ava ye, nîşan dide.

B. Dabeşkirina axê û kontrola Îsraîlê: Hêzên IDFê vekişiyane pozîsyonên sabit û berdewam dikin ku “Xeta Zer” bisepînin, xeteke ewlehiyê ku Îsraîlê bi kontroleke rasterast a zêdetirî ji sedî 60ê axa Şerîtê dihêle. Axa di bin kontrola Îsraîlê de korîdorên stratejîk ên rojhilat-rojava û herêmên tampon dihewîne, û rê li ber gihîştina Filistîniyan a piraniya axa çandiniyê digire.

C. Agirbesteke nazik: Tevî agirbesteke fermî, ku di dawiya 2025an de di bin çarçoveyeke navneteweyî de dest pê kir, şer bi tevahî nesekiniye. Hamas û rêxistinên din binpêkirinên birêkûpêk dikin, di heman demê de sazûmana parastinê berdewam dike ku kuştinên armanckirî di nav çalakvanên wan de pêk bîne, bi êrîşên armanckirî bersivê dide, û azadiya tevgera operasyonel ji bo têkbirina metirsiyên derketî diparêze.

D. Pirsa bêçekkirinê: Hamasê bi rastî derbeke giran xwariye û gelek kapasîteyên leşkerî winda kirine, lê rêxistin pir dûrî bêçekkirina temam e. Ew agirbestê û alîkariya mirovî bi kar tîne da ku kapasîteyan ji nû ve ava bike, di nav de qaçaxçîtî û hilberîna çekan a bi xwe. Hewldanên wê yên ji bo ji nû ve xwe sazkirinê, di bin rûyê erdê de, ji bo Îsraîlê kêşeyeke ewlehiyê ya berdewam pêk tînin.

E. Tengasiya mirovî û sivîl: Binesaziya elektrîkê, avê, kanalîzasyonê û veguhastinê zirareke felckirî dît, û nûjenkirina wan bi pêşketina çarçoveya siyasî-ewlehiyê ve girêdayî ye. Li ser vê yekê, qerebalixiyeke zêde jî tê zêdekirin: ji ber sînordarkirinên gihîştinê li deverên di bin kontrola Îsraîlê de, piraniya nifûsa Gazzeyê di nav şerîtekî teng de, ku ji nîvê rûbera giştî ya Şerîtê kêmtir pêk tê, hatiye givaştin, û ev yek bargiraniyeke mezin dixe ser binesaziyên demkî. Derbasgeha Refahê ji nû ve hatiye vekirin, ji bo tevgera sînordar û di bin çavdêriyê de ya mirovan, lê derbasgehên sereke yên kelûpelan li bakur û navenda Şerîtê hîn girtî dimînin an jî di bin sînordarkirinên ewlehiyê yên hişk de dixebitin.

F. Krîza hikûmî û siyasî: Di çarçoveya lihevkirinên navneteweyî de (bi piştgiriya Amerîkayê û biryarên Encumena Ewlehiyê), komîteyeke teknokrat a Filistînî hat avakirin ku divê karûbarên sivîl ên Şerîtê birêve bibe û hewldanên nûavakirinê hevrêz bike. Saziya ku çavdêriya li ser komîteyê û çarçoveya siyasî dike, “Board of Peace” (Desteya Aştiyê) ya navneteweyî ye, ku ev yek navneteweyîbûna birêvebirina pevçûnê nîşan dide: êdî biryarên li ser pêşeroja Şerîtê ne tenê ji aliyê Îsraîl an Hamasê ve tên girtin. Di pratîkê de, hikûmeteke alternatîf hîn cih negirtiye, û Hamas qada sivîl jî dimeşîne.

Di hevpeyvîneke ku Serokwezîr Benjamin Netanyahu ji bo cejna Sukkotê bi rojnamevan Kalman Liebskind re kir, û di rojnameya Makor Rishon de di 25'ê Îlona 2026'an de hat weşandin, jê hat pirsîn ka gelo Îsraîl di berdewamiya hebûna Rêveberiya Filistînê li Cihûda û Sameryayê de berjewendiyek heye. Bersiva wî ev bû: “Na. Di dawiyê de, ew hêzeke dijminane ye ku armanca wê hilweşandina me ye. Cudahiyên di navbera ‘Rêveberiyê’ û Hamasê de ne li ser armancê ne, lê li ser taktîkê ne. Hamas bi êrîşeke terorîstî, bi êrîşeke rasterast a leşkerî bawer dike, lê Rêveberî xeniqandina me ya siyasî pêş dixe û dixebite ku me bi rêyên dîplomatîk derxe derve. Ev Rêveberî, ji ber sedemên cuda, dê nemîne.” 12

Bêdengiya ku civaka navneteweyî van gotinan pê pêşwazî kir, dibe ku tenê ji ber vê yekê be ku ew di nav qerebalixa şerê li Rojhilata Navîn û kampanyaya hilbijartinên Îsraîlê de winda bûn. Lê her wiha, divê gotina Netanyahu di çarçoveya guhertina kûr a ku piştî 7'ê Cotmehê di ramana wî de, wekî di ya piraniya hemwelatiyên Îsraîlî de, çêbûye jî were fêmkirin.

Di nav serokên opozîsyonê de jî lihevkirineke bi berfirehî heye ku çarçoveya Filistînî ya heyî nikare bi tenê bêguherto bidome, her çend li ser alternatîfê nakokiyeke girîng hebe. Avigdor Lieberman bang li hilweşandina Rêveberiya Filistînê dike 13, Naftali Bennett li dijî dewleteke Filistînî ye û li dijî radestkirina Gazzeyê bi Rêveberiya Filistînê di forma wê ya heyî de ye 14, Gadi Eisenkot di vê demê de li dijî dewleteke Filistînî ye lê her wiha li dijî hilweşandina Rêveberiya Filistînê jî ye 15, lê Yair Lapid û Yair Golan ji bo Rêveberiyeke Filistînî ya reformkirî an saziyeke din a birêvebiriyê ya Filistînî ya reformkirî rolek pêşerojê ya muhtemel dibînin 1617. Ji ber vê yekê, rexneya li çarçoveya heyî ji Netanyahu û koalîsyona hikûmetê pir wêdetir diçe, her çend alternatîfên pêşniyarkirî bi awayekî berbiçav ji hev cuda bin.

Gelê Îsraîlê êdî ne amade ye ku lihevkirinên ku dijmin li ser piyan dihêlin qebûl bike

Zêdebûna zexta gel li Îsraîlê li ser siyaseta ewlehiyê ya li Gazzeyê, yek ji nîşanên guhertina kûr a di raya giştî ya Îsraîlî de ye. Ji bûyerên 7'ê Cotmehê û şerê Şûrên Hesin ve, hikûmet û qada leşkerî di bin çavdêriya hişk a raya giştî de ne. Her lihevkirin an gavek ku guhertineke bingehîn a rastiyê soz nede, wekî gefek li ser destkeftiyên şer tê dîtin. Hesta li nav beşên berfireh ên gel ev e ku lihevkirinên demkî ne tiştek in ji bilî benekî xilasiyê, ku rê dide dijmin bijî û hêzên xwe ji bo pevçûna neçar a bê ji nû ve ava bike.

Anketeke ku di dawiya Tebaxa 2026'an de ji aliyê Jewish People Policy Institute (JPPI) ve hat kirin, diyar kir ku tenê ji sedî 3'ê Îsraîliyan bawer dikin ku “çarçoveya 15 xalî” ya li ser bingeha plana Trump a ji bo Gazzeyê dê bibe sedema jiholêrakirina hemû çekên Hamasê û vekişîna IDF'ê ji Gazzeyê, ku du armancên eşkere yên planê ne. 18

Anketeke paşîn, di 20'ê Tebaxa 2026'an de, piştî ku şandiyên Serok Trump bi Serokwezîr Netanyahu re li ser nerazîbûna wî ya li hember planê nîqaş kirin, heman meyl nîşan da. Nêzîkî ji sedî 74'ê gelê Cihû yê Îsraîlê li ser şansên ku “plana Trump” bikare hemû çekan ji Şerîta Gazzeyê rake û Hamasê bi tevahî hilweşîne, bi guman e. 19

Di wê anketê de, ku ji bo Misgav Institute for National Security and Zionist Strategy hat kirin, alternatîfên cuda ji bo çareserkirina “pirsgirêka Gazzeyê” li beramberî bersivderan hatin danîn. Ji sedî 30 alternatîfa ku Îsraîl şer xurttir bike heta ku armancên leşkerî bên bidestxistin tercîh kirin. Ji sedî 24 piştgirî da alternatîfa ku li gorî wê divê Îsraîl li Şerîtê hikûmeteke leşkerî ya Îsraîlî ava bike. Tenê ji sedî 10 piştgirî da radestkirina desthilatdariya Şerîtê bi Rêveberiya Filistînê.

Gumana li ser şansên ku “plana 15 xalî” bikare hemû çekan ji Gazzeyê rake û Hamasê bi tevahî hilweşîne, bûye helwesteke lihevkirî. Piraniya mutleq a gelê Îsraîlî, çep û rast her du jî, li ser vê yekê helwesteke hema hema wekhev digire.

Berevajî vê, anketê diyar kir ku gelê Cihû li Îsraîlê li ser pirsa niştecihbûna Îsraîlî li Gazzeyê dubendî ye: ji sedî 47 li dijî vê fikrê ne, lê ji sedî 42 piştgirî didinê.

Rêveberiya Filistînê û nexweşiyên wê

Ji îmzekirina Peymanên Osloyê ve, Rêveberiya Filistînê kampanyayeke berdewam li dijî Îsraîlê meşandiye, ku binpêkirina sîstematîk û bi qestî ya peymanên wê yên siyasî jî tê de heye.

Di binyadê vê helwestê de, pabendbûna kûr a Rêveberiya Filistînê bi vegotina têkoşîna Filistînî re heye, û naskirina wê ya ku Îsraîl dê bi çareseriyeke mayînde ya ku daxwazên neteweyî yên rastîn ên Filistîniyan bi cih bîne razî nebe.

Di daxuyaniyekê de ku Wezareta Derve ya DYE'yê di 16'ê Îlona 2026'an de belav kir, piştî ku destûr neda serokê Rêveberiya Filistînê û heyeta wî ku ji bo Civîna Giştî ya Neteweyên Yekbûyî biçin New Yorkê, wezaretê ragihand ku “Rêxistina Azadîxwaziya Filistînê (PLO) û Rêveberiya Filistînê (PA), careke din, bi sozên xwe yên ku di PLO Commitments Compliance Act ya 1989'an (PLOCCA) û Middle East Peace Commitments Act ya 2002'yan (MEPCA) de hatine diyarkirin ranebûn. Ev yek destpêkirin û piştgirîkirina gavên li saziyên navneteweyî dihewîne ku sozên berê yên piştgiriya biryarên 242 û 338 yên Encumena Ewlehiyê têk dibin û dijberî wan in, avêtina gavan ji bo navneteweyîkirina Pevçûna Îsraîlî-Filistînî, di nav de bi riya Dadgeha Cezayî ya Navneteweyî (ICC) û Dadgeha Navneteweyî ya Dadmendiyê (ICJ), hewldana derbaskirina danûstandinan bi riya lêgerîna naskirina yekalî, û berdewamkirina dayîna meaşan ji terorîstan re û rûmetdayîna çalakiyên terorîzmê û terorîstan di daxuyaniyên gelemperî û pirtûkên dibistanan de.”

Wezareta Derve diyar kir ku ev paşxaneya dirêjkirina cezayên ku vîzeyan ji endamên PLO'yê û berpirsên Rêveberiya Filistînê yên ku dixwazin bikevin Dewletên Yekbûyî re red dikin bû, û daxuyaniya xwe bi van gotinan girt: “Ew di berjewendiya me ya neteweyî de ye ku em encaman ferz bikin û PLO û Rêveberiya Filistînê ji ber rûmetdayîna terorîzmê berpirsiyar bigirin.” 20

Ji wêneya berfireh a helwesta Rêveberiya Filistînê, binpêkirinên eşkere û domdar ên Peymanên Osloyê li van qadan dikarin bên nasîn:

1. Helwesta li hember terorîzmê: Bi qasî ku tê zanîn, di hemû 32 salên hebûna wê de tu caran bûyerek jî çênebûye ku Rêveberiya Filistînê niştecihek Filistînî ji ber kirina sûcên terorîstî li dijî Îsraîlê biribe dadgehê. 21 Ev ne tiştekî hêsan e. Dadgehkirin û cezakirin di nav rêbazên ku dewleteke bi rêk û pêk birêvebirî diyar dike ka çi qedexe ye û çi destûrdayî ye de ne, û di derbarê terorîzma Filistînî ya li dijî Îsraîlê de ew amûrên bingehîn in, ji bo redkirina meşrûiyeta vê cureyê çalakiyê û danîna standardan di vê warê de. Dema ku Rêveberî ne van sûcan dibe dadgehê û ne ceza dike, ew ne tenê di redkirina meşrûiyeta wan de têk diçe, her wiha peyameke razîbûnê jî, bi çavşikandinek an çavgirtinek, dide.

2. Teşwîqkirin û fînansekirina terorîzmê: Rêveberiya Filistînê ne tenê ji şerkirina sîstematîk a terorîzmê xwe dûr dixe, 22 her wiha berdewam dike ku terorîstan û malbatên wan bi awayekî darayî xelat bike. Li gorî raporeke Wezareta Derve ya DYE'yê ku di Nîsana 2026'an de hat weşandin, Rêveberiya Filistînê di 2025'an de nêzîkî 488.5 mîlyon şeqel (156 mîlyon dolar) weke van dayînan dabû. Palestinian Media Watch (PMW) texmîn dike ku 986 mîlyon şeqelên din (315 mîlyon dolar) bi riya kanalên teqawidiyê û xizmeta sivîl hatine dayîn. Bi hev re, ev dayîn dê bigihîjin nêzîkî 1.47 mîlyar şeqel, an ji sedî 7.6'ê xerciya rastîn a Rêveberiya Filistînê ya di 2025'an de. 23

Meaş ji hemû terorîstan re tên dayîn, di nav de hemwelatiyên Ereb ên Îsraîlê û niştecihên rojhilatê Orşelîmê, û çiqas êrîş girantir be, ew jî bilindtir dibin. Di pratîkê de, Rêveberî ne tenê çalakiyên terorê xelat dike, her wiha teşwîqekê ji bo êrîşên girantir jî diafirîne. Terorîst, piştî berdana xwe, ji Rêveberiyê alîkariyeke berdanê werdigirin. Mezinahiya vê alîkariyê li gorî hejmara salên girtîgehê yên ku terorîst bi rastî derbas kirine tê destnîşankirin, li gorî heman sîstema kategoriyan a ku ji bo dayîna meaşê di dema girtîgehê de tê bikaranîn. 24

Serokê Rêveberiya Filistînê Mahmûd Abbas (Ebû Mazin) çend caran gotiye ku, eger tenê quruşeke wî ya dawî bimîne, ew ê wê bide girtiyan, ji ber ku “me ew şandin.” 25 Di axaftinekê de di Sibata 2018'an de, ku li televîzyona fermî ya Filistînî hat weşandin, wî got ku ev dayîn “erkê me yê neteweyî, mirovî û exlaqî ye, û erkê têkoşînê ye. Ev ji aliyê serkirdayetiyê û ji aliyê hikûmeta Filistînî ve tê piştgirîkirin.” 26

Di Sibata 2025'an de, Ebû Mazin biryarnameyeke serokatiyê îmze kir, ku fermana betalkirina beşên qanûnê yên ku bi dayîna alîkariyan ji terorîstan re mijûl dibin da, û bernameya alîkariya darayî û databasa wê ji Wezareta Pêşxistina Civakî veguhast bo Enstîtuya Neteweyî ya Filistînî ji bo Xurtkirina Aborî, bi awayekî ku destûrê dide ku fon bêyî ku rastî dakêşanên dayînan ji aliyê hikûmeta Îsraîlê ve an cezayên navneteweyî bên, werin veguhastin. 27

Ji bilî dayînên rasterast, “Qanûna Girtiyan” a hejmar 19 (2004) ya Rêveberiya Filistînê ya hatiye guhertin, diyar dike ku “girtiyên” ku salek an zêdetir di girtîgeheke Îsraîlî de derbas kirine, piştî berdana xwe, xwedî mafê alîkariyên din ên girîng in, wekî fînansekirina sîgorteya tenduristiyê û muafiyetên ji xercên xwendinê li dibistanan, zanîngehan û saziyên perwerdeya pîşeyî. 28

Di Nîsana 2022'an de, Dadgeha Bilind a Îsraîlê biryar da ku dayîna fonan ji aliyê Rêveberiya Filistînê ve ji girtiyên ewlehiyê û endamên malbatên wan re pesendkirina çalakiyên terorê yên ku girtiyan kirine ye, û loma, li gorî Fermannameya Xeletiyên Medenî (Civil Wrongs Ordinance), Rêveberiya Filistînê di xeletiyên ku girtiyên-terorîst kirine de alîgir e û li hember qurbaniyan berpirsiyariya tazmînatê hildigire. Dadgehê ev yek bi şert kir ku Rêveberiya Filistînê dê ji bo zirarên tazmînatê berpirsiyar be, lê ne ji bo zirarên cezayî. Girîngiya sereke ya biryarê daxuyanî ye: destnîşankirina ku Rêveberiya Filistînê di xeletiyan de alîgir e. 29

3. Teşwîqkirina nefretê: Rêveberiya Filistînê sozên xwe yên di bin peymanên aştiyê de binpê dike û li dijî Îsraîlê teşwîqkirina antîsemîtîk a sazîbûyî dimeşîne. Ev diyarde sîstema perwerdeyê, medyayê, çandê û serkirdayetiya Rêveberiyê ya di bin Ebû Mazin de dihewîne, û li ser çend tevereyên sereke kom bûye:

Sîstema perwerdeya fermî ya Rêveberiya Filistînê bi berdewamî dixebite ku meşrûiyeta Dewleta Îsraîlê têk bibe, dîroka Cihûyan li Welatê Îsraîlê înkar bike, û Îsraîl û Cihûyan şeytanî bike. Rêveberiya Filistînê terorîstan û serkirdeyên komên terorîst bi navlêkirina dibistanan li ser navên wan rûmetdar dike. 30

Û ev ne hemû ye. Lêkolîneke enstîtuya lêkolînê Palestinian Media Watch (PMW), ku di Tebaxa 2026'an de li Washington Free Beacon hat weşandin, diyar kir ku dibistanên ku ji aliyê Rêveberiya Filistînê ve li Cihûda û Sameryayê tên birêvebirin, tawanên 7'ê Cotmehê kirine beşek ji dersnameya asayî. 31

Di nav tiştên din de, hat destnîşankirin ku bi kêmanî 11 dibistanan civînên ku tê de xwendekaran helbestên pesnê komkujiyê dixwendin li dar xistine. Li dibistaneke seretayî li Tulkarmê, keçek hat fîlmkirin ku digot: “Em bi girseyên xwe hatin ser we, derî veke, em mirin in... em ê agirê di dilên xwe de bi perçeyên laşan û qîrîna leşkeran sar bikin.” Li bajarokê Xerasê nêzîkî Xelîlê, xwendekarek sibeha 7'ê Cotmehê wekî “xewneke xweşik a ku me nedixwest jê şiyar bibin” rave kir.

