Gelo Alî el-Zeydî çewtiyên Adil Ebdulmehdî dubare dike?
Bi vekirina derfetan ji Îranê re û bi pêşxistina serokwezîrê berê yê gendel li ser gel, el-Zeydî Iraqiyan bêhêvî dike.
Michael Rubin pisporê Îranê, Tirkiyê û Qeraxa Afrîkayê ye. Di kariyera wî de demek wek berpirsek Pentagonê heye، bi ezmûnên qadê li Îranê، Yemenê û Iraqê re، her wiha danûstandinên bi Talibanê re beriya 11’ê Îlonê. Birêz Rubin di warê perwerdehiya leşkerî de jî beşdarî kiriye، û li ser pevçûnên herêmî û terorîzmê ders daye yekîneyên Hêza Deryayî ya Amerîkayê û Marînesan. Xebata wî ya akademîk gelek weşanên sereke di hundir de digire، wek “Dancing with the Devil” û “Eternal Iran.” Rubin Ph.D. û M.A.ya xwe di dîrokê de، û B.S.ya xwe di biyolojiyê de ji Zanîngeha Yale wergirtiye.
Hilbijartin li Iraqê rast in. Belkî ev yekane welatê Erebî ye ku tê de tu kes, çi siyasetmedar çi jî welatiyên asayî, nizane dema ku biçin ser sindoqan serokwezîrê nû dê kî be. Lê belê, hilbijartina serokê hikûmetê pêvajoyek e ku bi mehan danûstandinên di navbera partiyên siyasî yên Iraqê û pêşengên wan ên pir caran nehilbijartî re tê meşandin.
Nêzîkî şeş meh derbas bûne ji dema ku Çarçoveya Hevrêziyê (Coordination Framework), komkirina siyasî ya Şîeyan û ya herî zêde deng wergirtî, Alî el-Zeydî wek “berbijarê lihevkirinê” yê xwe bi nav kir, piştî ku di navbera alîgirên ku piştgirîya berbijarên naskirîtir dikirin de girêdan çêbû. Serokkomar Nîzar Emîdî wê êvarê ew destnîşan kir, tenê demek berî dawiya demjimêra destûrî.
El-Zeydî tenê 16 salî bû dema ku hêzên Amerîkayê “şok û tirs” li ser Bexdayê belav kirin û serdestiya Sedam Husên a çaryek sedsalî bi dawî anî. Ji sedî 52ê Iraqiyan piştî ketina Sedam ji dayik bûne û gelekên din jî, mîna el-Zeydî, di bin pergala nû de mezin bûne. El-Zeydî jîr bû, têkiliyên siyasî ava kir, baş manevre kir û lîstika destûrdayînê lîst. Iraq, tevî başbûnên dawî, hîn jî di nav welatên herî gendel ên cîhanê de ye.
Wekî ku hin karsazên Ereb ên Sunî di bin Sedam de dewlemend bûn û gelek karsazên Kurd jêderkên debara xwe û peymanên xwe deyndarê îltîzam û piştgirîya serokê Partiya Demokrat a Kurdistanê Mesûd Barzanî ne, el-Zeydî jî di nav serkeftîtirîn dewlemendên nû yên Şîe de bû.
Ew xwedî û serekê Koma El-Oweis bû, konglomerayek ji 15 şirketan, û peymangirê bernameya dabînkirina xwarinê ji bo pergala karta erzaqê ya dewletê û jî xizmetên xwarinê ji bo artêşa Iraqê bû. Gelek endamên parlementoyê wî û Banka Îslamî ya El-Cenûb, ku wî di sala 2016an de damezrandibû, bi gendeliyê tawanbar kirin. Her wiha ew serokê El-Watania bû, Şirketa Holdingê ya Niştimanî ku di 2017an de hatiye avakirin, bi berjewendiyên di çandinî, emlakê, bankvanî, teknolojiya agahdariyê, medya, lojîstîk û enerjiya rojê de, û wî berjewendiyên din jî li hîpermarketên Taawon û xizmetên petrolê hebûn. Ew serokê desteyên Zanîngeha El-Şaab û Enstîtuya Bijîşkî ya Îştar bû.
