Îran gefê li kabloyên binavî dike, encam dikarin çi bin?

Berdevkê Supaya Pasdarên Şoreşa Îslamî (IRGC) Hossein Mohebbi di 19ê Cotmeha 2026an de hişyarî da ku Îran dikare kabloyên înternetê yên binê deryayê li Tengava Hurmuzê wek hedef hilbijêre, di dema ku rêveberiya Trump li ser vegerandina şer difikire.

Yadollah Javanî, alîkarê Supaya Pasdarên Şoreşa Îslamî ji bo karûbarên siyasî, jî destnîşan kir ku Îran dikare bi êrîşkirina kabloyên înternetê yên binê deryayê li Kendava Farisî bazirganiya cîhanî tevlihev bike.

Di 21ê Cotmehê de Javanî got: “Tevgerên Komara Îslamî dê jîr û carinan êrîşkar bin, çimkî divê Amerîkî ji herêma me derkevin … û tu carî nikarin rewşê vegerînin ya berî şer.” Bi vê îşaretê ku tevgera êrîşkar dê bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî di pêşerojê de ji êrîşkirinê dudil bibin, wî anî ziman ku “Amerîkî, Siyonîst, Ewropî û alîgirên wan” şahidiya kapasîteyên Îranê di zirardayîna baregehên leşkerî yên Amerîkayê de kirine.

Javanî berdewam kir: “Amerîkî û hevalbendên Amerîkayê li herêmê gelek milk û sermaye hene. Eger êrîşî binesaziyên welatê me bikin, tiştekî xwezayî ye ku Komara Îslamî wê hemû hêza xwe bi kar bîne û bi hêsanî milk û sermayeyên wan wêran bike, di nav de kabloyên înternetê—heft kablo di Tengava Hurmuzê re derbas dibin—û bêguman dikare zirareke giran li Amerîkayê bike.”

Qeterê hişyarî da Îranê ku gavek wisa dê zirarê li Îranê bi xwe jî bike. Tasnim News ev red kir û got ku xitimandina aboriya cîhanê doktrîna nû ya Îranê ye. Wê zêde kir ku, ji ber ku aboriya Îranê kêmtir bi înternetê ve girêdayî ye, aloziya ku dê pêk were dikare were ragirtin, û got ku Îranê jixwe xetek ragihandinê ya alternatîf bi Umanê re ava kiriye. Berevajî vê, wê Qeter binav kir “giravek dîjîtal” ku ger girêdanê winda bike dê bi krîzeke heyînê re rû bi rû bimîne. Rêdana Qeterê ya Dewletên Yekbûyî ew li hin derdorên Îranê nepopûler kiriye, herwekî rêdana wê ya Îranê jî ew li Dewletên Yekbûyî nepopûler kiriye.

Nour News nivîsî: “Di rojên dawî de rayedarên bilind ên ewlehî û leşkerî yên Îranê bi eşkereyî li ser êrîşkirina kabloyên înternetê yên li binê Kendava Farisî axivîne, di rewşa êrîşeke din a Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê li ser Îranê de.”

Bi vê ku 80 ji sedî înterneta cîhanê li ser kabloyên binê deryayê dixebite, di gotarê de hat zêdekirin: “Ezmûna Deryaya Sor a van salên dawî nîşan daye ku tevlihevkirina înterneta cîhanî ne şert e ku bi qetandina hemû kabloyan be.” Di salên 2024 û 2025an de Hûsiyan êrîşî kabloyên înternetê yên Deryaya Sor kirin, bûn sedema aloziya înternetê li herêmê. Gotar hişyarî da ku êrîşên wisa dikarin tolhildana “siyasî û hiqûqî” ya welatên ne-şerkar ên bandorbûyî bînin.

Ev ji bo Îranê gavek bi rîsk e. Rast e ku ger Îran girêdana herêmî tevlihev bike êşa li ser Îranê dê bi awayekî berawirdî kêmtir be ji ya cîranên wê, lê du tişt hene ku divê Tehran bifikire: Pêşî, wek ku Nour News destnîşan dike, hevalên Îranê hindik in, û nikare bide ber xwe ku dewletên din jî bike dijmin. Diduyan, her çend rast be ku dewletên Erebî yên Kendavê dê bi awayekî mutleq zêdetir zirar bibînin, aboriyên wan ji ya Îranê gelek çêtir in, û gelên wan ne li ber şoreşê ne. Aboriya Îranê cihê şaşiyê pir hindik dihêle.

Ya herî girîng, stratejiya Îranê li ser vê bingehekê hatiye avakirin ku tevlihevkirina girêdanê dirêjmaweyî be. Tamîrkirina kabloyên Deryaya Sor çend meh dom kir. Di rewşa herî xerab de, Îran texmîn dike ku wê bikaribe pêşî li tamîrkirinê bigire bi gulebaran kirina li ser tîmên tamîrê ku ji bo rastkirina zirarê têne şandin. Tewra ger Îran bikaribe vê bike jî, ev dê rîska mezinbûna şer û dagirkirina peravên Îranê bîne, dibe ku tewra tevlîbûna hêzên deryayî yên Asyayî û Ewropî jî ku heta niha dudil bûne. Bi kurtasî, ger Îran di tevlihevkirina înterneta herêmî de biserkeve, rîska serkeftina Pîrrûsî dike.