4. Teşwîqkirina terorîzmê: Teşwîqkirina têkoşîna tundûtûj, rewakirina çalakiyên terorê, û rûmetdayîna terorîstan.

5. Delegitimkirin û şeytanîkirin: Înkarkirina mafê hebûna Îsraîlê, tawanbarkirina Siyonîstan bi sûcên li dijî mirovahiyê, û nîşandana wan di ronahiyeke cinawirî de.

6. Bicihkirina xerakirina dîrokî û siyasî: Rêveberî hewldaneke bêwestan dixe nav bicihkirina wê têgînê ku Îsraîl dewleteke apartheidê ye, bi armanca jêbirina vegotina Siyonîst û cîgirkirina wê bi vegotineke Filistînî ya ku bingehek di rastiyê de nîne, di hewldaneke berdewam de ji bo nîşandana Îsraîlê wekî dewleteke apartheidê û jêbirina qeyda dîrokî ya Siyonîzmê.

7. Piştgirîkirina boykot û cezayan li dijî Îsraîlê, 32 di heman demê de înkarkirina nasnameya wê ya wekî dewleteke Cihû. Ev, di nav amûrên din de, bi riya hevkariya bi tevgera BDS'ê tê kirin, ku armanca wê bidawîanîna hebûna Dewleta Îsraîlê û cîgirkirina wê bi dewleteke Filistînî li hemû Welatê Îsraîlê ye.

8. Çalakiya yekalî ji bo pêşxistina vegotina Filistînî di sîstema navneteweyî de, bi guhnedanî soza PLO'yê ya di bin Peymanên Osloyê de ku Rêveberî dê xwe ji çalakiya yekalî û ji çalakiya navneteweyî bi giştî dûr bixe.

Yek ji lûtkeyên vê diyardeyê biryara Rêveberiyê bû ku xwe wekî “dewlet” ragihîne û serkeftina wê ya di pêşxistina biryareke Civîna Giştî ya Neteweyên Yekbûyî de ku wê wekî “dewleteke çavdêr” nas dike. Li ser bingeha wê biryarê, Rêveberî tevlî gelek saziyên navneteweyî bû, wekî UNESCO, û li hemûyan biryarên li dijî Îsraîlê dan destpêkirin. Divê bê destnîşankirin ku ne tenê ev gava yekalî binpêkirina peymanan e, lê her wiha di peymanan de qet tu gotin tune ye ku behsa avakirina dewleteke Filistînî wekî encameke danûstandinên li ser çareseriya mayînde bike, ku divê di navbera aliyan de were danûstandin.

9. Avakirin li Devera C bêyî erêkirin an razîbûna Îsraîlê, tevî ku Peymanên Osloyê diyar kiribûn ku desthilata destûrdana avakirinê li van deveran tenê li ba Îsraîlê ye. Rêveberî di vî warî de bi hevkariya Neteweyên Yekbûyî, Yekîtiya Ewropî û gelek dewletên Ewropî tevdigere. Siyaseta Rêveberiyê guhnedaneke temam a li hember wê destnîşankirinê nîşan dide ku Devera C di peymanan de wekî “axên nakokîdar” hatibû pênasekirin, û ne wekî axa Filistînî.

10. Mezinahî, pêkhate û çekdarîkirina dezgeha ewlehiyê ya Filistînî: Li gorî Peymana Demkî ya ku di sala 1995an de di navbera Îsraîl û Rêxistina Azadîxwaziya Filistînê (PLO) de hat îmzekirin, 33 “polîs”a Rêveberiya Filistînê, ku di destpêkê de Hêza Polîsê ya Rêveberiya Filistînê bû, diviya bibe hêzeke biçûk a polîsiyê ku rola wê parastina rêzûrastî û asayişa herêmî bû. Diviya ev hêz ji hêzeke polîsiyê û hêzeke îstixbaratê pêk bê, ku bi hev re li dijî sûcên asayî yên Filistînî û rêxistinên terorîst şer bikin. Peymanê destnîşan kiribû ku hejmara polîsên Filistînî dê ji 30,000 kesan zêdetir nebe: 12,000 li Cihûdiye û Sameriyayê û heta 18,000 polîs li Rêla Gazzeyê. Peymanan bi awayekî eşkere ew wekî hêzeke polîsiyê ya sivîl bi tenê pênase kiribû û cure û hejmara çekên destûrdayî sînordar kiribû (di nav wan de: heta 4,000 tifeng û 4,000 debançe li Cihûdiye û Sameriyayê, ligel sînorekî dijwar li ser hejmara mîtralyozan û wesayîtên derî-rê). 34

Bi salan, Rêveberiya Filistînê ew “polîs”a biçûk veguherand saziyên mezin û berfireh, di bin navê giştî yê “dezgehên ewlehiyê” yên Rêveberiya Filistînê de. Li şûna hêzeke biçûk û sînordar, van dezgehên ewlehiyê îro, li gorî texmînan, nêzîkî 70,000 leşker in. Ji hêzeke sînordar a ku hejmareke sînordar a çekan di dest de bû, hêzek mezin bû ku dehhezaran tifeng û debançeyan dihewîne, perwerdeya leşkerî ya rastîn dibîne û bi dehan wesayîtên zirxî tê amadekirin. Beşek ji çekan bi erêkirina hukûmeta Îsraîlê hatin wergirtin, hinên din jî bi qaçaxî hatin Cihûdiye û Sameriyayê an jî li herêmê tên çêkirin. 35

11. Tevlîkirina tevgera Hamasê di hilbijartinên saziyên Rêveberiya Filistînê de, tevî ku ew şertên ku dê destûrê bidin vê yekê bi cih nayîne, di serî de qebûlkirina bi xwe ya peymanan.

Di pratîkê de, tevlîkirina Hamasê di hilbijartinên saziyên Rêveberiya Filistînê de, dema ku ew bi terorê mijûl bû, li dijî Peymanên Osloyê bû û bi tunekirina Dewleta Îsraîlê ve girêdayî bû, rê li ber wê vekir ku desthilata hikûmetê li Rêla Gazzeyê bi dest bixe û ji wir jî, bi demê re, heta êrîşa 7ê Cotmehê.

Rêveberiya Filistînê xwe amade dike ku di 28ê Mijdara 2026an de hilbijartinên Encumena Qanûndanînê (parlamentoya Filistînî) bike, û piştî wê jî di destpêka 2027an de hilbijartinên serokatiya Rêveberiyê. Biryarnameyeke serokatiyê ya fermî li ser vê mijarê ji aliyê serokê Rêveberiyê, Mahmûd Abbas (Ebû Mazin), ve di Tîrmeha 2026an de hat derxistin.

Di vê têkiliyê de, berpirsiyarê payebilind ê Hamasê Husam Bedran ragihand ku tevgera wî dixwaze di nav “koalîsyoneke neteweyî ya herî berfireh ku pêkan be” de beşdar bibe. Ji bo vê armancê, nûnerên Hamasê li Qahîreyê bi komên cuda yên Filistînî re, di nav wan de Cîhada Îslamî, Eniya Gel û herwiha Herikîna Reformxwaz a Demokratîk a Mihemed Dehlan re, têkilî û civînên tund dimeşînin. 36

Berdevkên Hamasê diyar dikin ku tevger li dijî danîna şert û mercên pêşî yên siyasî ji bo beşdariya wê ye, wek daxwaza ku ew peymanên bi Îsraîlê re nas bike.

Gelo Rêveberiya Filistînê dê careke din beşdariya Hamasê di hilbijartinan de erê bike? Gelo Îsraîl dê destûrê bide wê? Heke Îsraîl bixwaze pêşî lê bigire, kêmasiya argûman û sedemên wê nîne, ji şerê berdewam li Rêla Gazzeyê bigire heta helwesta wê ya redkirina pêkanîna hilbijartinan li Orşelîmê. Lê divê ew doza xwe bi van ve girê nede. Ji van hemû argûmanan bihêztir rastiyeke sade heye: heta ku Hamas rêxistineke terorîst be, divê şerekî tunekirinê li dijî wê bê meşandin heta ku bi temamî bê hilweşandin, û divê destûr neyê dayîn ku ti cihê pêdanînê di saziyên hikûmetê de hebe. Em ê li jêr vegerin ser vê yekê.

Meylên Berbiçav ên Niha di Raya Giştî ya Filistînî de

Piraniya Filistîniyan ji serkirdatiya xwe ya niha bêzar in û li yeke din digerin, li gorî lêpirsînekê ku di Tebaxa 2026an de ji aliyê Navenda Filistînî ya Lêkolîna Siyaset û Anketan (PCPSR) ve, di bin serokatiya Xelîl Şikakî de, hat kirin. 37 Lêpirsîn piştî ragihandina mebesta pêkanîna hilbijartinên Encumena Qanûndanînê ya Filistînî di Mijdara 2026an de û hilbijartinên serokatiya Rêveberiya Filistînê di destpêka 2027an de hat kirin.

Nêzîkî ji sisêyan yek ji beşdarên lêpirsînê gotin ku karaktera serkirdatiya Fetehê neguheriye. Ji sedî 44ê bersivderan got ku ne Hamas û ne jî Feteh guncaw in ku serkirdatiya gelê Filistînî bikin.

Ji sedî 79 dixwazin ku Mahmûd Abbas îstîfa bike, hejmarek ku di lêpirsîna berê de jî derketibû. Li ser pirsa cihgirê Abbas, piştgiriyeke eşkere ji bo Marwan Barghouti (ji sedî 39), ku li Îsraîlê girtî ye, hat tomarkirin. Piştî wî Khalil al-Hayya (ji sedî 16), Mohammed Dahlan (ji sedî 15) û Mustafa Barghouti, serokê Înîsiyatîfa Neteweyî ya Filistînî (Palestinian National Initiative) (ji sedî 6) hatin.

Dema ku ji wan hat pirsîn ka piştgiriya kîjan alî an komê Filistînî dikin, ji sedî 24ê bersivderan gotin Feteh, û heman rêje piştgiriya Hamasê kir. Di lêpirsîneke wisa ya ku deh meh berê hatibû kirin de, ji sedî 35 gotibûn ku piştgiriya Hamasê dikin, dema ku ji sedî 24 piştgiriya Fetehê dikirin. Daketin bi taybetî li Cihûdiye û Sameriyayê berbiçav bû, ku piştgiriya Hamasê ji sedî 32 di Cotmeha 2025an de daket ji sedî 18 di lêpirsîna niha de.

Razîbûna giştî ji Hamasê li ser ji sedî 42 ye, ku ji sedî 45ê bersivderan li Cihûdiye û Sameriyayê û ji sedî 38 li Rêla Gazzeyê dibêjin ku ji performansa rêxistina terorîst a di şerê li dijî Îsraîlê de razî ne. Ev tê berhevdan bi ji sedî 60ê giştî, ji sedî 66 li Cihûdiye û Sameriyayê û ji sedî 51 li Gazzeyê di lêpirsîna berê de, ku 10 meh berê di Cotmeha 2025an de hatibû kirin.

Tevî daketina piştgiriya Hamasê, ji sedî 72ê bersivderan gotin ku divê rêxistina terorîst berî vekişîneke tam a Îsraîlê ji Rêla Gazzeyê dest ji çekên xwe bernede. Ji sedî 20 bersiv dan ku divê wisa bike.

Divê bê gotin ku dijberiya bêçekkirina Hamasê berî vekişîna Îsraîlê li Cihûdiye û Sameriyayê bilindtir bû, ku li ser ji sedî 79 bû, li hember ji sedî 62 li Gazzeyê.

Li gorî analîza lêkolînerên PCPSRê, encamên lêpirsînê “dîmeneke siyasî ya Filistînî di veguherînê de” nîşan didin. Hamasê piştgiriyeke giştî ya girîng ji dest daye, dema ku Marwan Barghouti wekî berendamê serokatiyê yê potansiyel ê herî bihêz derdikeve pêş, û nerazîbûna ji serkirdatiya heyî bi taybetî bilind dimîne. Di heman demê de, Filistînî her ku diçe bêtir guman dikin ka têkoşîna çekdarî piştî wêrankirina Gazzeyê encamên watedar dane yan na, û vê yekê alîkariya zêdebûneke berbiçav a piştgiriya ji danûstandinan re kiriye. Lê ev guherîn hîn jî nazik e: piraniya Filistîniyan hîn jî li dijî bêçekkirina Hamasê berî vekişîneke tam a Îsraîlê ji Rêla Gazzeyê ne, berfirehkirina niştecihbûnan wekî zirarê li çareseriya du dewletan dibînin, û ber bi hem serkirdatiya Filistînî û hem jî ya Îsraîlî ve gumaneke kûr nîşan didin.

Gelo Îsraîl Dikare Têkbirineke Zihnî li ser Dijminên Xwe Bi Dest Bixe?

Ji bo zelalkirina tiştê ku em bi têgeha “têkbirina zihnî” mebest dikin, em ê ji sê têgehên din ên cîhana stratejiya leşkerî sûd wergirin, ku sentezkirina wan dibe ku bibe sedema wê.

Ya yekem “biryardarî” (hachra’a) ye, têkbirina biryarker a dijminekî. Nîqaşa teorîk a vê têgehê bi dehsalan kevn e û di nav yên herî dînamîk ên warê stratejiya leşkerî û teoriya şer de ye. 38 Ferhenga IDFê “biryardariya leşkerî” (bêyî tu balkişandineke taybet a li ser aliyê zihnî) wiha pênase dike: “şikandina hêza berxwedana dijmin bi awayekî ku nikaribe bi bandor li dijî me tevbigere, bi afirandina rewşeke ku tê de (li gorî nirxandina biryarderî) şertên bidestxistina erka hatî dayîn hene. Rewşeke biryardariyê bi gelemperî bi wê yekê tê naskirin ku dijmin şiyana xwe ya tevgera bibandor li dijî me ji dest daye.” 39

Ya duyem “guherîna zihnî” ye. IDF “kampanyaya ji bo zihniyetê” wiha pênase dike: “komek çalakî ku armanca wan guherandina têgihîştina temaşevanên armanc ji rastiyê, helwestên wan, hestên wan û tevgera wan e.” 40

Têgeha sêyem a ku em ê jê sûd wergirin “rawestandina stratejîk” e, ku pênaseya wê ya klasîk di wêjeya lêkolînê de ew e ku dijmin bê wê têgihîştinê ku bihayê ku ew ê ji bo bidestxistina armancên xwe bi hêzê bide dê pir bilind be ku nehaq bike. 41

“Têkbirina zihnî” dê, li ser bingeha tevlihevkirina van sê hêmanan, wiha bê pênasekirin: afirandina guherîneke kûr û mayînde di têgihîştina dijmin de, ku wê bibe sedema wê ku ew tê bigihîje ku nikare armancên xwe bi hêzê bi dest bixe, û ku bihayê hewldana bidestxistina wan bi wî rengî dê pir bilind be ku nehaq bike.