Teoriya li pişt destnîşankirina el-Zeydî ev bû ku ew dikare rûyekî nû û nêzîkatiyeke pratîktir bîne siyaseta Iraqê. Qesra Spî ji ber du sedeman piştgirîya wî kir: Yekem, ew ne Nûrî el-Malikî bû, serokwezîrê berê yê gendel û mezhebperest ku car bi car serweriya Iraqê ji bo qezenca kesane firote Îranê. Duyem jî, el-Zeydî soz da ku dê bi cidiyet li ser bêçekkirina milîsên piştgirîkirî ji aliyê Îranê ve bisekine. Ev soz bû ku el-Zeydî di konferansa xwe ya çapemeniyê ya li Qesra Spî bi Serokomar Donald Trump re dubare kir: “Ti pêwîstî bi hebûna ti komekê tune ye. … Em qet qebûl nakin ku ti saziyek li derveyî kontrola dewletê çek hilgire.”
Ev tenê xeyaleke xweş bû. Dibe ku el-Zeydî di civîna Çarçoveya Hevrêziyê de berbijarê serokwezîrê berê Mihemed Şiya el-Sûdanî bûbe, lê el-Zeydî hem rabûna xwe ya siyasî û hem jî dewlemendiya xwe deyndarê Malikî bû. Wekî pêşiyên xwe, el-Zeydî ji serokomarê Amerîkayê re tiştê ku wî dixwest bibihîze got, piştî wê jî berevajiyê wê kir. Memorandûma Têgihiştinê (MoU) ya Trump bi Îranê re jî zexta ser el-Zeydî kêm kir û Malikî û serokên din ên wekîlên Îranê, wek Hadî el-Amirî, Qeys el-Xezalî û Qubad Talebanî, qanî kirin ku ew dikarin ji zexta Amerîkî dirêjtir bimînin.
El-Zeydî ne tenê li hember sozên xwe yên ji bo ber bi kontrolê ve birina Korpusa Badrê, Kataib Hizbullah û Esaib Ehl el-Heq berxwedan nîşan daye, lê nivîsgeha wî her ku diçe zêdetir hewl dide ku alîkariya ketinên nû yên Îranê bike.
Mînak, Yûsuf Xelef Yûsuf, serokê Komîsyona Şêwirmendiyê û nûnerê el-Zeydî li Foruma Rêveberiya Înternetê ya Iraqê (Internet Governance Forum Iraq), dest bi betalkirina peymanên ku ji Supercell, Enkidu û TeleCore re hatine dayîn kiriye, ku bi hev re tora tekane ya ragihandinê ya Iraqê ava dikin, ya ku ne bi pêkhateyên Çînî hatiye xerakirin û ne jî bi wekîlên bazirganî yên Îranî wek ScopeSky an EarthLink Telecommunications (tu têkiliya wê bi şirketa Amerîkî EarthLink LLC re tune ye).
Metirsî tenê ne bêbandoriya el-Zeydî ye an jî xapandina wî ya bi qest. Her wiha tenê ne zêdebûna bandora Îranê li Bexdayê ye. Amadebûna el-Zeydî ku xwe bifiroşe Malikî niha tevahiya Iraqê dixe xeterê.
Di havîna 2018an de, piştî ku ava gemarî 100,000 kes şandin nexweşxaneyan û bi hezaran kesên din nexweş kirin, li Besrayê xwepêşandan derketin holê. Her çend gelek Amerîkî Şîeyan wek wekîlên Îranê karîkaturîze dikin, lê gelek Şîeyên Iraqî ji Îranê nefret dikin. Xwepêşandan bi şewitandina konsulxaneya Îranê bi dawî bûn.