Ji bo rakirina her gumanekê, girêdana “zihniyetê” bi “biryardariyê” re divê bi ti awayî wek veguhastina biryardariyê tenê bo asta zihnî neyê xwendin, an jî wek vekirina deriyê îdîayên wek “ji bo têkbirina terorê rêyeke leşkerî nîne”. Berevajî rast e. Ev têkildarî ji bo wê ye ku bê tekezkirin biryardariya ku bi rêyên leşkerî tê bidestxistin divê wisa neynaveberî be ku, li gel destkeftiyên leşkerî yên berbiçav, guherîneke zihnî ya kûr jî di dijmin de pêk bîne.

Li dijî dewletên Erebî, Îsraîlê çend caran têkbirineke zihnî ya eşkere bi dest xist, ku bi demê re bû sedema naskirina hebûna wê û îmzekirina peymanên aştiyê.

• Şerê Şeş Rojan (1967): Wê tevahiya cîhanê heyirand, şokeke zihnî ya kûr di cîhana Ereb de çêkir, û baweriya ku Îsraîl dikare di dema pêşbînîbar de bi awayekî leşkerî bê tunekirin qeland.
• Şerê Yom Kippur (1973): Tevî surprîza giran a ku Îsraîlê di destpêka wê de jiya, ew bi hêzên Îsraîlî yên li wî aliyê Kanala Suwêyşê û nêzîkî Şamê bi dawî bû, ku Misir (û paşê dewletên din jî) gihand wê encamê ku çareseriyeke leşkerî ya pevçûnê nayê ferzkirin li ser Îsraîlê, û rê li ber seredana Sadat a Orşelîmê (1977) û peymanên aştiyê vekir.
• Peymanên Abraham (2020): Herçend ew encama rasterast a tevgera leşkerî ya Îsraîlî nebûn jî, ew vegotineke din a têkbirineke zihnî ya demdirêj in, ku tê de dewletên herêmê hevkariya bi Îsraîlê re ji boykot û têkoşînan, heta yên siyasî û aborî jî, tercîh dikin.

Di hewldanên Îsraîlê yên li dijî saziyên terorîst de, berevajî vê, têkbirina zihnî dijwartir bûye ku bê bidestxistin.

Yekem, ji ber hestyariya wan a kêm li hember zirarê: berevajî dewletan, van saziyan girêdaneke kêmtir bi binesaziya sivîl an bi refaha gel heye. Ew amade ne ku lêdanên giran hilgirin, û heta li pişt gelê sivîl xwe veşêrin û ji nav wan tevbigerin, da ku berxwedana xwe biparêzin.

Duyem, ji ber têgihîştina serkeftinê ya dijminekî wisa: ji bo rêxistineke gerîla an terorîst, tenê ev rastî ku ew hîn jî di kampanyayeke li dijî wê tê meşandin de li ser piyan e, li ber çavên wê û yên piştgirên wê, serkeftineke zihnî tê hesibandin.

Sêyem, ji ber îdeolojiya wê ya tundrew. Di serdema niha de ev bi taybetî di rêxistinên bi zihniyeteke olî ya tundrew de berbiçav e. Têkoşîn wek herheyî û wek fermaneke xwedayî tê dîtin, loma windahiyên taktîkî an wêrankirina fizîkî wek têkçûn an şikestin nayên dîtin.

Destkeftiyên di van têkoşînan de bi piranî demkî bûne. Herwiha ji ber têgihîştina olî ya ku di rewşên kêmbûna leşkerî de rast e ku agirbestek bê bidestxistin da ku hêz bê berhevkirin heta wê gavê ku hevsengî destûrê bide ku ew careke din bê xebitandin.

Bi vî awayî, Şerê Duyem ê Lubnanê (2006) rawestandineke bihêz çêkir (wek ku Hesen Nesrellah di axaftina xwe ya navdar a poşmaniyê de qebûl kir), ku bû sedema bêdengiyeke dirêj li ser sînorê bakur. Lê ev nebû asteng ku Hizbullah ji bo kampanyaya pêş ve xwe çekdar bike.

Herçend hîn zû ye ku encamên saxlem bên derxistin, dikare bê îşaretkirin bo nîşanên ku Îsraîl dibe ku di şerê Şûrên Hesin (Swords of Iron) de, li Rêla Gazzeyê, li Lubnanê û li Sûriyeyê jî têkbirineke zihnî bi dest bixe.

Li Rêla Gazzeyê, ji bilî destkeftiyên leşkerî û siyasî yên Îsraîlê, hêjayî lênêrînê ye ku mirov li wan dersên ku ramanwerên navdar ên wek Profesor Selman el-Dayah (Salman al-Dayah), ku wek “Muftiyê Gazzeyê” tê naskirin, derxistine jî binêre. Di biryareke olî (fetwa) de ku wî di Mijdara 2024an de weşand, el-Dayah diyar kir ku Hamasê di êrîşa 7ê Cotmehê de prensîbên Îslamê yên derbarê cîhadê de binpê kirine. Li gorî wî, ji aliyê olî-qanûnî ve, divê ji şer dûr bê sekinîn dema ku kêmbûneke leşkerî ya girîng hebe û dema ku şert û binesaziya piştgiriyê ya têr bike ji bo parastina gelê sivîl tune be. “Erkeke misoger e ku mirov xwe ji cîhadê bidire alî, eger nirxandin xurt bibe ku tiştekî dijberî armancên wê çêbibe, wek zêdebûna zirarê li ol, li jiyan, li namûs, li zuriyet an li mal, an destdanîna li ser axê, û hê bêtir wêrankirina bingehên jiyanê.” 42

Herçend ev biryar ji serkirdatiya olî ya Hamasê an ya tevgera dayika wê, Birayên Misilman, nehat, û herçend ya dawî piştgiriyeke tam û dijwar da biryara Hamasê ya li ser êrîşa Lehiya El-Aqsa, 43 rexneya el-Dayah ya li Hamasê û pîvanên ku wî ji bo dayîna destûra olî ji şerekî destpêkirî danîn, ji aliyê desthilatdariya Sunnî ya herî payebilind li Rêla Gazzeyê ve, bêpêşî ne. 44

Ev biryar monopola meşrûiyetê ya Hamasê dixe ber pirsê, ku wê hewl dabû kiryarên xwe li ser “erka cîhadê” ava bike û piştgiriya Encumena Şûrayê ya xwe jî hebû. Dema ku desthilatdariyeke olî ya weha gumanê dixe ser meşrûiyeta biryara êrîşkirina li Îsraîlê, ew lêdaneke zihnî ye li vegotina rêxistinê ya “serkeftina xwedayî”, 45 û peyamek e ku bê guman dê li derveyî sînorên Rêla Gazzeyê jî deng bide.

Herwiha: ev fetwa di valahiyê de nehat dinyayê. Wê bêzariya mezin a kolanên Gazzeyê ji bihayê giran ê şer nîşan dida. Ew nîşan dide ku di nav civaka Gazzeyî de dest bi derketina wê nasînê kiriye ku Hamasê bêyî ti sedemên rewa karesateke tevayî anî serê wê. Ev bi xwe hêmaneke girîng a têgeha têkbirina zihnî ye. 46

Heke di dawiya kampanyayê de Hamas bi temamî bê hilweşandin û Rêla Gazzeyê bi tevahî ji çekên di nav wê de bê paqijkirin, ew dê delîleke eşkere û biryarker a têkçûna Hamasê û temamkirina pêvajoya biryardariyê li ser asta zihnî jî be.

Îsraîlê di hilweşîna “tengeşîrê berxwedanê” ya Îranî li Sûriyeyê de jî têkbirineke zihnî bi dest xist. Lê dijwar e ku heman tişt li ser saziya nû ya Sûrî bê gotin, ku hîn jî di nava pêvajoyeke pêkhatinê de ye, ku ji aliyê aliyên berjewendîdar ve wek pragmatîzm tê firotin lê dibe ku veşartin û xapandin be.

Bi her awayî, têgihîştina Îranê ya Sûriyeyê wek “hewşa paş” a Tehranê bi temamî hatiye şikandin. Hebûna Îranî li Sûriyeyê, di vegotinên wê yên cuda de, pir kêm bûye, û bandora wê jî wisa. Hizbullah, ku di rojên dijwar ên rejîma Esed de gopalê leşkerî yê wê bû, di bin cihgirê wî de bûye rêxistineke tê şopandin.

“Bêguman em rastî derbeyeke mezin û dijwar hatin, hem ji aliyê ewlehiyê ve hem jî ji aliyê mirovî ve, derbeyek ku di dîroka berxwedanê ya li Lubnanê de bêhempa ye,” Sekreterê Giştî yê Hizbullahê Hesen Nesrullah di axaftineke xwe de di 19ê Îlona 2024an de got, du roj piştî êrîşa pager û telsîzan a ku Îsraîlê li Lubnanê pêk anî. 47 Heşt roj piştî wê axaftinê, Nesrullah bi xwe ji aliyê IDF ve di Operasyona “Rêzana Nû” (New Order) de hat kuştin, dema balafirên hêza hewayî navenda sereke ya bin erdê ya rêxistinê li Dahiyê li Beyrûtê bombebaran kirin. 48 Zilamê ku tu caran dev ji pesnê nasîna xwe ya kûr a civaka Îsraîlî bernedida, û ku bi henekî jê re digot “tevna pîrikê,” wêrekariya wê an jî kûrahiya biryardariya wê ya şerkirinê ji bo jiyana xwe texmîn nekir. Di daketina xwe ya kûrahiyên binerdê de “têgihiştina tevna pîrikê” jî bi xwe re bir.

Operasyona ku IDF di heyama Hezîran heta Îlona 2026an de pêk anî, ku bû sedema hilweşandina navenda stratejîk a bin erdê û binesaziyên xurtkirî û berfireh ên ku Hizbullahê li ser bilindahiya Alî Taher li başûrê Lubnanê ava kiribû, derbeyeke din li rêxistina ku jixwe lêdayî bû xist, hem leşkerî, hem moralî û hem jî siyasî. Ku hetta tehdîdên Îranê yên bersivdanê jî Îsraîl ji tevgerê paşve nexist, mezinahiya destkeftiyê hê bêtir kir. 49

Tundiya rexneyên li dijî rêxistinê ji nav pergala Lubnanî de gihîşt lûtkeyên nû. 50 Hesen Ezzeddîn, endamê parlamentoya Lubnanê ji bo Hizbullahê, piştî wê qebûl kir ku dê ji bo Hizbullahê zehmet be vegere wê asta ku di 2023an de hebû. 51 Lêkoler û şîrovekar Huseyn Ebdulhuseyn (Hussain Abdul-Hussain), lêkolerê li Foundation for Defense of Democracies û nivîskarê li ser Lubnan û qada Erebî, di gotareke tûj de got ku Hizbullah ji aliyê stratejîk ve têk çûye, lê berdewam dike ku vê napejirîne û berpirsiyariya bihayê ku Lubnanê daye hilnagire. 52

Piştî derbeyên giran ên ku Îsraîlê lê xistin, ji Operasyona “Tîrên Bakur” (Northern Arrows), heta kuştina Hesen Nesrullah û qata jorîn a rêxistinê, û heta peymanên agirbestê û peymanên çarçoveyê, têgihiştina dîrokî ya “hevkêşeyên vehesandinê” ya ku Hizbullahê ji 2006an ve hewl dida ferz bike şikestiye. Lê belê, maneweriya siyasî ya rêxistinê û redkirina çekdanînê rê li ber pênasekirina têkçûneke zihnî ya temam digire. Hizbullah îro tê vehesandin, lêdayî ye û di parastina xwe û manewera siyasî de noqbûyî ye. Lê ji bo ku têkçûna wê bibe mayînde, pêwîst e ku binesaziya siyasî û leşkerî ya rêxistinê bi tevahî were hilweşandin, pêvajoyek ku hê jî di nav nakokiyeke tevlihev a navxweyî ya Lubnanî û navneteweyî de ye. 53

Li Sûriyeyê jî, rêveberiya nû ya siyasî û leşkerî ya dewletê sînorên hêza xwe baş fêm dike. Kampanyaya leşkerî ya mezin a ku Îsraîlê pêk anî ji bo hilweşandina çekên stratejîk ên ku li welat mabûn, desteserkirina erdên serdest ên li ser lûtkeya Çiyayê Hermonê ji aliyê IDF ve, û eşkerekirina “xetên sor” ên Îsraîlê, di hişmendiya hikûmeta li Şamê de bi cih kirin ku rûbirûbûn bi Îsraîlê re ne senaryoyek e ku meriv bigihîje wê, heke bixwaze bimîne.

Heke di borî de têkçûna zihnî ya Sûriyeyê wateya wê bû ku Esed fêm bike destpêkirina şerekî dê feyde nede, îro hişmendiya Sûrî bi tirsa tevgerên ku dê bibin sedema hilweşîneke navxweyî ya bêtir tê diyarkirin. Hikûmeta nû ji aliyê Îsraîlê ve tê vehesandin û di bin şertên maneweriya siyasî de tevdigere, lê gumana hevdu hê jî bilind e, û Îsraîl neçar dimîne ku car bi car xetên xwe yên sor bi hêza leşkerî bisepîne da ku ew vehesandin biparêze.

Reftara Îsraîlê di şerê Şûrên Hesin (Swords of Iron) de çend texmînên bingehîn ên navendî yên dijminên wê li ser wê hejand, ne tenê der barê biryardarî û qada tevgera wê de, lê her wiha der barê berxwedana paşperdeya navxweyî ya Îsraîlê de jî.

Di rêzek gotarên ramanê de ku Ebdulmuneîm Seîd (Abdel Moneim Said), endamê encumena şêwirmendiyê ya Navenda Misrî ya Raman û Lêkolînên Stratejîk (Egyptian Center for Strategic Thought and Studies), di rojnameya Asharq Al-Awsat de nivîsîn, û di derketinên wî de li ser bernameyên şîroveya siyasî yên kanalên Misrî eXtra News û TEN, wî du têkçûnên têgihiştinê diyar kirin ku rêberên Hamas û eksa berxwedanê ya Îranê têk birin. Ya yekem têkçûnek bû di nirxandina bandora şeqa navxweyî ya civaka Îsraîlê de. Ew texmîna ku Îsraîleke dabeşbûyî dê zehmetiyê bikişîne ku bi êrîşekê li dijî xwe re serederiyê bike, û ku bersiva wê ya leşkerî dê sînordar yan jî kontrolkirî be, di gava rastiyê de hat redkirin. Civaka Îsraîlî rêzên xwe girtin û hişkiyeke wisa nîşan da ku biryardarên li Gazzeyê û Tehranê şaş kirin, û bersiveke bihêz û berfireh pêkanî ku rûyê herêmê guhert. 54

Têkçûna duyem a ku Seîd diyar kir xeyala “yekîtiya qadan” û pişta xwe dayîna aktorên herêmî bû. Bi gotina wî, eksê hesab dikir ku pêketina agir li qadekê dê bi xweberî eniyeke herêmî ya giştî çalak bike ku Îsraîlê têk bibe. Di pratîkê de, dewletên Erebî yên pêşeng hilbijartin ku berjewendiyên xwe yên neteweyî biparêzin û Îran û nûnerên wê bi tena serê xwe hiştin ku bi derbeya ku li wan ketibû re serederiyê bikin.

Yek ji encamên navendî yên analîzeke ku enstîtûya Mada al-Carmel (Navenda Erebî ya Lêkolînên Civakî yên Sepandî), ku li Heyfayê ye, amade kir û di Îlona 2026an de weşand, ev e ku ew texmîna ku civakeke rojavayî û dabeşbûyî mîna Îsraîlê dê di bin sê salan êrîşên fûzeyî de hilweşe, derket şaş. Dane nîşan didin ku raya giştî ya Cihû ya Îsraîlê berxwedaneke berdewam nîşan dide, bi piraniya xwe berdewamiya kampanyayên leşkerî piştgirî dike, û ji ber têgihiştineke hevpar a xeteriyeke hebûnî amadebûnê nîşan dide ku bihayê xwîn û malî hilgire, bêyî ku asta razîbûna wê ji hikûmetê girîng be. 55

Bi vî awayî civaka Îsraîlî îspat kir ku ne şikestî ye û ne jî bêhêz e ku li ber zextan bisekine, wek ku Nesrullah di axaftina xwe ya “tevna pîrikê” de nav kiribû. 56 Ev civak piştî derbeya giran a 7ê Cotmehê jî hişkiyê nîşan da, di şerekî dirêj û pir-enî de baş sekinî, û tevî şer û encamên wî performanseke bibandor di hilberîna aborî û di aboriyê de nîşan da, û hê jî biryardar e ku şer bike heta ku dijminên wê têk biçin.

Mirov dikare texmîn bike ku ev encamên der barê Îsraîlê de her wiha ramana heyî ya wan kesan jî nîşan didin ku mane da ku eksa berxwedanê bi rê ve bibin, an jî ya aktorên din ên herêmê, yên ku ji ber sedemên têgihîştî wê bi awayekî eşkere nabêjin.

“Hilweşîna Vebijarka Leşkerî li dijî Îsraîlê, Hem li cem Filistîniyan Hem jî li cem Ereban”

Di Çileya 2025an de, lêkolerê kevn û nivîskarê siyasî Macid Kayalî (Majed Kayali) gotarek nivîsî ku sernavê wê kurteya çîrokê dida: “Hilweşîna Vebijarka Leşkerî li dijî Îsraîlê, Hem li cem Filistîniyan Hem jî li cem Ereban.” Di gotara ku di kovara hêja Al Majalla de hat weşandin, wî hilweşîna “xeyala tevna pîrikê” û “derew û xapandina têgeha ‘yekîtiya qadan’” vegot. Encamên Kayalî pir berfireh bûn:

7ê Cotmehê, wî nirxand, serdema heyî ya tevgera neteweyî ya Filistînî digire, serdemek ku li gorî wî bi kiryara yekem a sabotajê ya Fatahê di 1965an de dest pê kir, ya ku xala destpêkê ya têkoşîna çekdarî ya Filistînî destnîşan kir.

Kayalî her wiha nirxand ku berxwedan di çarçoveya têkoşîna çekdarî de dawiya xwe anîye. Li gorî wî, heke şerê Cotmeha 1973an dawiya vebijarka leşkerî di pevçûna Ereb-Îsraîl de li ser asta dewletê destnîşan kiribe, hingê “Tûfan el-Eqsa” û şerê li Gazzeyê, û bi taybetî zirara giran a li kapasîteyên Hizbullahê li Lubnanê, mizgîniya dawiya vebijarka leşkerî di pevçûna ne-dewletî, an jî mîlîsî, li dijî Îsraîlê didin. 57

Li vir, dîsa jî, tevî ku pêvajo hê temam nebûne, delîlên ne kêm têne dîtin ku Îsraîl di serdema heyî de jî dikare der barê xwe de li cem dijmin, hevrik û reqîbên xwe guherîneke zihnî bîne holê, çi dewlet bin çi “aktorên ne-dewletî.” 58

Ne Bêhêvîtî lê Hêvî ye ya ku Teror û Tundiyê Xwedî Dike

Dema ku naskirina dewleteke Filistînî ji aliyê dewletên cîhanê ve berfireh dibe, rêjeyên piştgiriya çareseriya du-dewletî li cem her du aliyên rasterast ên pevçûnê digihîjin asteke nizm a bêhempa.

Dema ku civaka navneteweyî berdewam dike ku wê wek çarçoveya tercîhkirî bibîne, ramana du-dewletî piştgiriya xwe ya mayî li ser erdê winda dike, ji ber guherînên kûr ên jeopolîtîk, demografîk û ewlehiyê. Rêzek faktoran bûne sedema erozyona pratîkî ya vê ramanê:

• Guherîna têgihiştinê li Îsraîlê piştî 7ê Cotmehê: Êrîşa terorî ya tund ji Qada Gazzeyê û şerê ku li pey wê hat, li cem piraniya raya giştî û rêveberiya li Îsraîlê xeteriyên hebûna saziyeke dijmin li ser erdekî tijî terorîst û çek bi cih kirin, erdek ku li hundir û li tenişta wê civakên Cihû, binesazî û navendên Îsraîlî yên jiyanî hene. Ji wê wêdetir, êrîş û şer raya giştî ya Cihû ya Îsraîlê vegerand rehên pevçûnê û li cem gelek kesan nêzîkatiya realîst û wateya ewlehiya neteweyî ya niştecihbûn, kontrol û girtina erdê xurt kir.
• Rastiyeke nevegerbar li Cihûdiye û Sameriyayê (Judea and Samaria): Berfirehkirina projeya niştecihbûnê, avakirina binesaziya rêyên taybet, û mezinbûna nifûsa Îsraîlî li derveyî Xeta Kesk (Green Line) tevaheyiyeke erdî ya Îsraîlî çêkiriye ku dabeşkirina fîzîkî ya axê, an jî valakirina bi sed hezaran niştecihan, pir zehmet dike.
• Dubendiya siyasî û erdî ya Filistîniyan: Qutbûna dirêjkirî ya navbera rêveberiya Rêveberiya Filistînî (Palestinian Authority) li Cihûdiye û Sameriyayê û desthilata Hamasê li Qada Gazzeyê rê li ber hebûna rêveberiyeke yekbûyî digire ku bikaribe peymaneke girêdayî îmze bike an saziyeke siyasî ya yekane temsîl bike.
• Erozyona meşrûiyeta Rêveberiya Filistînî: Rêveberiya Filistînî ji lawaziyeke avahiyî ya kûr, gendelî û nepopûlerbûnê li kolana Filistînî dikişîne, ku pozîsyona wê wek hevkarekî stabîl ku dikaribe roja paşê rêk û ewlehiyê bisepîne lawaz dike.
• Bêbaweriya hevdu ya temam: Daketina piştgiriya raya giştî ji ramana du-dewletî li her du aliyan, ligel tunebûna danûstandinên rasterast û watedar bi salan û têkoşîneke siyasî û hiqûqî ya navneteweyî, dûrahî û bêbaweriya navbera aliyan fireh kiriye.

Ji perspektîfa dîrokî, rêveberiya Filistînî di veguhertina pêwîst de têk çû ku ji tevgereke neteweperest a tundûtûj bibe rêveberiyeke kargêr û berpirsiyar a saziyeke siyasî ya xweser ku di aştiyê de li tenişta Dewleta Îsraîlê bijî. Rêveberiya Filistînî piraniya hewlên xwe di hewldana astengkirin û hilweşandina projeya Siyonîst de veberhênan kir. Etosa berxwedanê ya Filistînî û şêwazên tevgerê yên PLOyê hatin kopîkirin û di koda xebatê ya Rêveberiya Filistînî de hatin dubarekirin.

Tevî ku di civaka navneteweyî de kes hene ku bi her awayî hewl didin wê vejînin, paradîgmaya du dewletên ku bi aştiyê li tenişta hev dijîn di vê demê de girîngiya xwe winda kiriye.

Ev rastî, ligel zivirîna bala Îsraîlê ber bi meseleyên din ve, bûye sedem ku asta siyasî û raya giştî li Îsraîlê li ser şekildayîna rastiyê li ser erdê bisekinin, ne li ser nîqaşên bêber û gotara siyasî ya bêfêde.

Ev nayê wê wateyê ku li ser pirsa Filistînê tu ramîn nayê kirin. Hem lêkoler hem jî dewletmend berdewam dikin ku çar modelên alternatîf ên li hember ramana du-dewletî lêkolîn bikin, ku her yek ji wan pirsgirêkên xwe yên tevlihev hene:

A. Dewletek yekane ya du-neteweyî: Avakirina dewletek yekane di navbera Çemê Urdun û deryayê de bi mafên wekhev ji bo hemûyan. Ev raman di gotara Filistînî de bala zêdetir dikişîne, lê ji aliyê piraniya mutleq a Îsraîlê ve tê redkirin, ji ber windabûna piraniya Cihû û karakterê Siyonîst ê dewletê.

B. Dewletek yekane ya Cihû: Biryareke zihnî, pratîkî û siyasî ku li rojavayê Çemê Urdun tenê cih ji bo yek xwepênasekirina neteweyî heye: ya Cihû. Li gorî vê, li dilê Welatê Îsraîlê (Land of Israel) dewleteke Erebî ya ku destûrê bide pêkanîna daxwazên neteweyî yên Erebî li wir tune ye û dê tune be jî. Danîna wî xewnê li kêlekê dê motîvasyonên pêkanîna wê kêm bike, û bi wan re terorîzmê jî. Xwe-rêveberiya Erebên Cihûdiye û Sameriyayê dê bibe şeş rêveberiyên şaredariyê yên herêmî, ku di hilbijartinên demokratîk de bêne hilbijartin (El-Xelîl, Beytlehm, Ramallah, Erîha, Nablus û Cenîn), yên ku dê bi rêveberiya sivîl, bi hevrêziya bi Îsraîlê re û ji Rêveberiya Filistînî ve qutbûyî, berpirs bin.

C. Konfederasyon: Modeleke ku du saziyên serwer ên cihê (Îsraîlî û Filistînî) pêşniyar dike, bi sînorên vekirî, azadiya tevgerê, û rêveberiya hevbeş a binesazî, ewlehî û aboriyê, bêyî hewcedariya valakirineke girseyî ya nifûsê.

D. Rêvebirina pevçûnê û status quoyeke dirêj: Berdewamiya rewşa heyî, bi hewldanên ku pêşkeftinên niştecihbûnê û siyasî bi cih bikin, her wiha başkirina aborî û xurtkirina hevrêziya ewlehiyê ya herêmî, lê bêyî çareseriyeke siyasî ya giştî.

Di nirxandina îhtîmalên her alternatîfekê de û di analîza hevsengiya avantaj û dezavantajên wan de, du alternatîf ji yên din bilindtir radiwestin. Ya yekem bersiveke pirsa Filistînê ye di çarçoveyeke herêmî ya pir-alî de, di bin mîmariya herêmî ya nû de ku dê şekil bigire. Di nav pergala herêmî de, qadên nû yên derfetê ji bo serxwebûneke Filistînî ya sînordar û bi pîvan derdikevin holê, di avahiyeke ku ne pêdivî ye dewletek be wek ku Filistînî hêvî dikin, lê avahiyeke federatîv a sist a du parêzgehên xweser bêyî tevaheyiyeke erdî di navbera wan de, ku dikare bibe bingeha çareseriyeke pêşerojê di şiklê konfederasyoneke Urdunî-Filistînî de. Alternatîfa duyem jî rêzek hikûmetên herêmî ye li seranserê qada Filistînî, li ser bingeheke erdî û nasnameyî, eşîrî an malbatî.

Bi her awayî, tunekirina Hamasê wek saziyeke desthilatdar û leşkerî li Qada Gazzeyê, û bêçekkirina wê axê ji hemû çekan, divê xala destpêkê ya her pêvajoyê û her nîqaşekê be ku bi pirsa Filistînê re mijûl dibe.

Çawa Biryar Were Bidestxistin? Xêzên Sereke yên Siyaseta Pêwîst

1. Berî Her Tiştî Gazze: Çekdanîna Hamasê, Bêçekkirina Temam a Axê, Kontrola Ewlehiyê ya Îsraîlî, Ji-radîkalîzekirin û Vebijarka Koçberiyê

Biryara 2803 ya Encumena Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî, ku di 17ê Mijdara 2025an de bi piraniya 13 dewletan bi erê û bê tu dengên nerê hat pejirandin (bi Rûsya û Çînê ku dengê xwe nedan), hêzeke navneteweyî da “plana aştiyê ya Serokê Dewletên Yekbûyî Donald Trump ji bo Gazzeyê.”

Biryarê pêşwaziya avakirina “Desteya Aştiyê” (Board of Peace) kir, ew saziya ku dê “çarçoveyê diyar bike û fînansekirina ji nû ve avakirina Gazzeyê hevrêz bike,” heta wê demê ku “Rêveberiya Filistînî (PA) bernameya xwe ya reformê bi awayekî têrker temam bike” û “bi awayekî ewle û bibandor karibe kontrola Gazzeyê ji nû ve bigire destê xwe.”

Biryarê her wiha diyar kir ku “piştî ku bernameya reformê ya PAyê bi dilsozî were pêkanîn û ji nû ve avakirina Gazzeyê pêş biçe, dibe ku şert di dawiyê de ji bo rêyeke pêbawer ber bi biryardariya çarenûsa Filistîniyan û dewletbûnê ve amade bibin.” 59

Mirov dikare texmîn bike ku Îsraîl neçar bû vê gotinbendiyê qebûl bike da ku tiştê ku bi rastî girîng bû û di wan rojan de bi lez pêwîst bû pêş bixe: lihevkirineke giştî ji bo berdana rehîneyên ku wê demê li Qada Gazzeyê dihatin girtin.

Peyvsaziya şemitok, bi tedbîr û şert û mercên xwe û bêyî demnameyeke girêder, dibe ku nîşan bide ku Îsraîl dixwaze ji xwe re deriyekî revê çêbike. Lê em jixwe fêr bûne ku civaka navneteweyî Rêveberiya Filistînê wek me, ji ber ku bi peymanên xwe nayê, nadadgeh dike. Ne kêmtir girîng jî ew vîzyona eşkere ye: biryardariya çarenûsê û dewleteke Filistînî.

Divê Îsraîl tam sûdê ji wê qada fireh a manovrayê wergire ku di bin şert û mercên ku hatine danîn de jê re hatiye dayîn, da ku nekeve riyeke ku dibe “Oslo 2.0.”

Ji bilî bicihanîna bi temamî ya armancên leşkerî yên ku Îsraîlê ji bo Rêla Gazzeyê diyar kirine, divê berjewendiyeke zelal a Dewleta Îsraîlê hebe ku ew herêm, ku tê de ew cinawirê hovane yê komkujiya 7ê Cotmehê pêk anî mezin bû, bibe şahidiyeke ebedî ya bihayê ku dê her kesê ku bifikire êrîşî Îsraîlê bike bide.

Ev hem ji bo ramanên nûavakirinê yên di “plana Trump” de cih girtine derbas dibe, hem jî ji bo daxwaza beşek ji raya giştî ya Îsraîlê ku dixwaze niştecihbûna Îsraîlî li Rêla Gazzeyê nû bike.

Gazzeya piştî şer dê bibe şahidiyeke biryarker a encama hewldana têkçûyî ya Hamasê, ya Birayên Misilman û ya wan dewletên ku piştgiriyê didin wan, ji bo avakirina dewleteke Îslamî li vê herêmê. Ew ê bibe hişyariyeke biriqok ji bo her kesê, li her derê, di her demê de, ku bifikire hinavên hikûmetê radestî Hamasê an tevgera dayika wê, Birayên Misilman, bike.

Encameke wiha dê têkbirina zihnî temam bike û bandorê li hişmendiya dijminên me û yên ku ji me re xerabiyê dixwazin li qadên din jî bike.

Nîqaşeke rastîn û pratîk li ser pêşeroja vê herêmê tenê piştî ku Rêla Gazzeyê ji çekên tê de bê paqijkirin, di nav de yên di destê Hamasê de, û piştî hilweşîna şiyanên hikûmdariyê yên Hamasê û derxistina wê ji her rolekê di pergala hikûmetê de, dikare bê meşandin. Nîqaşeke wiha jî dê neçar be ku helwestên raya giştî ya li Gazzeyê li ber çavan bigire, ku zêdetirî nîvê wê di nav rastiyeke de ji dayik bûye ku tê de Hamas hikûmet e, îdeolojiya Hamasê di saziyên perwerdeyê yên di bin kontrola Hamasê de hilmijiye, medyaya Hamasê vexwariye, di mizgeftên Hamasê de nimêj kiriye û ji serî heta pê bi propagandaya Hamasê hatiye pêçandin.

Zehmet e ku mirov li ser şansên pêkanîna veguhertineke zihnî ya girîng di nav raya giştî ya wiha de di demeke pêşdîtbar de xweşbîn be. Doza Gazzeyê ne wek dozên din e ku me di dîrokê de bi wan re rû bi rû bûne û tê de hewldanên deradîkalîzekirinê yên civaka navneteweyî li dewletan an rayên giştî bi serkeftinê re hatine encamdan. Yekem, ji ber ku îdeolojiya Hamasê bi nasnameya olî ya alîgirên Hamasê ve tê hûnandin. Duyem, bi berçavgirtina rêjeya bilind a alîgirên Hamasê di nav vê raya giştî de, ew ê berdewam bikin ku îdeolojiya Hamasê biparêzin û di nav beşa mayî ya raya giştî de jî kesan jê re bikişînin. Sêyem, ji ber ku ev raya giştî dê bidome li herêmeke ku tê de ramanên Birayên Misilman û Hamasê hebûneke serdest hene, û di hawîrdoreke vekirî de ku bi riya wê ev îdeolojî dê bi rêya medyayê û bi awayên din berdewam bihere, bi şêweyekî ku bandora hewldanên dijber betal dike.

Qedexekirina Hamasê, di nav Rêveberiya Filistînê de jî, wek gaveke yekem ber bi ji holê rakirina rewatiya vê rêxistina terorîst ve, pêwîst e, û hê bêtir jî ber bi astengkirina beşdariya wê ya di hilbijartinên saziyên Filistînî de, çi bi navê xwe, çi bi navên veşartî, çi jî di hevkariyê de bi yên din re.