Di Cotmeha 2018an de, pênc meh piştî hilbijartinan, Adil Abdul Mahdi wek serokwezîr derket pêş. Abdul Mahdi rûyekî naskirî bû. Ew 76 salî bû û wek wezîrê petrolê, wezîrê darayî û cîgirê serokomar xizmet kiribû. Ji ber ku ew hundirvanekî bêkêmasî bû, Iraqiyan gelek demeke hingivînê nedan wî.
Iraq xwedî nifûsekî xwende ye, lê zanîngehên wê bêtir mezûnan derdixin ji ya ku dewlet û sektora taybet dikarin ji wan re karên bi wate peyda bikin. Di Îlona 2019an de, mezûnên bêkar rûniştinên protestoyê lidarxistin, ku hêzên ewlehiyê bi topên avê bersiv dan. Piştî wê, Abdul Mahdi fermandarekî populer ê dijî Dewleta Îslamî, Korgeneral Abdul-Wehab el-Saadî, ji kar avêt. Hêrs gihîşt lûtkeyê û, di 1ê Cotmehê de, ciwanên Şîe li Bexdayê û li seranserê başûrê Iraqê bi dirûşma “Nurid watan” (“Em welatekî dixwazin”) meş lidarxistin. Wê partiyên olî yên Şîe yên desthilatdar wek gendel, û pergala siyasî ya berfirehtir wek bêparhêlker, red kir, ji ber ku danûstandinên seran ên serokên partiyan li ser îradeya gelê serketin. Ev tevger bi navê Tişrîn hate naskirin, li gorî peyva Erebî ya Iraqî û Şamî ji bo Cotmehê.
Bersiv hovane bû. Hêzên ewlehiyê yên alîgirên Îranê gulleyên rastîn avêtin nav girseyan û Abdul Mahdi înternet girt. Milîsan çalakvan revandin. Tê gotin ku Serokê Hêza Qudsê ya Îranê Qasim Silêmanî firiya Bexdayê da ku alîkariya hevrêzkirina çewisandinê bike. Xwepêşanderan êrîş birin ser konsulxaneyên Îranê li Kerbela û Necefê. Di 28ê Mijdarê de, hêzên ewlehiyê çend deh xwepêşander li Nasiriyeyê bi gulleyan kuştin. Roja din, xutbeya îniyê ya Ayetullaha Mezin Alî el-Sîstanî bang li parlamentoyê kir ku piştgirîya xwe ji hikûmetê re ji nû ve binirxîne, û Abdul Mahdi îstifaya xwe ragihand, her çend ew heta Gulana 2020an li ser kar ma, dema ku çalakvanê berê yê civaka sivîl û paşê serokê îstîxbaratê Mustefa el-Kazimî li ser kar hat.
El-Kazimî çalakvan bêhêvî kirin. Ew bêkarîzma bû, nivîsgeha wî gendel bû, û wî di berdêla bêdengiyê de rê da Îranê. Wî reform hindik çavdêri kir. Bi pêşxistina Malikî li ser girseyan, el-Zeydî jî bi heman awayî Iraqiyan bêhêvî dike. Metirsî ev e ku, ji ber ku carekê soza reformê qebûl kirine, xwepêşanderên Iraqî êdî careke din neyên xapandin. Eger tevgereke nû ya Tişrînê vebikeve, dê xwepêşander tevahiya pergala desthilatdar bikin armanc, ku dikare hilweşîna Iraqê û destwerdana dewletên cîran bixe xeterê.
Bi awayekî bingehîn, ew ê bibe agirek mezin. Pirs niha ev e: gelo Trump dê temaşe bike dema ku el-Zeydî derewan li wî dike û ji firotina benzînê ji agirpêxeran re qezencê dike.
Analîzên Foruma Rojhilata Navîn bi e-nameyê bistînin: bibin aboneyê bultenê (bi îngilîzî)