Di her halî de, di şert û mercên ku li vir hatine şirovekirin de, her hewldaneke ji bo diyarkirina planeke tevger a berfireh ji bo Rêla Gazzeyê, bi demnameyên girêder, dê tenê bibe gotinên devkî. Rêber dê neçar bin ku meyla xwe ya pêşkêşkirina vîzyoneke gulgulî û firotina serkeftinê, tewra heke serkeftin xeyalî jî be, di pêşveçûna ber bi wê ve, bişkînin. Çêtir e mirov bi çavên vekirî li rastiyê binêre, mezinahiya kêşeyê nas bike, bîne bîra xwe ku di 4,000 salên hebûna xwe de Rêla Gazzeyê tu carî ji têkoşîn, dagirkirin û lerzên jeopolîtîk bêhnvedan nedîtiye, û fêm bike ku pêwîst e Hamas bê hilweşandin, herêm bi temamî bêçekkirin, kontrola ewlehiyê ya Îsraîlî bê parastin, û derfeta koçberiyê ji bo wan kesên ku dixwazin û niha bêyî daxwaza xwe neçar in li hundirê Gazzeyê bimînin bê peydakirin.

2. Hilbijartin li Rêveberiya Filistînê: Pir zû û pir metirsîdar

Pêkanîna hilbijartinên Meclisa Zagonsaz a Filistînî (dîroka diyarkirî: 28ê Çiriya Paşîn 2026), bêyî ku encamên wan çi bin, dikare zexteke giran li ser Îsraîlê biafirîne ku kontrola Gazzeyê, û tewra erka berhevkirina çekan jî, radestî Rêveberiya Filistînê ya “nû” bike di demekê de ku Hamas hê jî hêza navendî ya li Rêlê ye, bi awayekî fîîlî kontrola amûrên cuda dike û tê payîn ku kesên wê bibin beşek ji pergalên heman “Rêveberiya Filistînî ya nû.”

Berevajî dîtina serdest, metirsiya pêkanîna hilbijartinên Filistînî ne tenê di nasnameya serkeftiyên sendoqa dengan de an di hevsengiya hêza partiyan a ku dê roja din derkeve holê de ye, lê her wiha di wê hêviya navneteweyî de ye ku dê li dûv wan çêbibe. Zexta siyasî ya ku dê Orşelîmê dorpêç bike, dê li ser daxwazeke yekane bisekine: “kilîlan radestî me bikin.”

Xeyala rojavayî, ku sendoqa dengan wek her tiştî dibîne, meyla wê heye ku naverok, mijar û dînamîkên hundirîn ên li wan deverên ku tê de hilbijartin tên kirin, paşguh bike. Her kesê ku li mînakeke nû digere dikare bi hêsanî wê li Sûriyeya nû bibîne, ku tê de pêvajoyeke hilbijartinê ya pseudo-demokratîk û cilekî bi pîvan karîn tawanên cîhadîstê Şamê veşêrin. Misir jî, cîrana me ya başûr, di Hezîrana 2012an de bi hilbijartina Mohamed Morsi, mirovekî Birayên Misilman, bo serokatiyê ev yek rasterast jiya. Qesra Spî wê demê lez kir pîrozbahiya serkeftinê bike û bûyer bi awayekî dramatîk wek “qonaxeke girîng di veguhestina dadmend a Misirê ber bi demokrasiyê ve” binav kir.

Ev yek wê demê qewimî ku di 2006an de Dewletên Yekbûyî zexteke giran dan ku hilbijartinên parlamentoya Filistînî bên kirin. Wan wê demê bawer dikir ku pêvajoyeke prosedurî ya rast dê aramî û demokratîzasyonê bîne. Ne hewce ye ku mirov li ser encamên wêranker ên wan hilbijartinan dirêj bibe.

Vê carê jî, bixwe pêkanîna hilbijartinan dê mohra helaliya navneteweyî bixe ser saziyekê ku tê de bi awayekî naverokî tiştek neguhertiye. Rêveberiyeke Filistînî ya “hilbijartî” an “nûkirî” dê yekser wek hevparekî bi tevahî rewa ji bo birêvebirina karûbarên Gazzeyê bê pêşkêşkirin, û bi awayekî bêwate, dibe ku tewra wek ew saziya ku dê bi berhevkirina çekan û hilweşandina Hamasê bê erkdarkirin jî bê pêşkêşkirin.

Bingeha vê yekê jixwe di biryara Encumena Ewlehiyê ya Çiriya Paşîn a borî de hatibû danîn, ku “plana Trump” pejirand. Biryarê pêşwaziya avakirina Desteya Aştiyê (Board of Peace) kir û mandata wê pesend kir: birêvebirina çarçoveyê û fînansekirinê ji bo nûgeşandina Gazzeyê, heta wê demê ku “Rêveberiya Filistînê (PA) bi awayekî têrker bernameya xwe ya reformê temam kiribe” û “bi awayekî ewle û bibandor karibe kontrola Gazzeyê ji nû ve bigire destê xwe.” Wekî din destnîşan kir ku “piştî ku bernameya reformê ya PAyê bi dilsozî bê bicihanîn û nûgeşandina Gazzeyê pêş bikeve, dibe ku di dawiyê de şert û merc ji bo riyeke bawerpêkirî ber bi biryardariya çarenûsê û dewletbûna Filistînî ve amade bibin.” 60

Wek ku li jor hat destnîşankirin, dikare bê nirxandin ku Îsraîl neçar ma bi vê peyvsaziyê razî bibe da ku tiştê girîng û pir pêwîst ê wan rojan pêş bixe: lihevkirineke berfireh ji bo berdana girtiyên ku li Rêla Gazzeyê dihatin girtin. Peyvsaziya şemitok, tijî tedbîr û şert û merc û bêyî demnameyeke girêder, dibe ku nîşan bide ku niyeta wê ew bû ku ji xwe re deriyekî revê çêbike.

Rêveberiya Filistînê tu car jî wan testên ku ji bo wê hatine danîn bi cih neaniye, lê dîsa jî her tim ji civaka navneteweyî darizandineke bi lêborîn û nerm wergirtiye. Ti sedem tune ye ku mirov texmîn bike vê carê dê cuda be. Di rojên ku Serokê Fransayê Emmanuel Macron ji minbera Neteweyên Yekbûyî radigihîne ku “Hamasê tu carî li Kenara Rojava çalakî nekiriye,” 61 tenê du roj piştî kuştina Cihûyekî Îsraîlî yê xwedî hemwelatiya Fransî ku li Cihûdiye û Sameriyayê dijiya ji aliyê terorîstekî Hamasê ve, 62 ne hewce ye mirov texmîn bike ku ew ê di her nakokiyeke navbera Îsraîl û Filistîniyan de kîjan aliyî hilbijêre. Pêkanîna hilbijartinan li Rêveberiya Filistînê dê ew gav be ku civaka navneteweyî dê bixwaze wek reforma PAyê pêşkêş bike. Ev kart e ku ew ê di zextkirina Îsraîlê de bikar bîne da ku kontrola Gazzeyê radestî Rêveberiyê bike û tewra bi hemû bêwatetiya tê de, hilweşandina Hamasê û berhevkirina çekan bispêre wê, û hêzên IDFê ji Rêlê bikişîne.

Hilbijartin, ku di çavên civaka navneteweyî de divê pêvajoyên guhertinê û destpêka riyeke nû nîşan bidin, dikarin ne tenê Hamasê rizgar bikin, lê tewra statuya wê ya de facto wek hêza herî xurt a li Rêlê biparêzin. Ev jî berî ku em li ser rîskên li Cihûdiye û Sameriyayê rawestin.

Di kampa Filistînî de, hin nirxandin dikin ku serokê Rêveberiyê, Ebû Mazin, dê di dawiyê de hilbijartinan bi her awayî paşve bixe û sûcê bavêje stûyê Îsraîlê, çi ji ber redkirina wê ya destûrdayîna dengdanê li rojhilatê Orşelîmê an jî ji ber çalakiya IDFê li Rêlê. Ji ber vê sedemê, li Îsraîlê deng tên bihîstin ku pêşniyar dikin “bila Ebû Mazin agir bi destê me veke” da ku em bihayê siyasî yê dijberiya xwe nedin.

Lê dîrok tiştekî din hîn dike. Di 2006an de jî, gelek sedemên baş hebûn ku Ebû Mazin hilbijartinan paşve bixe. Zextên ji bo pêkanîna wan jê bi ser ketin, tewra bi bihayê wê têkçûnê ku Gazze radestî Hamasê kir. Ji ber vê yekê, tevî ku pêwîst be hin biha jê re bên dayîn jî, dê rast be ku hikûmeta Îsraîlê ew be ku li pêş radiweste, helwesteke bingehîn û aqilmend tîne ziman, bêyî li hinceta bigere û bêyî li pişt kesekî veşêre. Îsraîl nikare ceribandineke têkçûyî ya din a bi şêweya 2006an rakişîne.

3. Dabeşkirineke nû ya desthilatên kontrolê di pratîkê de: Rêveberiya şaredariyê ji Filistîniyan re, rêveberiya ewlehiyê tenê di destên Îsraîlî de!

Teşwîqkirina avakirina rêveberiyên şaredariyê li ser modeleke navçeyî, ku dê desthilatên rêveberiya sivîl a temam di nav sînorên xwe de wergirin, di nav de di warên pêşketin û geşbûna aborî, perwerde û civak, û parastina qanûn, nîzam û ewlehiya giştî de, lê bêyî desthilatên ewlehiyê. Ev rêveberî dê têkiliyên aborî û yên din ên hevduhî di navbera xwe de û di navbera xwe û rayedarên cuda yên Dewleta Îsraîlê de bidomînin.

Derbasbûna ji “têgeha Oslo” bo vê têgehê ne pêwîst e bi carekê bê kirin, û neçar nake ku rûbirûbûneke leşkerî pê re hebe. Berî her tiştî, ev yek biryareke hundirîn ji aliyê asta siyasî ya li Îsraîlê dixwaze ku sê hêmanên sereke tê de hebin:

A. Pabendbûna Îsraîlê ya bi “çarçoveya Oslo” kûrtir neke, çi bi riya razîbûna bi planên siyasî yên ku wê dixwazin û tewra niyeta vekirina riyekê ber bi “dewleteke Filistînî” ve jî radigihînin, wek “çarçoveya 15-xalî” ya ku ji aliyê “Desteya Aştiyê” ve hat pêşkêşkirin, 63 çi jî bi riya razîbûna bi hilbijartinên saziyên Filistînî, bi naskirina pêşwext a nerasterast a encamên wan.

B. Derfetên ji bo derketineke gav bi gav ji pabendbûnên “çarçoveya Oslo” bi kar bîne, mînak, bi teşwîqkirina “înîsiyatîfa şêxên Xelîlê” (Hebron sheikhs’ initiative) ji bo avakirina navçeyeke serbixwe ku dê karûbarên şaredariyê ji Rêveberiya Filistînê veqetandî birêve bibe, di heman demê de têkiliyên rasterast bi rayedarên Îsraîlî re biparêze; bi dûrketina ji destûrên ji bo peydakirina teqemeniyan an çêkirina çekên amûrên ewlehiyê yên Filistînî; bi dawîanîna garantiyên Îsraîlî yên ji bankên muxabirên Îsraîlî re ku pakrewankirina dravên PAyê û hwd. mimkûn dikin; û her wiha bi sûdwergirtina ji derketina Ebû Mazin ji nav me gava roja wî bê. Îro, pergala Îsraîlî berevajî tevdigere û di pratîkê de pabendbûna Îsraîlî ya bi “çarçoveya Oslo” berdewam dike.

C. Erkên ewlehiyê bispêre destên Îsraîlî bêyî “outsourcing,” ango bêyî spartina derve. Yanî: pêşiyê bide çalakiya Îsraîlî li ser xebitandina amûrên Filistînî, berevajî wê nêzîkatiyê ku Îsraîl dê tenê gava amûrên Filistînî tiştê ku jê tê payîn nekin tevbigere. Bi vî awayî girêdayîbûna Îsraîlî bi motîvasyon û şiyanên Filistîniyan bi temamî dê ji holê rabe. Ev mijar dê êdî ne amûrekî zextê li ser Îsraîlê be, û ya herî girîng: bersiva ewlehiyê dê çêtir be û dê di nav de kontrol û hebûna ewlehiyê ya Îsraîlî jî hebin, wek serdema piştî “Mertala Parastinê” (Defensive Shield) û wek operasyonên ku IDFê di du salên dawî de li kampên penaberan ên bakurê Sameriyayê pêk anîne.

4. Dev ji lêborîna “Rêveberiya Filistînê” berdin

Bi salan, Rêveberiya Filistînê hema hema hemû pabendbûneke xwe ya di bin Peymanên Oslo de binpê kiriye. Civaka navneteweyî ji bo vê yekê têgihîştin nîşan da û ji Îsraîlê xwest ku helwesteke heman diyar bike, bi argumanên cuda yên wek “Rêveberî hê jî di pêvajoya avakirinê de ye,” “Rêveberî lawaz e, bila xurt bibe,” “kêşeyên hundirîn tevlihev in,” û hwd. Bi salan Îsraîlê xwe bi vê rastiyê li hev anî. Wisa xuya dike ku bi wê yekê têr bû ku “Rêveberî” karûbarên sivîl birêve dibe, amûrên xwe ji bo pêkanîna çalakiyên terorê bikar nayîne, û di astên cuda de hevrêziya sivîl û ewlehiyê bi Îsraîlê re diparêze.

Rêveberiya Filistînê berdewam kir ku ji hemû feydeyên Peymanên Oslo sûd werbigire bêyî ku bihayê nepêkanîna peymanan bide. Rêza pêşiyan a neteweyî, ku baldan li mijarên din dixwest, û bersiva Îsraîlî ya li hember kêşeyên terorê li Cihûdiye û Sameriyayê, mijûlbûna bi “pirsgirêkên” ku Rêveberiya Filistînê diafirandin, di asta herî nizm de hişt. Nêzîkatiya Îsraîlî ji aliyê serkirdayetiya Filistînî bi xwe ve wek pejirandina Îsraîlî ya vê rastiyê hat şirovekirin. Cudahiya navbera hikûmdariya Hamasê li Rêla Gazzeyê û ya Ramallayê alîkariya wê kir ku ya dawî li raya giştî ya cîhanê wek aktoreke nerm li gorî alternatîfê were nîşandan, û zext li ser Îsraîlê anî ku ne tenê “binpêkirinan” paşguh bike, lê tewra “Ebû Mazin xurt bike.”

Tevî ku hêviya anîna Rêveberiya Filistînê ji bo bicihanîna pabendbûnên xwe winda bûye jî, divê Îsraîl binpêkirinan bi domdarî nîşan bide û serrastkirina wan bixwaze. Ev ji bo avakirina rewatiya gavên wê, di nav de yên ku li jor hatine pêşniyarkirin, pêwîst e. Ew her wiha hêmaneke navendî ya dîplomasiya giştî û siyaseta hiqûqî ya Îsraîlê ye, nemaze di ronahiya kampanyaya hiqûqî û siyasî de ku PA li dijî Îsraîlê li forumên navneteweyî yên wek Dadgeha Tawanan a Navneteweyî (ICC) û Dadgeha Dadê ya Navneteweyî (ICJ) dimeşîne.

5. Kêmkirina tevlêbûna Tirkiye û Qeterê

Qatar û Tirkiye bi piştgiriya siyasî, fînansekirina mirovahiyê, dayîna penagehê ji serokatiya Hamasê re û bi birêvebirina hewldanên navbeynkariyê yên navneteweyî ku ji bo parastina hêza Filistîniyan xizmetê dikin, dixebitin ku Îsraîlê lawaz bikin û berjewendiyên Filistîniyan biparêzin. Di çavê van her du dewletan de, pênaseya “berjewendiya Filistînî” bi giranî bi xurtkirina tevgera Hamasê û herika îslamî re tê naskirin, ji ber têgihiştinek ku ew nûnerên rastîn ên têkoşîna Filistînî ne.

Di bin serokatiya Serokkomar Recep Tayyip Erdogan de, Tirkiye xetek îdeolojîk a hişk û çalak di piştgiriya têkoşîna Filistînî de dişopîne, ku ev tiştên jêrîn dihewîne:

• Boykota aborî û şerê hiqûqî: Tirkiyeyê bazirganiya xwe ya bi Îsraîlê re bi temamî rawestandiye û tevlî dozên navneteweyî bûye (wek li Dadgeha Navneteweyî ya Dadweriyê li La Haye) da ku zextên hiqûqî û siyasî lê bike, ji bo ku şerê Îsraîlê rawestîne.
• Xurtkirina destgirtina Filistînî û Misilman li ser Qudsê: Ajansa TİKA ya hikûmeta Tirkiyeyê di vî warî de milê wê yê sereke yê cîbicîkirinê ye. Ew projeyên nûkirin û tamîrkirina avahiyên Bajarê Kevn, kirîna amûran ji bo dibistanên Misilmanan, piştgiriya kesên xwedî astengî û fînansekirina saziyên çandî yên Filistînî fînanse dike. Tirkiye herwiha dixebite statuquoya li ser Çiyayê Perestgehê bihejîne, bi berdewamî hewl dide ku Urdunê ji cihê wê yê dîrokî û hiqûqî, wek waqfa berpirsiyar a cihên pîroz, dûr bixe, hatina komên mezin ên geştiyarên Tirk li Çiyayê Perestgehê teşwîq dike, bi nîşandaneke berçav a hebûnê li meydana mizgeftê, û bi zanetî bi hêzên ewlehiyê yên Îsraîlî re nakokiyê diafirîne.
• Dayîna penagehê û veguhastina çalakiyên Hamasê bo axa xwe: Piştî zextên li ser Qatarê û êrîşên armancdar, Tirkiye bûye bingeha sereke ya serokatiya Hamasê. Ew destûrê dide wan ku civînên fermî lidar bixin, hilbijartinên hundirîn ên ji bo buroya siyasî organîze bikin û beşên sîber û plansaziyê bibin nav axa xwe.
• Xurtkirina milê operasyonel li Cihûda û Sameryayê: Tirkiye çavê xwe li çalakiya “navenda Rojavayê Çem” ya Hamasê ji nav axa xwe digire (û heta bi awayekî nepenî wê mimkin dike), ku veguhastina drav, çek û amûran bo axên Cihûda û Sameryayê birêve dibe.
• Piştgirî û piştevanî ji aliyê saziyên îslamî ve, wek ya ku me li konferansa zanayên olî ya ku li Stenbolê hat lidarxistin dît. 64
• Rolek di “roja piştî” de: Tirkiye bi rêveberiya Trump û civaka navneteweyî re dixebite ku bibe parçeyek ji hêza wezîfeyî ya fermî ya ku dê Gazayê birêve bibe û ji nû ve ava bike, di heman demê de li dijî bêçekkirina temam a Hamasê ye.

Li derbarê Qatarê de, ew dewlemendiya xwe ya aborî û cihê xwe yê siyasî bi kar tîne da ku alîkariya Filistîniyan di têkoşîna wan de bike, li ser çar tewerên sereke:

• Navbeynkariya navneteweyî ya ku pêşî li hilweşîna Hamasê digire: Qatar di danûstandinên agirbestê de wek navbeynkarê sereke kar dike (li tenişta Dewletên Yekbûyî û Misrê). Ew bi dilsozî dixebite ku bigihîje rêkeftinên ku vekişîna Îsraîlê, nûavakirina Qada Gazayê û parastina desthilata Filistînî dihewînin.
• Tora ewlehiyê ya medyayî û meşrûiyet: Bi riya tora Al Jazeera, Qatar dengvedaneke giştî ya cîhanî ya berfireh dide Filistîniyan, vegotina Filistînî xurttir dike û zexteke giran a navneteweyî li ser Îsraîlê datîne.
• Patroniya çarçoveyên olî yên ku meşrûiyetê didin xeta Birayên Misilman, wek “Yekîtiya Navneteweyî ya Zanayên Misilman” (International Union of Muslim Scholars).
• Fînansekirin, rasterast ji fonên dewletê an jî bi riya “weqfên xêrxwaziyê.”

Beriya her tiştî, divê Îsraîl tevbigere da ku rola Tirkiye û Qatarê di wan rêkeftinan de sînordar bike ku meşrûiyetê didin wan ji bo destwerdan û bandorkirinê, di nav de bi dijberiya tevlîkirina wan di hêzên wezîfeyî yên navneteweyî, hêzên aramkirinê an mekanîzmayên çavdêriyê yên Qada Gazayê de.

Divê Îsraîl, heta radeya ku pêdivî pê heye, Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî li ser wan wek navbeynkar tercîh bike, û di birêvebirina jiyana sivîl û di belavkirina alîkariya mirovahî ya li ser erdê de pêşanî bide aktorên Filistînî yên herêmî yên ku bi Qatar an Tirkiyeyê re nayên naskirin.

Îsraîl hewce dike ku kampanyayek sîstematîk, bi profîla medyayî ya nizm, li dijî hebûna sazûmanî an bandora aktorên Tirk û Qatarî di mijarên ku bi Qudsê û Çiyayê Perestgehê ve girêdayî ne, bimeşîne. Rêzek tevgerên din dikarin bên destnîşankirin ku cîbicîkirina wan dê ji berjewendiya Îsraîlî re di kêmkirina vê bandorê li ser mijarên Filistînî de xizmet bike. Ev ne cihê berfirehkirina wan e. Ya ku diyar e ew e ku Îsraîl pêdiviya wê bi planek hevrêzkirî ya bi armancek diyarkirî heye, ku tedbîrên siyasî, ewlehî û pêşîlêgirtinê li hev tîne, bi mekanîzmayek cîbicîkirinê ya pir-ajansî ya ku berpirsiyarê pêkanînê ye, tê piştgirîkirin.

6. Rakirina UNRWAyê ji Qada Filistînî 65

Di navenda pevçûna Îsraîl û Ereban de, redkirina Erebî, û bi taybetî ya Filistînî, ya mafê Cihûyan bo dewletek serwer li welatê wan ê dîrokî radiweste. Ev redkirin bi gelek awayan tê diyarkirin, lê ya herî girîng ji wan tomarkirina çewt a bi mîlyonan Ereban wek “penaberên Filistînê” ji pênc nifşan ve ye, û piştgiriya baweriya wan ku mafê wan heye li Îsraîlê bi cih bibin, bi navê fikra “vegerê.” Ev hemû ji aliyê Ajansa Alîkarî û Xebatê ya Neteweyên Yekbûyî ji bo Penaberên Filistînê (United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees, UNRWA) ve mimkin bûye, ku hema bêje heşt dehsalan e dixebite ku fikra Erebî pêt bike, fînanse bike û pêçekek meşrû bide. Her hewldana gihîştina çareseriyekê li Rojhilata Navîn di rabirdûyê de li hember îdeolojiya berfireh a ku Erebên Gazayê, Rojavayê Çem û bi mîlyonan li Urdun, Sûriye, Lubnanê û li seranserê cîhanê li dora dijberiya berdewam a hebûna serweriya gelê Cihû di nav her sînorekî de li Welatê Îsraîlê dicivîne, şikestiye. Wisa li Lubnanê nêzîkî nîv mîlyon Ereb wek “penaberên Filistînê” hatine tomarkirin. Pirraniya mezin a wan li Lubnanê hatine dinyayê û perwerde bûne û tu caran ji şerekî jê re nereviyane. Serjimêriyek ku çend sal berê hat kirin nîşan da ku nêzîkî du ji sê beşên wan Lubnan terikandine, û bi îhtîmaleke mezin jixwe hemwelatîbûna welatên din bi dest xistine. Rewşek wisa diviyabû statûya wan a penaberiyê bi dawî bikira, lê ne wisa ji bo “penaberên Filistînê”, ku tomarkirina wan kiryareke siyasî ye.

Li Sûriyeyê nêzîkî nîv mîlyon “penaberên Filistînê” hatine tomarkirin, ku ew jî, di pirraniya xwe ya mezin de, li Sûriyeyê hatine dinyayê û perwerde bûne û ji şerekî jê re nereviyane. Helwesta Sûriyeyê li hember Filistîniyan baştir bû, û dikare bê dîtin ku ew di pratîkê de li Sûriyeyê hatine binecihkirin.

Nêzîkî 2.5 mîlyon Urdunî yên ku li Urdunê hatine dinyayê û perwerde bûne, û ku serê wê jî hemwelatiyên Urdunî ne, li cem UNRWAyê wek “penaberên Filistînê” hatine tomarkirin.

Zêdetirî du ji sê beşên niştecihên Qada Gazayê hîn jî wek “penaberên Filistînê” tên tomarkirin, tevî ku ew li Gazayê hatine dinyayê û perwerde bûne û tu caran jê derneketine. Dezgehek tevahî berdewam e peyama ku mafê wan ê “vegerê” bo nav Dewleta Îsraîlê heye, digihîne wan.

Divê Îsraîl li ser jêbirina temam a Erebên Rêveberiya Filistînî ji tomarên UNRWAyê bisekine. Kî ku di navbera çem û deryayê de dijî, ne “penaberê Filistînê” ye. Serê wê jî, kî ku di bin Rêveberiya Filistînî de dijî, ku bi berdewamî li pey bidestxistina naskirinê ye wek “Dewleta Filistînê”, û heta ev naskirin ji aliyê 161 dewletên cîhanê ve jî wergirtiye, ne “penaberê Filistînê” ye. Her rêkeftin, soz an daxuyaniyek ku bihêle Rêveberî berdewam fînansekirinê ji Rojava wergire di dema ku hîn jî niştecih û hemwelatiyên xwe wek “penaberên Filistînê” katalog dike, dê tiştekî li aştiyê zêde neke. Berevajî, ew ê berdewam Filistîniyetiya ku sed sal e pêşî li her çareseriyekê girtiye, pêt bikin. Divê ji Rêveberiya Filistînî jî bê xwestin ku bi fermî qebûl bike ku tu kesî mafê “vegerê” bo axa Dewleta Îsraîlê tune ye.

Têkoşîna li dijî vê derewê bi rakirina UNRWAyê ji qada herêmî re derbas dibe. Ew mekanîzmaya ku “mafê vegerê” diparêze ye. Ew mekanîzmaya ku hêviya Filistînî diparêze ye.

7. Pêla Niştecihbûnê li Cihûda û Sameryayê: Rastiyên li ser Erdê Hişmendiyê Diguherînin

Di gotarek ku Bezalel Smotrich di îlona 2017an de di kovara Hashiloach de, bi sernavê “Plana Biryardar a Îsraîlê: Kilîta Aştiyê li cem Rastgiriyê ye”, weşand, wî rola navendî ya niştecihbûna Cihûyan wek hêmanek di têkbirina zihnî ya Filistîniyan de, û ne tenê di ya pratîkî de, destnîşan kir. Wî nivîsî:

Ev qonax dê bi kiryarek siyasî-hiqûqî ya sepandina serweriyê li ser hemû Cihûda û Sameryayê, û bi kiryarên niştecihbûnê yên hevdem were bicihanîn: avakirina bajar û bajarokan, danîna binesaziyê wek ku li Îsraîla ‘biçûk’ adet e û teşwîqkirina bi dehan û sedan hezar niştecihan ku werin li Cihûda û Sameryayê bijîn. Bi vî awayî rastiyek zelal û nevegerbar a li ser erdê dikare di nav çend salan de were afirandin. Tu tişt dê bandorek mezintir û kûrtir li ser hişmendiya Erebên Cihûda û Sameryayê neke, xeyalên wan ên dewleteke Filistînî vala bike û ne mimkinbûna avakirina dewleteke Erebî ya din li rojavayê Urdunê nîşan bide. Rastiyên li ser erdê daxwazan vala dikin û armancan têk dibin. Bila blokên niştecihbûnê şahidiya vê bikin. 66 Di dema hikûmeta niha de, ji dawiya 2022an ve, pêngaveke bêhempa di avakirin, pejirandin û birêkxistina civak, dewarge û cotkariyên çandiniyê de li Cihûda û Sameryayê hatiye tomarkirin. Di navbera 102 û 104 civak û dewargehan de ji aliyê kabîne û hikûmetê ve ji bo avakirin an birêkxistina fermî hatine pejirandin. Ji van, 34 civakên nû ne (24 civakên bi temamî nû û 10 dewargehên kevn ên ku hatin birêkxistin). 67

Di vê navberê de, Wezareta Xaniyan pêşve çûye û îhaleyên firotanê ji bo avakirina bi hezaran yekîneyên xaniyan li herêma E-1 (ku di planên wezaretê de jê re “Mevaseret Adumim” jî tê gotin) diweşîne, herêmek bi qasî 12 kîlometre çargoşe ku di navbera rojhilatê Qudsê û Ma’ale Adumim de ye û dehsalan e di dilê nîqaşeke berfireh a siyasî û ewlehî de ye. Pêşxistina herêmê mebesta wê ew e ku berdewamiyeke niştecihbûna Îsraîlî ya ewle di navbera Qudsê û Ma’ale Adumim de biafirîne û destgirtina Îsraîlê li ser Rêya 1, rêya sereke ya ku ber bi rojhilat ve bo Geliyê Urdunê dibe, xurt bike. Wek ku dijberên projeyê îdia dikin, ew dikare herwiha pêşî li pêwendiya erdî ya “dewleta Filistînî ya pêşerojê” bigire û beşê bakurî yê axa Filistînî li Cihûda û Sameryayê ji başûrê wê qut bike.

Di mijara niştecihbûna Cihûyan de herwiha divê bê gotin ku, heta tebaxa 2026an, nêzîkî 130 cotkariyên çandiniyê û cotkariyên dewaran li Cihûda û Sameryayê dixebitin, ku bi hev re qada çêrê ya berhevkirî, zêdetirî mîlyonek donim (axa dewletê û axa pîvanê), kontrol dikin.

Ji bilî van, di du sal û nîvê borî de nêzîkî 30 dewarge û cotkariyên dewaran ên nû hatine avakirin (hin ji wan heta wek pêşeng li Qada B dixebitin) da ku berdewamiya desteserkirina Filistînî were qutkirin. 68

Pirsa avakirina cotkariyên çandiniyê û dewaran ên Îsraîlî li qadên vekirî yên Qadên A û B rasterast bi helwesta hikûmeta Îsraîlê li hember “Rêkeftinên Osloyê” û “Rêveberiya Filistînî” ve girêdayî ye, ku bi hêza wan rêkeftinan desthilata sivîl li wan qadan wergirt (û li Qada A desthilata ewlehiyê jî). Hikûmeta niha bi rastî diyar kiriye ku dewleteke Filistînî nayê avakirin, lê ji aliyê din ve dev ji pabendbûna xwe bi “Rêkeftinên Osloyê” re bernedaye, wisa xuya ye ji ber tirsa lêçûnên biryareke wisa.

Hêsan e ku mirov feydeyên ewlehiyê yên di avakirina cotkariyên wisa li qadên vekirî de nas bike, nemaze di rewşeke nediyariya berdewam de wek ya ku em tê de ne, û li ber ronahiya meylên di nav nifûsa Filistînî de yên ku di beşên berê de bi dirêjahî hatine şirovekirin. Dikare bê texmînkirin ku ev meylên di sîstema Filistînî de, û pêvajoyên din li Îsraîl û di sîstema navneteweyî de, dê qada manevrayê ya hikûmetê teng bikin û êdî nehêlin ku ew li ser têla navbera du aliyan bimîne. Hingê dê pêdivî be ku siyaseta xwe ragihîne.

Tevî wateyên wan ên siyasî, dê rast be ku mirov cotkariyên çandiniyê wek amûreke navendî ya parastina qadên vekirî û parastina hebûneke berdewam a Îsraîlî ya li ser erdê bibîne, ku dê herwiha hebûneke ewlehiyê ya guncaw misoger bike.

Niştecihbûna Cihûyan, ku rastiyeke nû û nevegerbar li axên Cihûda û Sameryayê saz dike, hêmana navendî ya têkbirina zihnî ya Filistîniyan e. Divê bi tu awayî rîskên ku ev nêzîkatî diafirîne, û bandorên wê yên neyînî li ser motîvasyona Filistîniyan a tevgerîna li dijî Îsraîlê, bi awayekî siyasî, hiqûqî û di warê ewlehiyê de, neyên paşguhkirin. Herwiha zehmet e ku xala kelîna ku Rêveberiya Filistînî dibe ku tê de dezgehên xwe, amûrên xwe û niştecihên xwe bi kar bîne ji bo meşandina têkoşîneke berfireh, çekdarî an tevlihev (gelêrî û çekdarî), li dijî Îsraîlê, were diyarkirin. Ev nayê wê wateyê ku divê mirov ji ber vê paşde bikişe an vekişe. Bi bingehîn pêdiviya wê bi amadekariya guncaw di her warî de heye, nemaze di warê ewlehiyê de.

8. Kûrkirina Veqetandinê di navbera “Rêveberiya Filistînî” û Hemwelatiyên Ereb ên Îsraîlê de

Nêzîkî 20 sal berê, min beşdarî yek ji civînên xebatê yên rûtîn ên Serokwezîrê rehmetî Ariel Sharon bi serokê wê demê yê Shin Betê, Avi Dichter, ku di wan rojan de serokê min bû, kir. Civîn li “Villa”yê li kompleksa Kirya li Tel Avivê pêk hat, û sekreterê leşkerî yê wê demê, General Yoav Gallant, jî beşdar bû.

Dichter û min daneyên li ser qebareya destûrên rûniştinê yên ku Îsraîl di bin serlêdanên yekkirina malbatê de dide Filistîniyan û hemwelatiyên biyanî pêşkêş kirin. Serokwezîr ji mezinahiya vê diyardeyê matmayî ma. “Ev nikare bidome,” wî biryar da, û ferman da ku bersivek, bi Wezaretên Hundir û Dadê re, were amadekirin.

“Qanûna Hemwelatîbûn û Ketina Îsraîlê” (Citizenship and Entry into Israel Law), ku di 2003an de wek fermaneke demkî hat guhertin û ji hingê ve her sal bi berdewamî hatiye dirêjkirin, 69 diviyabû diyardeyê kêm bikira. Wê îmkana dayîna statuya rûniştina Îsraîlî û destûrên rûniştinê li Îsraîlê ji Filistîniyan re bi riya yekkirina malbatê sînordar kir.

Bingeha sereke ya ku qanûn li ser rawestiya, argumana ewlehiyê bû. Hêsan bû ku mirov pişka bilind, di çalakiya terorîstî de, ya kesên ku bi vî awayî rûniştin wergirtibûn an jî ya zarokên wan (“nifşê duyemîn” ê yekkirina malbatê), li gorî hemwelatiyên Ereb ên Îsraîlê nîşan bide.

Ev diyarî bi tundî di êrîşên xwekujî yên dema Întîfadaya Duyemîn de berçav bû, lê ew di salên piştre de jî, heta roja îro, berdewam kir. Nifûsa “yekkirina malbatê” bi rêjeyeke ku bi tu awayî ne li gorî pişka wê ya di nav nifûsa Ereb de ye, di terorê de têkildar e.

Dadgerên Dadgeha Bilind a Dadweriyê yên ku daxwaznameyên li dijî qanûnê red kirin, biryar dan ku di rastiya ku li Îsraîlê derbas e de, binpêkirina wê ya mafên destûrî di pîvanê de ye. “Mafên mirovan ne reçeteyek ji bo xwekujiya neteweyî ne,” Dadger Asher Grunis di biryara xwe de nivîsî. 70 Dadger Elyakim Rubinstein û Miriam Naor, ku tevlî wî bûn, diyar kirin ku mafê jiyana malbatî bi rastî destûrî ye, lê pêkanîna wê ne şert e ku bi taybetî di nav axa Dewleta Îsraîlê de pêk were. 71

Lê bi derbasbûna salan, qulên wê bêjingê ku serlêdanên mafê rûniştinê pê dihatin nirxandin fireh bûn: qada qedexeyan teng bû û hejmara pejirandinan hêdî hêdî zêde bû.

Di pratîkê de rêyek hate çêkirin ku “mafê vegerê” bi awayekî pratîkî bê bicihanîn, bi şêwazekê ku bandorê li demografiyê, li ewlehiyê û li tevna nazik a têkiliyên di navbera welatiyên Ereb ên Îsraîlê û Dewleta Îsraîlê û desthilatdariyên wê dike.

Gelek kes ji nav nifûsa yekbûna malbatî hîn jî têkiliyên xwe bi herêmên eslê xwe yên li axa Cihûda û Sameryayê an jî li Qerteka Gazzeyê re diparêzin. Jiyana li Îsraîlê girêdana wan bi wan herêman re nerakiriye. Ew li tiştên ku li wir diqewimin baş guhê xwe didin, bi hest tevlî dibin, bandor li wan tê kirin û, mixabin, bandorê li dora xwe ya niha jî dikin.

Di raporteke şopandinê ya Çavdêrê Dewletê ya li ser aliyên rêveberiyê li Negevê de, 72 di Nîsana 2026an de, wî hişyarî da ku li ser bingeha pêvajoyên “Filistînîbûnê”, û ji ber vê rastiyê ku her ku diçe hejmareke zêdetir a mêrên Bedewî bi jinên Filistînî re dizewicin, gelek Bedewiyên Negevê girêdaneke nêztir bi civaka Filistînî re hîs dikin ji ya bi Dewleta Îsraîlê re.

Pêdiviya vê demê ew e ku mebesta orîjînal a Qanûna Welatîbûnê bê bicihanîn û dayîna destûrnameyên rûniştinê bê rawestandin. Li tenişta vê, rast e ku teşwîqên aborî bên rakirin, cîbicîkirina qanûnê bê xurtkirin, cezayên îdarî bên sepandin û cezayên cezayî giran bibin. Kêmkirina vê diyardeyê wê ne tenê xizmeta ewlehiya neteweyî ya Îsraîlê bike, lê belê xizmeta daxwaza gelek welatiyên wê yên Ereb jî dike, yên ku ji radîkalbûna di nav wan de bi fikar in û ji encamên wê yên wêranker êş dikişînin.

Nifûsa yekbûna malbatî di vê de ne bi tenê ye. Filistîniyên ku bi awayekî neqanûnî li Îsraîlê dimînin tên xebitandin, û carinan jî lê dijîn, li civakên Ereb an li bajarên tevlihev, û ew beşdarî pêvajoyên Filistînîbûnê dibin. Berfirehbûna têkiliyên bazirganî û kar di navbera Îsraîlê û Cihûda û Sameryayê de beriya 7ê Cotmehê, û cîbicîkirina sist a qanûnê di vê mijarê de, bûne sedema zêdebûneke berbiçav a hejmara wan. Pêdivî ye ku hewldanên kêmkirina vê diyardeyê ji nû ve bên destpêkirin.

Raporteke ku ji aliyê Beşa Aborînasê Sereke ya Wezareta Darayî ve di Kanûna Paşîn a 2024an de hate weşandin 73 destnîşan kir ku di dehsala borî de zêdebûneke tûj di hejmara ciwanên ji civaka Ereb a li Îsraîlê de hatiye tomarkirin ku berê xwe didin xwendinê li saziyên xwendina bilind ên li Rêveberiya Filistînî. Bi vî awayî, di sala 2017an de nêzîkî 7,600 Erebên Îsraîlî li saziyên Filistînî dixwendin, zêdetirî 10 qat asta ku di 2010an de hatibû tomarkirin, wê demê nêzîkî 620. Di heman demê de hate ragihandin ku di salên dawî de ev meyl berevajî bûye: di navbera 2017 û 2020an de daketinek di hejmara xwendekarên Ereb ên ku li Rêveberiya Filistînî dixwînin de hate tomarkirin, bo nêzîkî 6,900. Li hemberî vê jî zêdebûneke bi heman pîvanê di para koma temenî ya têkildar de hate tomarkirin ku dikeve nava sîstema xwendina bilind a Îsraîlê.

Raporteke ku ji aliyê Navenda Lêkolîn û Agahdariyê ya Knessetê ve di Sibata 2024an de li ser mijara “Mamosteyên Nû yên Sîstema Perwerdehiyê yên Xwedî Bawernameya Bekaloriyayê ji Saziyên li Rêveberiya Filistînî” 74 hate nivîsîn destnîşan kir ku di salên 2010 heta 2023an de, 30,339 mamosteyên Ereb ên nû ketin nava mamostetiyê di perwerdehiya Ereb a li Îsraîlê de, ku ji wan 4,920 xwedî bawernameyên bekaloriyayê ji saziyên derve bûn (nêzîkî 16 ji sedî ji mamosteyên nû yên perwerdehiya Ereb di wan salan de). Nêzîkî 70 ji sedî ji mamosteyên nû yên xwedî bawernameyên bekaloriyayê ji saziyên derve (3,447 mamoste) bawernameyên xwe ji saziyên li Rêveberiya Filistînî wergirtibûn, û ew nêzîkî 11.5 ji sedî ji mamosteyên nû yên ku di 2010 heta 2023an de ketin nava mamostetiya perwerdehiya Ereb pêk tînin. Her wiha diyar dibe ku di salên hatine pêşkêşkirin de zêdebûneke nehevseng di hejmara mamosteyên nû yên xwedî bawernameyên bekaloriyayê ji saziyên li Rêveberiya Filistînî de hebû ku ketin nava mamostetiya perwerdehiya Ereb, û her weha zêdebûneke nehevseng di para wan a di nav hemû mamosteyên Ereb ên nû yên ku dikevin nava mamostetiya perwerdehiya Ereb de (nêzîkî 15.5 ji sedî di 2023an de, li hember nêzîkî 5 ji sedî di 2010an de). Ne hewce ye ku meriv li ser encamên vê rastiyê zêde raweste. Dema ku Dewleta Îsraîlê ya fermî ji dijminatî, kîn û teşwîqkirina li saziyên perwerdehiyê yên Rêveberiya Filistînî gilî dike, dibe ku bi rêya li vir hatî şirovekirin rê li ber hinardekirina wan bo saziyên perwerdehiya Ereb a li Îsraîlê vedike.

Xala hevpar a her sê mijarên vê beşê ew e ku, bi piranî, zirara ji wan diyardeyên hatine şirovekirin ne yekser e. Ji ber vê yekê heta niha ti gavên tund ji bo astengkirina wan nehatine avêtin. Aloziya hiqûqî û bîrokratîk jî beşdarî vê bûye. Mîna nexweşiyên kronîk ên ku hêdî hêdî pêş dikevin, û gelek caran bi salan êş an nîşanên berbiçav nadin, ew dikarin zirareke komkirî û nevegerandî bikin. Divê bê tekezkirin ku ev ne qederek e.

Encam: Ji bo Guherîna Kûr Rêya Kurt Tune

Îsraîlê ji hêviya xwe ya aşitiyê dest nekişandiye, lê êdî ne amade ye ku xwe bi xeyalên aşitiyê bixapîne, bihayan bide, an “dest bi gavên siyasî bike da ku xwe ji şerê bêdawî rizgar bike.” 75

Di vê nivîsarê de me hewl da ku nîşan bidin ku bidestxistina tevahî ya armancên ku Îsraîlê ji bo şer diyar kirine pêwîst e, lê ne bes e ji bo garantîkirina guherîneke bingehîn. Ji bo vê yekê têkbirineke zihnî jî pêdivî ye. Bidestxistina wê ne hêsan e, lê ne bêîmkan e jî. Nîşanên ji qadên cuda yên vê kampanyayê sedemên hêviyê li ser vê xalê didin. Di vê nivîsarê de me rê û qonaxên pêvajoya bidestxistina wê pêşkêş kirin.

Heta ku naskirineke kûr a Filistîniyan bi mafê Îsraîlê yê dewleteke neteweyî ya Cihû û bi bêfêdebûna têkoşîn û rûbirûbûna bi wê re çênebe, wê ti derfeta çareserkirineke domdar a pevçûna Îsraîl-Filistîn tune be. Destkeftiyên Îsraîlê di şer de etosa serkeftinê ya Filistînî şikandine, lê hêviya Filistîniyan a berevajîkirina vê meylê hîn jî saxlem e. Naskirina berfireh a navneteweyî ya dewleteke Filistînî, û înîsiyatîfên siyasî yên li dora Qerteka Gazzeyê ku Rêveberiya Filistînî bi deriyê paşîn tînin nav wê û dixwazin rêyeke li hev kirî bo dewleteke Filistînî vekin, hêviya wan xurt dikin.

Kesê ku texmîn dike ku kampanyaya berdewam a li dijî Îranê wê pirsa Filistînê ji rojevê derxe, dibe ku şaşiya wî derkeve. Di sîstema herêmî de aktor li benda demeke guncaw in da ku mijûlbûna pê bilezînin. Girêdana ku Erebistana Siûdî di navbera razîbûna xwe ya normalîzasyona bi Îsraîlê re û vekirina kanaleke siyasî ji bo nîqaşkirina dewleteke Filistînî de çêkiriye, tenê mînakek e. Tirkiye, Qeter, Misir, Urdun, Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî û dewletên din dêzika Filistînê dikelînin û rastiya li Gazzeyê wek derfetek dibînin ji bo ji nû ve mijûlbûna bi dewleta Filistînî re. Zexta li ser Îsraîlê wê bê, û ne ji niha re pir dûr. Çêtir e ku Îsraîl amade be.

Bîbliyografyaya Hilbijartî

The Oslo Accords Thirty Years On: Lessons Learned. Jerusalem Center for Public Affairs, 2023. Li vir heye: https://jcfa.org/wp-content/uploads/pdf/oslo_30_27aug23_web.pdf

Diker, D. “The PLO and Palestinian Authority’s political warfare and Israel’s response.” Di The Oslo Accords Thirty Years On: Lessons Learned de (pp. 7-8). Jerusalem Center for Public Affairs, 2023.

Leiter, Y. “The unintended consequences of Oslo: After thirty years of results opposite to what we hoped to achieve, it is time to change policy.” Di The Oslo Accords Thirty Years On: Lessons Learned de (pp. 9-12). Jerusalem Center for Public Affairs, 2023.

Kuperwasser, Y. “Israel must reexamine its conciliatory policy toward the Palestinian Authority, which violates its commitments.” Di The Oslo Accords Thirty Years On: Lessons Learned de (pp. 13-24). Jerusalem Center for Public Affairs, 2023.

Hirsch, M. “Israel’s contribution to the failure of the Oslo Accords.” Di The Oslo Accords Thirty Years On: Lessons Learned de (pp. 79-96). Jerusalem Center for Public Affairs, 2023.

Ministry for Diaspora Affairs and Combating Antisemitism. The Palestinian Authority ’ s E ducation S ystem: Antisemitism and I ndoctrination for the D estruction of Israel. Prime Minister’s Office, (n.d.). Li vir heye: https://govextra.gov.il/mda/education/palestinianeducation

Aronson, J. “Washington Is Shaken: How the October 7 Massacre Became Part of the Curriculum in the Palestinian Authority.” Maariv , (August 30, 2026) . Li vir heye: https://www.maariv.co.il/news/world/article-1360972

Kuperwasser, Y. “Israel Must Reexamine Its Conciliatory Policy Toward the Palestinian Authority, Which Violates Its Commitments . ” Jerusalem Center for Security and Foreign Affairs (August 14, 2023).

Shalom, Z., & Michael, K. (2026, August 17). Policy toward the axis of “mediators” seeking to erase the achievements of the war must change. Misgav Institute for National Security and Zionist Strategy, August 17, 2023.

Luzon, Miki. “Tactical Errors, Strategic Blindness: Palestinian Criticism of Hamas.” Forum for Regional Thinking (February 25, 2026). Li vir heye: https://www.regthink.org/hamas-strategic-bindness-khiali/

Hirsch, Maurice. “22 Kilometers: The Threat Posed by the Palestinian Authority’s Terror Army.” Jerusalem Center for Security and Foreign Affairs (July 15, 2026). Li vir heye: jcfa.org

Der barê Nivîskar de

Meir Ben-Shabbat serokê Enstîtuya Misgav ji bo Ewlehiya Neteweyî û Stratejiya Siyonîst (Misgav Institute for National Security and Zionist Strategy) e. Ew ji 2017an heta 2021ê wek Şêwirmendê Ewlehiya Neteweyî yê Îsraîlê û serokê Encumena Ewlehiya Neteweyî xebitî û yek ji mîmarên Peymanên Birahîm (Abraham Accords) bû. Wî diyaloga stratejîk a di navbera Îsraîl û Dewletên Yekbûyî de birêve bir û beşdarî nîqaşên li ser “Peymana Sedsalê” bû. Di Kanûna Pêşîn a 2020an de Wezareta Berevaniyê ya Dewletên Yekbûyî Medalyaya Xizmeta Giştî ya Berbiçav dayê. Di nivîsa medalyayê de hat gotin:

Ben-Shabbat têkiliya di navbera Îsraîl û Dewletên Yekbûyî de gihand bilindahiyên dîrokî. Serokatiya wî ya domdar û pisporiya wî ya kûr ji bo îmzekirina dîrokî ya Peymanên Birahîm diyarker bû. ... Ben-Shabbat berjewendiyên ewlehiya neteweyî ya Îsraîlê pêş xist û pêşketineke bêhempa di hevkariya di navbera Îsraîl û Dewletên Yekbûyî de birêve bir, ji têkoşîna li dijî Îranê heta hevkariyê di warên aborî, teknolojî, bijîşkî û çandê de.

Beriya xizmeta xwe ya li Ofîsa Serokwezîr, Ben-Shabbat nêzîkî sê dehsalan di Ajansa Ewlehiyê ya Îsraîlê (Shin Bet) de xebitî. Di nav postên wî de serokatiya Beşa SIGINT-Sîber, serokatiya beşa neteweyî ya têkoşîna li dijî terorê, dijîcasûsiyê, lêkolîn û siyasetê, û her wiha serokatiya Herêma Başûr hebûn.

Ben-Shabbat xwedî bawernameya bekaloriyayê ya zanistên siyasî ji Zanîngeha Bar-Ilan e û mezûnê bernameya ji bo rêvebir û karbidestên payebilind a Zanîngeha Tel Avîvê ye, her wiha xwedî lîsteyeke dirêj a kursên pîşeyî di warên îstixbarat, dîroka Rojhilata Navîn û rêveberiya payebilind de ye. Ew lêkolînerê payebilind bû li Enstîtuya Lêkolînên Ewlehiya Neteweyî (INSS) ya li Zanîngeha Tel Avîvê û stûnên nerînê ji bo Israel Hayom û Makor Rishon dinivîse. Ew wek rêvebirê Rafael Advanced Defense Systems û wek şêwirmendê fonên veberhênanê xebitî, wek şêwirmendê payebilind li AGS kar dike, û di rêzeke rêxistinên sivîl, ewlehî û rêberiyê de postan digire.

Ji Îbranî hatiye wergerandin. Metna orîjînal di 23ê Îlona 2026an de hate temamkirin.

Der barê Foruma Rojhilata Navîn de

Foruma Rojhilata Navîn, navendeke lêkolînê ya bêqezenc, berjewendiyên Amerîkayê li Rojhilata Navîn pêş dixe û şaristaniya Rojava ji Îslamîzmê diparêze. Ev kar bi riya weşanên xwe, lêkolîn, înîsiyatîfên siyasetê û bernameyên perwerdehiya gelê dike.

Middle East Forum, 1650 Market Street, Suite 3600, Philadelphia, PA 19103. www.meforum.org

Têbînî

1. Belgekî fîlmkirî bi wergera Îbranî: https://www.instagram.com/reel/DNLnkr8oFI
2. Navenda Filistînî ya Siyaset û Rapirsînê (Palestinian Center for Policy and Survey Research), “Daxuyaniya Çapemeniyê: Rapirsîna Ramana Giştî ya Hejmar (95),” Gulan 2025, https://www.pcpsr.org
3. https://www.c14.co.il/article/1285372
4. https://www.ynet.co.il/news/article/byaw1gxqp
5. “‘Commentary / A Natural Response to Israeli Terror’: Senior Palestinian Authority Officials Justify the October 7 Attack,” Davar, nûkirî 10ê Berfanbara 2023, 18:57.
6. Josh Aronson, “Washington Is Shaken: How the October 7 Massacre Became Part of the Curriculum in the Palestinian Authority,” Maariv, 30ê Tebaxa 2026, https://www.maariv.co.il/news/world/article-1360972
7. Axaftina Serok Isaac Herzog li civîna hevbeş a Kongreya Amerîkayê, 19ê Tîrmeha 2023. Nivîsa fermî li ser malpera Seraya Serokatiyê ye.
8. Bo nimûne binêrin rapirsîna Navenda Orşelîmê ya Ewlehî û Karûbarên Derve (Jerusalem Center for Security and Foreign Affairs) ya Hezîrana 2024. Li gorî wê, ji sedî 79ê raya cihû ya Îsraîlê li dijî dewleteke Filistînî ye. https://he.jcfa.org/%D7%A1%D7%A7%D7%A8-
9. https://www.idi.org.il/articles/61846
10. Ji bo hûrgiliyên zêdetir derbarê însiyatîfa şêxên Xelîlê, helwestên wan û têkiliyên wan bi Wezîr Barkat û kesayetiyên din ên Îsraîlî re binêrin https://www.ynet.co.il/topics/ynet û https://www.kan.org.il/content/kan-news/politic/928385
11. Wekî ku Serokwezîr Benjamin Netanyahu ragihand, herî dawî di 9ê Tebaxa 2026an de: https://www.gov.il/he/pages/spoke-start090826
12. Kalman Liebskind, “Netanyahu in a Holiday Interview: ‘Israel’s Greatest Victory, Certainly Since the Six-Day War,’” Makor Rishon, 25ê Îlona 2026, https://www.makorrishon.co.il/news/politcal/article/373619
13. Shir Perets, “Liberman Warns Palestinian Elections Could Repeat 2006 Hamas Victory, Calls to Dismantle PA,” The Jerusalem Post, 28ê Îlona 2026, https://www.jpost.com/israel-news/politics-and-diplomacy/article-909932
14. Moran Azulay, “Bennett: ‘I’m with Lapid All the Way; I Won’t Sit with Netanyahu,’” Ynet, 3ê Tîrmeha 2026, https://www.ynet.co.il/news/120andone/article/s100tqclqmg?utm
15. Moran Azulay, “Eisenkot: Without a Zionist Majority, We Will Call on the Haredim to Understand the Gravity of the Moment,” Ynet, 27ê Tîrmeha 2026, https://www.ynet.co.il/news/article/b1lbrtvrme?utm
16. Dafna Liel, “Yair Golan’s Diplomatic Plan: First Publication,” N12, 29ê Hezîrana 2026, https://www.mako.co.il/news-israel-elections/2026/Article-53c6ffa50321f91027.htm?utm
17. Sharon Kidon, “Lapid: I Have No Problem with the Palestinian Authority Being Involved in Gaza,” Ynet, 2026, https://www.ynet.co.il/news/article/bkepkejp11g
18. JPPI Israeli Society Index, Tebax 2026, https://jppi.org.il/he/%D7%9E%D7%93%D7%93-%D7%94%D7%97%D7%91%D7%A8%D7%94-%D7%94%D7%99%D7%A9%D7%A8%D7%90%D7%9C%D7%99%D7%AA%D7%9C%D7%90%D7%95%D7%92%D7%95%D7%A1%D7%98-2026
19. Ariel Kahana, “Consensus: Three-Quarters of Israelis Do Not Believe in the 15-Point Plan...,” 23ê Tebaxa 2026. Herwiha li ser malpera Enstîtuya Misgav a Ewlehiya Neteweyî û Stratejiya Siyonîst heye.
20. Wezareta Derve ya Amerîkayê, Ofîsa Berdevkî, 16ê Îlona 2026: “Sanctioning Officials of the Palestinian Authority and Members of the Palestine Liberation Organization,” https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/09/sanctioning-officials-of-the-palestinian-authority-and-members-of-the-palestine-liberation-organization-2
21. Di wan rewşên kêm de ku Rêveberiyê çalakvanên terorîst ji ber tevlêbûna wan di bûyerên li dijî Îsraîliyan de girtin, doznameyên li dijî wan li ser sûcên giştî yên cezayî an sûcên hundirîn ên wek “zirardana nîzama giştî” an “binpêkirina aramiyê” hatin vekirin, ne jî li ser kiryareke terorê an kuştinê.
22. “Zincîra pêşîlêgirtinê” hemû pêkhateyên pêvajoya pêşîlêgirtinê dihewîne: berhevkirina agahiyan, girtin, lêpirsîn, girtina gumanbarên din, desteserkirina çekan û dozvekirin. Ev ji bilî tevgera sîstematîk li dijî ava-sazûmana ku piştgiriyê dide terorê ye: rêxistin, komele û saziyên, çavkaniyên darayî û mekanîzmayên rêvebirinê û cîbicîkirinê.
23. Wezareta Derve ya Amerîkayê, “Report to Congress on Palestinian Payments for Acts of Terrorism and Limitation on Assistance to the West Bank and Gaza,” Nîsan 2026, https://www.state.gov/releases/bureau-of-near-eastern-affairs/2026/04/report-to-congress-on-palestinian-payments-for-acts-of-terrorism-and-limitation-on-assistance-to-the-west-bank-and-gaza ; Palestinian Media Watch, “Hiding Pay-for-Slay,” 8ê Sibata 2026, https://palwatch.org/page/41889 ; Wezareta Darayî ya Rêveberiya Filistînê, “2025 Citizens’ Budget,” https://citizenbudget.ps/en/2025-Citizens-Budget-en . Hejmara giştî û rêjeya sedî ji van hejmarên ragihandî hatine hesibandin.
24. Yossi Kuperwasser, “A Reward for Terror: The Palestinian Authority’s Payments to Terrorists and Their Families,” malpera Jerusalem Center for Public Affairs.
25. Nurit Yohanan, “Abu Mazen: I Will Not Allow a Penny to Be Cut from the Payments to Terrorists,” Kan, Israeli Public Broadcasting Corporation, 23ê Sibata 2025.
26. “Payment of Salaries to Terrorists and Their Families,” malpera Palestinian Media Watch.
27. Barak Ravid, “Abu Mazen Canceled the Salaries for the Families of Prisoners and Terrorists Killed While Carrying Out Attacks,” Walla, 10ê Sibata 2025; Nurit Yohanan, “Spin? The Palestinian Authority Canceled the Payment of Salaries to Terrorists,” Kan, Israeli Public Broadcasting Corporation, 10ê Sibata 2025; Dalit Halevi, “Abu Mazen’s Lie: The Palestinians’ New Way of Paying Terrorists,” Channel 7, 10ê Sibata 2025.
28. Douglas Feith, “The Department of Pay for Slay,” 15ê Adara 2017.
29. Di 2024an de, Exemplary Damages for Victims of Terrorism Law (Legislative Amendments), 5784-2024, li Îsraîlê ket meriyetê. Vê qanûnê bi temamî sînorkirina “tenê zirarên tazmînatî” ya ku di biryara 2022an de hate danîn guherand. Di biryareke pêşbûnî de ku di 8ê Adara 2026an de hate dayîn (Civil Appeal 15278-04), Dadgeha Bilind cara yekem hukmên vê qanûnê sepand, û ferman da Rêveberiya Filistînê û PLOyê ku malbata qurbaniyekî terorê bi qasê nêzî 32.8 milyon NIS tazmîn bikin. Ji ber nebûna hevkariya Rêveberiyê, Dewleta Îsraîlê mekanîzmayên berhevkirinê yên çalak bi kar tîne, wek desteserkirin û jêkirina pereyan ji dahatên bacê (clearance revenues) yên ku ew li ser navê Rêveberiya Filistînê berhev dike.
30. Binêrin raporta hûrgilî ya Wezareta Karûbarên Diyasporayê li ser vê mijarê, ku nimûneyan jî tê de hene: https://govextra.gov.il/mda/education/palestinian-education
31. Josh Aronson, “Washington Is Shaken: How the October 7 Massacre Became Part of the Curriculum in the Palestinian Authority,” Maariv, 30ê Tebaxa 2026, https://www.maariv.co.il/news/world/article-1360972
32. Ev paragraf, heta dawiya beşê, ji nirxandina Mîrlîwa (yedek) Yossi Kuperwasser, serokê berê yê Beşa Lêkolînê ya Îstîxbarata Leşkerî ya IDFê û gerînendeyê giştî yê Wezareta Karûbarên Stratejîk, “Israel Must Reexamine Its Conciliatory Policy toward the Palestinian Authority, Which Violates Its Commitments,” Jerusalem Center for Security and Foreign Affairs, 14ê Tebaxa 2023, hatiye standin.
33. The Israeli-Palestinian Interim Agreement on the West Bank and the Gaza Strip, Washington, 28ê Îlona 1995 (li jêr: Peymana Demkî).
34. Pêvek I (Protokola li ser Nûcîwarkirin û Rêkeftinên Ewlehiyê), Xala IV, Polîsê Filistînî, li ser malpera Wezareta Karûbarên Derve ya Îsraîlê heye: https://www.gov.il/en/pages/the-israeli-palestinian-interim-agreement-annex-i
35. Gerstekfermandar (yedek) parêzer Maurice Hirsch, “22 Kilometers: The Threat Posed by the Palestinian Authority’s Terror Army,” Jerusalem Center for Security and Foreign Affairs, 15ê Tîrmeha 2026, https://he.jcfa.org/22-km-the-threat-posed-by-the-palestinian-authoritys-terror-army/
36. https://www.aljazeera.com/news/2026/8/19/palestinian-factions-explore-broad-alliance-for-november-elections
37. Daxuyaniya PCPSRê ya 12ê Tebaxa 2026, Rapirsîna Ramana Giştî ya Hejmar 97, https://www.pcpsr.org
38. Binêrin Avi Kober, Decision: Military Decision in the Arab-Israeli Wars, 1948-1982, Maarachot, 1995. Herwiha Albay (yedek) Yuval Bazak, “Between Decision and Victory, Between Maneuver and Attrition,” Maarachot, 2018, li vir heye: https://www.maarachot.idf.il/media/z5epquno/%D7%91%D7%99%D7%9F%D7%94%D7%9B%D7%A8%D7%A2%D7%94-%D7%9C%D7%A0%D7%99%D7%A6%D7%97%D7%95%D7%9F.pdf
39. The Dictionary of IDF Terms, 1998, r. 136.
40. Ev pênase, wekî ku di belgeyên bingehîn ên artêşê û di wêjeya pîşeyî ya Navenda Operasyonên Hişmendiyê de derbas dibe, e. Binêrin jî têketina wê li ser Wikipediayê.
41. Ev formulasyon pênaseya teorîk a klasîk a di zanistên siyasî de nîşan dide, wekî ku ji aliyê lêkolînerên sereke wek Thomas Schelling di pirtûka wî The Strategy of Conflict de hate şekilkirin.
42. https://www.bbc.com/news/articles/cj4vw1l8xvdo
43. Binêrin raporta MEMRI ya 2ê Berfanbara 2025 derbarê “A Conference of Muslim Clerics under the Auspices of Qatar and Turkey: Firm Support for Hamas and Opposition to Its Disarmament.”
44. Ji bo wergera biryara bi tevahî binêrin https://tinyurl.com/2s4a6fv5
45. https://www.mako.co.il/news-military/036814c74a0e1910/Article-22576d90be92391027.htm
46. Ji bo zêdetir derbarê biryarê û encamên wê binêrin weşanên Foruma Ramana Herêmî (Forum for Regional Thinking), malpera Enstîtuya Van Leer, https://www.regthink.org/stop-the-drift/
47. https://www.ynet.co.il/news/article/byv1sifpc
48. idf.il/nasrallah-elimination
49. https://www.mako.co.il/news-military/2026_q3/Article-6706836da9b90a1026.htm
50. https://www.instagram.com/reel/DdL7srVCAyu/
51. https://www.kan.org.il/content/kan-news/defense/1096290/
52. https://www.fdd.org/analysis/op-eds/2026/09/07/hezbollah-has-lost-now-it-must-admit-it/
53. https://www.maariv.co.il/news/world/article-1360674
54. https://www.shorouknews.com/news/view.aspx?cdate=18012024&id=888fff04-8212-475f-acae-7cb03ff8b013 ; û “Abdel Moneim Said: The Conflict between Israel and Hamas Is Complex, and Forces Are Trying to Heat Up the Situation,” 9ê Gulana 2024 (egypt/details/2024/5/9/2579848). Ji bo lîsteya gotarên wî binêrin https://english.aawsat.com/writer/dr-abdel-monem-said-
55. https://mada-research.org/storage/PDF/2026/ (Belgeya Helwestê ya Hejmar 77, rêzeya “Position Assessment Papers”)
56. Binêrin madeya hûrgilî ya Wikipediayê li ser vê axaftinê.
57. https://en.majalla.com/taxonomy/term/246141
58. Ji bo zêdetir, herwiha binêrin gotara Mîrlîwa (yedek) Erez Winner û Albay (yedek) Prof. Gabi Siboni li Enstîtuya Orşelîmê ya Stratejî û Ewlehiyê, https://jiss.org.il/en/siboni-winner-determination-and-resolve-are-required-in-lebanon/
59. Binêrin Biryara Encumena Ewlehiyê ya 2803 a 17ê Mijdara 2025 li ser malpera fermî ya NYê. Herwiha madeya Wikipediayê, “United Nations Security Council Resolution 2803,” https://he.wikipedia.org/wiki/
60. Binêrin Biryara Encumena Ewlehiyê ya 2803 a 17ê Mijdara 2025 li ser malpera fermî ya NYê. Herwiha madeya Wikipediayê, “United Nations Security Council Resolution 2803,” https://he.wikipedia.org/wiki/
61. https://www.ynet.co.il/news/article/syrnw8eczx
62. https://www.maariv.co.il/breaking-news/article-1369733
63. Itamar Eichner, “The Board of Peace’s 15-Point Framework for Gaza Was Presented at the UN, and Tempers Are Flaring,” Ynet, 22yê Gulana 2026.
64. Nadav Shragai, “Under Turkish Auspices: The Conference That Encourages Another Massacre against Israel,” Israel Hayom, 17ê Tîrmeha 2025.
65. Li ser bingeha gotareke Adi Schwartz ji Enstîtuya Misgav a Ewlehiya Neteweyî, ku bi Einat Wilf re hatiye nivîsandin, “Not Just Closing UNRWA: The Solution to the Palestinian Refugee Problem,” malpera Enstîtuya Misgav a Ewlehiya Neteweyî, 10ê Tîrmeha 2025, https://www.misgavins.org/schwartz-the-solution-to-the-palestinian-refugee-problem/
66. Bezalel Smotrich, “Israel’s Decisive Plan: The Key to Peace Lies with the Right,” Hashiloach, Hejmar 6, 17ê Îlona 2017 (wergera îngilîzî li ser malpera Hashiloach).
67. Matan Golan, “103 Nails on the Map: How the Government Is Burying the Two-State Solution in a Systematic, Planned Move,” Haaretz, 30ê Hezîrana 2026.
68. Matan Golan, “With the Government’s Encouragement and the Army’s Protection, Settlers Are Penetrating Area B and Establishing a Foothold,” Haaretz, 26ê Tebaxa 2026.
69. Qanûn niha heta Adara 2027an di meriyetê de ye.
70. Aviad Glickman, “Green Light: High Court Rejects Petitions against the ‘Citizenship Law,’“ Ynet, 11ê Rêbendana 2012.
71. Heman çavkanî.
72. “Aspects of Governance in the Negev: Expanded Follow-up Audit,” malpera Çavdêrê Dewletê, 28ê Nîsana 2026.
73. weekly_economic_review_periodic-review-21012024.pdf, ya 17ê Rêbendana 2024.
74. Asaf Weininger, “New Teachers in the Education System Holding Bachelor’s Degrees from Institutions in the Palestinian Authority,” Navenda Lêkolîn û Agahiyê ya Knessetê, 5ê Sibata 2024.
75. Ev hevok di çarçoveyeke din de ji aliyê Ofer Shelah ve hatiye nivîsandin, di gotara wî ya “Not Counting the Cost: Security, Security, Security, Security, Security, Security,” de, ku di 1ê Îlona 2026an de li Haaretzê hat weşandin.